#AsuultSambar :

Internet-eer hoorondoo bie biendee hundleltei baiya, hichneen saihan ium bicheed tegsen mQrtlQQ negnee muulahaar chin buur bicheegui baisnaas deer gejuu. Hen iisheegee heruul sonsoh gej dahij orj ireh ium be? Za za ta nar bugdeeree uhaantai ulsuud bolohoor bi olon ium bicheed yah ve dee.

Chi uneheer minii urid umnu sonsoj duulaagui barimt mayterial uzsen bololtoi yum.Ter barimtaa neg saihan delgeed bichchih.Harin bi chamd Halh gej yastan Dayan haanaas ch umnu Hangaid amidarch baisniig batalj chadna gedgee helchihiye.
Minii deer bichseniig oilgoogui bololtoi.Yastan, ovog, aimag,otog, tumen geed yamarvaa neg niitlegiin negjiig nerleh ner ni buh tsag ueiin tursh oorchlogdsoor irsen. Tiimees ch odoo ar ovor mongolgui Halh, Oold, Chahariig ovog gelgui yastan gej alban yosoor neriideh bolson yum. Enehuu yastan gedeg uhagdahuun ni (bi baga zereg anduurch baij bolno.Gehdee unen) 13-r zuund Aimag, 15, 16 zuunii ued Tumen,tuunees hoish mon l aimag,20 zuunaas yastan gej neriideh bolson. Chi enehuu yastan gej nernees yaaj ch zorood ene bol alban yosnii ner.
Zoruudleed bailgui barimtaa bich yamar survalj deer baigaa ene teree. Arai chi zohiochihson yum bish biz.

yag unen sanal 1 bn.

Vndesten, yastan, ovog, elhen, ugsaatan etc., edgeeriig yag tag yu ve gedgiig ehleed todorhoilohgui bol nomsudar, hardel 2-n margaan duusahgui met sanagdaj bn

altai, hangain zavsar monoglchuud amidarch baisan. hojim halh nertei bolosn.
jishee ni sartuuluud baina.

za ter ch yahav. ulaanbaatart humuus amidarch baisan. gehdee 1930 aad onoos ulaanbaatarchuud nertei bolson gedeg shig l yum.


Ovog = ene anhandaa jinhene zasag zahirgaany negj baijee gej boddog. Bodanchir munhag sul irgediid ezelj ezerhiileldee oruulsnaar ted ni ch bas Borjigon ovogtond haryalagdah bolno.

Ooroor helbel tsusan toerliig zaagaagui baina. Ovog ugsaa geed yavna.

Hojim ene ni Oros ah naryn buyanaar etsgiin ner boloh shashsan yum bish uu?
Odoo Ovog geheer Clan gej buuh baih.

Gehdee zasag zahirgaana negjiin huvid sum (Zavhan aimgiin Tudevtei sum gedeg shig) gedegtei duine.

Omog = hed heden ovgiin holimog. arai hoegjson helber. odoo uhaandaa aimag (Bulgan aimag)

Otog = hed heden omgiig (aimgiig) bagtaana. (bues. zuun buesiin aimguud geh met)

Aimag = deer uyed ene ni iluu garal uusliig zaasan baisan baih. Odoo bol gazar nutgiin negj gesen utga ni iluu otdrono.

Tumen = baildaany, tsereg dainy zoriulaltaar anh uussen baih. Hojim utga ni huvirch Muj hemeeh utgatai duihuits bolson baih?


Uendesten = haritsangui orchin uyeiin oilgolt. Neg toer door bagtah uls. Uls uendesten gedeg shig?

Ugsaatan = garal uusliig iltgeh baih.

ingeheer edgeer uegnuud
1) ugsaa garvalyg angilah
2) zasag zahirgaany negjiig angilah

gesen 2 uendsen zoriulalttai baij boloh yum

Yag niitsej baina.Za odoo daraagiin asuudal.
Halh gedeg ysatanii ovog deedsiig Tumediin Altan khaan odoogiin nutagt ni avchirsan gej yamar nom zohiol deer baina.Ene talaaraa bichne uu?Halhuudaas umnu ene nutagt yamar humuus amidarch baiv gedeg.

Yamar ch baisan Oevor Halhyn 5 otogt ni Баарин, Жаруд, Хонгирад, Баяд, Учирад gej neg Mongolch tuuhch (Damdinsueren guyai?) bichsen baisniig neg germany mongolch erdemten ish tatsan baiv.


Za tegvel Halh golyg davj irsen Halhyn "orig" gemeer 7 otog ni yamar ovguudaas buerdej baiv?


Halh bol Dayan haany "bueteel." Chingis haan torguud, hishigten, horchin, baatad naryg "bueteesen" shig.

Torguud, Baatad (tsorosyn Battula Chinsan zahirdag baisan) bi 4 oirdyn bureldehuund orj,
busad ni zuun mongold orson.

Uun shig Dayan haan ih olon ayan dain hiij Halhyg baiguulsan.

Hojim Ar halh ni Tumediin Altan haany medeld irj baruun tuemenii noeloond baigaad hojim tusdaa garsan.

Oevor halh ni tsaharyn medeld ueldeed, tsudaa garah gej temtsseeer manjiin savart orson.

Baruunii nomnii ner bichih hereggui ee.Nadad survaljiin chini ner heregtei baina.16 zuuniii mongoliin tuuhiin barimtuud mongol survaljuudaas garsan baidgiig sana. Dayan haanii ued Halh hamgaid baisniig heterhii olon barimt notolsoor baihad ulger domog shig yum yarih hereg baina uu?

...

Hangai nutag geheer manaihny zarimd zoevhon Arhangai, Oevorhangai buugaad baih shig baina.

Getel minii bodloor ene gazarzuin ner tomyo.

1. uularhag (altain bues, hoevsgoliin bues)
2. taiga (uvs, hoevsgoliin bues)
3. hangai (hovdoos dornod huertelhi uul us ihtei zurvas gazar)
4. tal heer. (toev bolon zuun tiishee)
5. govi heer (uvs, hovd, bayanhongor)
6. govi. (uragshaa)

za tegeed ene ni baigaliin buesluur shahuu yum.

tiimees hangai nutag halhyn nutag gej helj bologui.
hangai delhii deeree mongolchuud baina gevel zoev bolno .

Jishee ni Dornod aimag bol hangai, tal heer hosolson nutag. Ene dornodod manai halhuudaas gadna buriad, evenk, barga, ooelduud (hoelon boiryn), yenshoobuu, soloon zereg olon ovog-aimguud amidardag.

yer ni Yani ulsaas hoishi ueiin tuuhiin yamar yamar eh survaljuud baidiim be? hayag enee teree ni baidag bol taviach?

Altan khanaas umnu amidarch baisan Halhiin hanhuu Gersenz gegch hangaid nutaglaj baisan, tuunii huuhduudiin nutag ni altaigaas nyagand tulj baisan. Gersenziin Huu Noonoh(ooroor Onohui ch gedeg baih)-iin khuu Abtai sain khan Altan khantai oir dotno hariltsaatai baisan gej duulaagui yu?Noonohiin ezemshil ni Tuul goloos hangain nuruu hurtel buyu hojmiin tusheet khan sain noyon khan aimguudiin nutag.
Getel tuunees daraa tursun hun Altan Halhad nutgiig ni zaaj ogson gej or undesgui hudal yarih yamar shaltgaan bainaa.

Hangai gedeg ugiig nomsudariin helsneer oilgoj guivuulbal Halhuud harin ch haa saigui nutaglaj baisan shig baina hehe.
Dayan khaanii 6 tumnii magtaal deer uuniig todorhoi gazriig tuhailan zaasan gej bodoj baina.Uugeer halhiin tuv ni Hangain nuruu havitsaa baisan gej helj boloh ni.

Iltgel shashtir gej saihan nom bii dee.

Hardeld: chi mini yasan "hereldeh" durtai and ve?
Bolyio l doo ho.

Bi chamd bodloo helsen. Buruu baival ter l biz. Bi naiz nartaigaa (halh, buriad ene ter geed yoson jor) ene sedveer zoendoo l yaridag. gaigui l baidag. Chi yagaad ingej hueleej avaad baigag oilgohgui yum daan.

Suuliin udaa helye. Batmunh Dayan Haan bol Tsaharyn haan. Tsaharyn medeld Halh baisan.

Halhyn uussen nutag ni odoogiin Hoelon Buir, Herlen gol (Hentii, Hyanganyg holboson) bolon Halh golyn hoendii. (gazaryn zurag haraarai.)

Hojim Tuemdiin Altan han huchirhegjij Ar Halhyn 7 otogiig tasalj avch naashaa nuulgesneer Tusheet han uuseh ehlel tavigdsan.

Ar Halh ingej uussen yum. Hojim dotroo huvaagdaj baildaad Zasagt Han, Setsen Han salj garsan. (ug ni baruun gar, zuun gar gegdej baisan)

Oevor Halh ch dotroo baruungar, zuungar gej huvaagddag yum bilee.

Hojim Zuungar, Urianhai bolon Zasagt Han, Tusheet hany manjiin esreg bodlogotoi noyodyg tsus ursgan darah gej Orhony hoendiid manjiin asar tom army bairlaj baisan ba udalgui urvagch noyodyg ashiglan Sain Noyon han aimgiig baiguulsan.

Iim l baina.

Halhuud bol Mongol dotroo busdyn adil ih "international" tuemen. Halh gedeg bol "yastan" bish. Harin Dayan Haany uyed Tsahart negdsen olon jijig "baga yastanguud" yn negdel.

Jishee ni Uvsyn Bayaduud gej baina. Tegvel tednii neg heseg oevor Bayaduud ni Oevor Halhyn neg otog boldog.

Gersenz haan gej baigaagui. Gersenz gej nomyn ner ni. Jinhene ner ni Jalairtaij. Nuguu Gerboldyn (ene ni ergelzeetei) jinhene ner ni Urudtaij bololtoi.

Dayan Haany Manduhai hatnaas garsan ni bugd ...-bold gej nertei baisan ba haan, han wan jonon boltsgooson.


Батмєнхийн удаахь гэргий, Ойрдын Хvсэй (Гvший) хатнаас 1491 онд Гэрттайж, Чинтайж нар тєрєв.

Гурав дахь гэргий Ойрдын Жимсгэнээс 1482 онд Гэрболд, 1489 онд Гэрсэнз нар тєрєв.

(Жимсгэнийг Ойрдын Орочи Шигvшийн охин бєгєєд Урианхайн Хутагт Шигvшийн зээ гэж vздэг. Бас татвар эм Самар Тайхо гэх нь бий. Мєн Гэрсэнзийг Залайртайж, Гэрболдыг Урудтайж гэж анх нэрлэсэн гэх)

...

Hehe yamar ch naalinhai zaluu ve dee?
Uneniig helehed chi ch uneniig medej l baigaa hudlaa ingej mushgiad baigaa chini l sonin baina.
Dayan khaanaas umnu Mongol ni 6 tumen ulsaas burdej baisan gedgiig altan tovchoos ehleed buh l nomon deer baigaa. Halh ni Hangaid nutaglaj baisniig ch Dayan khaanii 6 tumnii magtaal deer todorhoi baigaa.Todorhoi medehiig husvel Natsagdorjiin Halhiin tuuh geed gaigui barimttai neg nom bii.
Gersenz Altan khaanaas umnu Halh gej ulsiig zahiraad Harhorind suuj baisniig sanaarai.Gersenziin ach huu Abtai Altan khaanii ueiin hun gedgiig buu mart.
Ter Erdene-zuug Oiraduud bariltssan ch geh shig hudal tsuu ug bitgii yari.Tuuniig Halhiin Abtai sain khaan Gersenziin geriin buurin deer baiguulsan.
Uuniig mon deerh nom bolon BNMAU-iin tuuh gej nomoos uzej bolno.
Harin neg asuuh zuil baina Oiraduud orhond nutaglaj baisan gej yamar nomon deer baina?
Uuniig hariulahdaa bitgii olon ug nurshaad booronhiilood baigaarai.

oiraduud orhond nutaglaj bsan ni unen ug shuu . esen taishiin ooriin hariyatiin oiraduud mnigiin tseregtei tulaldahaar altrai nutagaas irj esen taishiig ugui boltol tendee bj bgaad daraa ni zarim ni harij zarim ni ulsen bhgui yu

ugaasaa orhony hoendii bol mongolchuudyn l nutag. tend gehdee urid ni turguud ch ter baahan hoeshoo dursgalaa ueldeesen baidag yum bilee.

za tegeed arigboehiin tsereg diilhindee oirduudaas buerdej baisniig medeh biz. hubilain tsergiin esreg baildsan mongolchuud (diilenhi ni oirduud) har horum orchim toevlorch baisan.

chingisiin neg (9 oerlogiin) janjin ni oird baatar baisan. chingisiin huergen ch ter oirdyn neg noeloo buehiin tumnii zahiragch baisan. ted minii bodloor orhon havitsaa nutag avsan bolvuu.

oin irded, oird 2 shal oor oilgoltuud baisan uchir oirduud l geheer zaaval odoogiin urianhain hyazgaar gej bodoj bolohgui. hentiin nuruund ch gesen oirduud (chorosuud) ert deer uyed nutaglaj l baisan yum bilee.

4 oirdyg undeslegch Battula Chinsan ch gesen orhony hoendiid baisan ba zuun mongolyg ezelsen Ming tei olon jil baildsan ba Tuul goloor hilledeg baisan bololtoi yum.

Esen, Togoon nar Mongolyg dahin negtgej yavsan. Medeej Orhony hoendii ch tednii medeld baisan baij taarna.

Odoo Altan khaaniihaa ulgeriig todruul daa.

tegvel hubilain tsereg dotor ch oiradiin tseregiin janjin 1 bus bsan shuu dee . orhonii hondiid gol uldsen ue ni ugaasaa esen taishiin ue bolohoor tegj bn .

...

tyyh yarij baigaa yum bol setgeliin hudulgoonoo bagasgasan n deer baih.

ooldyydiig chuham homroglon hyadsan geh barimt er n baidag yumuu? odoog hyrtel yag tend tegeed bichtsen geheer yum bi lav unshaagyi.

1 say oold hyniig alsan gej yarih durtai. yag ter n ynen yumuu? minii neg harj baisnaar ooldiin esreg syylchiin aynd tsergiin janjnuudiin 2 n l manj, ihenh n dorvod, amarsanaa ene teriin bas bus zyyngarchuud, neg heden ovor mongol halh l baisan yum baina leeshtee. Ter tsergiin ihenh ch gesen aygyi l bol oirduud baisan baigaa daa.

arigbohiin tsergiin ihenh oird baisan gej bas yamar barimt baina? enyynd itgehed hetsyy l baina shyy, uchir n 13 zuund oirduud hori tymedtei hil zalgaa orshdog baisan gej MHT-d durdsan baidag, tegheer baigal nuuriin taigad l gesen yg shyy dee. Tegeed ch Temyyjin - Tolui - Arigboh geed etsgiinhee golomtiig avch yldsen baih yostoi. Ter utgaaraa Arigbohiin albatuud n hojim halhad bagtsan otoguud baih yostoi bolno.

harin hojim oirdooroo duuduulah bolson hymyys ogoodein ulsad hamaarch baisan yum bish yy? yamarch baisan 1586 ond erdene zuug bosgohod oirduud yamar ch hamaagyi n oilgomjtoi. tend odoo halhiin abtai sain hanii suvraga baidagsht. ubashi huntaijiin duuli deer ch oirduudiig 16 zuund erchis moron deer baisan l gedeg shyy dee.

Halhuud Oiraduudiig hyadsan baisan ch ter ni tuhain ueiin setgehuigeer yaah argagui zuv.
Harin Oirad tiim olon huntei baisan gedeg ni ergelzeetei shuu. 1.000.000

Yaj ch bodson halhuud oirduudiig hyadaagyi. Erdoosoo daisnaa hyis temderdeg n nyydelchdiin bichigdeegyi huuli, gehdee zyyngariig halhuud baildaj diileegyi, ter daind neg ih idevhtei oroltsoochgyi yum shig bna lee.

Oirduudiig hyadsan gej ynen yumuu? Oirduud er n bygdeeree baij l baigaahstee. Ooldyydiig halh, ovor mongoloor taraasan, dorvodiig urianhai naraas gazar taslaad avch ogson, hoshuud n huh nuurtaa baisnaaraa l baigaa, mash olon zyyngarchuud ijil moron uruu zugtsan. Tegj 1 000 000 hyn alsan "holocaust" boloogyi gej bodjiino.

Amarsanaagiin boslogo daragdsanii daraa Oirduudiin dund "Amarsanaa Wan Orosiin Hatan Haantai suugaad huu tQruulsen, udahgui ih tsergee daguulan irj bidniigee chQlQQlnQ" gesen tsuu ug ih tarsan baisan bQgQQd Manjuud uunees bolgoomjilj Oirdiin hun amiin 75%-iig hyadaj ustgasan. Uldsen 25% n tahal QvchnQQr (manjuud taraasan baij boloh ium) uhej duussan. Ezengui bolson nutag ruu UIGUR irgediig nuulgen avchirj amidral uusgesen gedeg. Oirdiin nutgiig SHINJAAN gej nerelsen. SHIN ZIAN buiu "shinehen hyazgaar" gesen hyatad ug bololtoi. Buuj QgQhgui baisan bolohoor manjuud oirduudiig ingej duusgaj tuuhiin tavtsangaas unagasan. Oirduudiig hyadaj duusgasan gedeg medeelliig bi olon iumnaas harj baisan. Tedgeeriig bichsen humuus bugdeeree 70 hudalch baisan gej bi bodohgui baina.