#AsuultSambar :

Ene minii bodloor hudlaa. Ter yed chin hicheegeed hicheegeed mongold taria tarij boldoggyi baisan yum. Uiguruud ch bilyy taria tarih gej oroldson bilyy yalaa, tegeed byteegyisht. Hujaa nar hoishoo neeh orood ireh baisan gedeg hudlaa. Tertei tergyi odor byr heden zuun yher tergeer Harhoring tejeedeg baisansht.

Hubilai yagaad nyysen gevel Harhorin n Arigbuhiin hot baisan l baihgyi yu, byyr syyld l Harhorin Hubilain erhend ochsonsht. Hitadiin hycheer Mongoliig darsan shyy dee ter setsen haan maani.

hubilai haan.mgl g zah hyazgaar nutag bolgoj hugjuuleh talaar yu ch hiigeegui.mgl n tuviig beijing bolgosnoor ter ued busad mgl d ezlegdsen uls undestnuudees nevtren orj irj bsn soyol shinjleh uhaanii mash olon devshilt zuiluud zuvhun beijingd hurimtlagdsan. teriigeer odoo hyataduud baharhal hiij bgaa..hyatad heleer turiin hergiig yavuulj bsn.ter ueiin olon mgl erdemted hyatad heleer zohiol buteel tuurvij hyatadiin gun ruu orj amidrah bolson.

yamar ch baisan minii bodohoor hamgiin gol buruutan ni hubilai !!!!!!!!!!!!! daraa orchin uyed bol hariun muu novshiin choibalsan mash ih buruutai !!!!!!!!!!! muuhai orsiin nohoi!!!!!!!!!!!

Bidnii hairtai udirdagch Enhbayariin ner baidagguie! Teheer ni Shanzav hutagt Badamdorjd ugchluu. Aimhai, urvugch baigaam! Handdorj,Tserenchimed,Sain noyon hang Bogdtoi niilj alsan hun baigaam!

Yahaaraa..Batmonkh dayn Khaan bolchdiin..!Dayn haan Mongol Ulsiin haan shireend hamgiin udaan suusan altan urgiin Ihk haan.Hagaran butarch baisan mongol usliig heseg ch bolov negtgesen.magadgui Mandukhai the Wise iin demjlegteigeer l dee.Gehdee Dayan haan bol muuluulahaasaa sailuulah ni iluu hun!

Ligden baina..!Shariin bish Ulaanii shashniig mongold oruulj ireh gej baisan Tosgt huntaijtai hamtran mongol ulsiin tusgaar togtnoliin toloo temtsej yavaad ami nasaa aldsan altan urgiin suuliin haan.tegj ch ih muuluulaad baihaar ch hun bish!Shunaltai ch geh shig Uls eh orniihoo toloo amia zolioslono gej Tsogt taijtai andgai tavij baisan hun ter alt mongoor chin elentsgee hiihiin?Ulsiin horongo zoor hoosorch baisan l baij magadgui!

Harin Zanabazariin huvid bol oor! Halhiig zugeer l mai geed Manjid ogchihson hun ..

Huvaarilalt ni shog bna aaa. Hubilai haan chin Zanabazariin derged bol gavyatai gar shuu dee.

Hubilai haan Mongoliin niisleliig Beejingiin ter havid zuuguugyi baisan ch Zanabazar daraa ni orj ireeed l budaa boldogdogooroo l bolgoh l baisan.

Zanabazar mongoliig hyatadad zugeer mai geed ugsun ni ch baga hereg. Tuvduudtei niilj tedni holiig harsan muu sanaanii urkhind orj Mongold shariin shashniig delgeruulsen ni l manai emgenel.
Imngehdee buur tuvduudiin ertnii ushuu horsloor nairuulagdsan Mongolchuudiig nomhon hultsengui, tur zasgaas hol, tsuun hun amtai, doroi buurai bailgah buhii l arga uhaaniig shingeesen huvilbariig delgeruuleltssen baigaam.

Shariin shashin delgerehees umnu, Chingisiin baildan daguulliin ued manai hun am 1 say orchim baisan gej baigaam. Ter ued hyatad 80 say, oros 60 say huntei baisan barimt bii. Odoo har daa ta nar. Hen ni hed bolood urjcheed bna. 16-20 zuund er huistei buhen ni lam bolohooor chin hun amiin usult ni buuralt bolchij baigaam. Odoo chin hunii olon ni l hunee barij bna sh deeee!!!

Harin Hubilain aldaa bol tuhain uedeee l hortoi. Harin ch ter maygaar tsaash amjilttai hugjij chadsan bol, Zanabazar shig nuhur turuugyi bol unuudur bid "Mongol hunii tolgoi deer nar jargadaggyi" geed l yrij baih baisan ch yum bil uuu.

Harin Zanabazariin aldaanii goriig bid odoo ch amssaar baina bus uuu? Magadgyi manai ulsiig muhuuh bodlogo odoo ch heregjseer baina daa.

togoontumur haan mongol undestend yamarch muu zuil hiigeegui gej uneldeg ...tuhain yeiin uls turiin bdal bolon hytadiin ard tumnii boslogo uimeenii baidlaas buh yum shaltgaasan ...er n bol hubilai haan hytadiig ezelsnees hoish l boslogo uimeen tasraagui gedgiig ch heleh heregtei ..togoontumur haanii yed l gev genet boslogo garaad mongolchuud yalagdaad tuv halh uruu zugtsan ch yum bish shuu ....

hubilai haanii mongol tumend hamgiin ikh hor hunuul uzuulsen zuil n mongoliin niisleliig beejind shiljuulsen yavdal yum ...munkh haanii yed tsetseglen hugjij bsan har horum hot orhigdoj tuv halh tuvtei mongoliin ikh ezent gurnii niisleliig hari ulsad uuriin duraar buyu hyatad said nariin zuvluleer shiljuulsen .,..ugtaa bol altan urgiin noydiin ikh huraldaigaar shiideh yostoi asuudal

oroin deed shuteen bolson undur gegeentnii huvid mongol tumnii uls turiin ev negdliig bilegdej undur gegeen bolgoson esteg tusheet han gombodorjiin sanaag umartsan nugelten muun...halh bolon oirdiin hariltsaa uls turiin hergiig uuruusuu holduulan zuvhun shashnii heregtee uuriinhee bie uhaaniig zoriulsan negen...zuungariin ezen taish baatar huntaij bolon tusheet haan gombodorj halhiin 7 hoshuunii zasag noyod zasagt han aimag.tsetsen han aimagiin hanguud zereg altan urgiinhnii mongol tumniig ev negdeltei bailgah negdsen hucheer manjiin esreg zogsoh sanaag suitgesen nugeltei hun bol zanabazar ...

Harin yagaad Hubilai haan ehend ni gishgej yavaag oilgohyi baina.

2 logik baina. ali ni iluu hortoig ta buhen bolgoono biz:

- Hubilai: Bid yamar ch baisan baih yostoigoosoo muudaagyi. Hunii nutgiig ezelsen hun hezee neg tsagt huugduh ni zuin hereg. Uunees bolood ur hoich ni muu yavna gedeg ni yu l bol.

- Zanabazar: Bid baih yostoigoosoo muudsan. Bid uuriihoo uls eh orondoo uursduu ezen bolood suuj baih baital uuriin nutgaa hariin hund nair tavin uguh shig tom nugel baihgyi. Uunees bolood manjuud bidniig 280 jil darlasan gedeg shuu dee. Ter darlalaas bolood bid odoo taliin neg tarsan, tamiin togoonii ulgeriin ezed bolchood yavna bish uuu?

Mun tuunii 2 dahi tom gem bol shariin shashniig heterkhii delgeruulsen. Uunees bolood bid unuudur temtsegch bus ayaldan dagaldagch hultsengui negen boltsgooson ni yaah argagui unen.2 dahi ur dagavar ni mgl ulsiin er hunii ihenhi ni lam bolood hun amiin usult zogsoj, sadar samuun tamtgaa aldsan.

tserenii tsengunjav bolon tsevdenjav zereg tuunii udmiinhan mgl neleen tom har tolbo gun sharh uzuulj chadsan humuus..tsengunjaviin etseg boloh tseren n manjiin tseregt huchin zutgej 1727 ond halh uruu tsumrun orson galdantseren haanii tseregtei baildaj bsan ..tsengunjav n undesnii erh chuluunii huvisgaliig manjuudad medegdej jun van chingunchiv hoshoi chin van rentsendorj efu sevdenbaljir chin van amarsanaa zereg humuusiin hiih gej bsan boslogiig manjiin haand medegdseneer efu sevdenbaljir beejind horiond suuj ulmaar oird halhiin boslogo daragdsanii daraa alagdsan..hoshoi chin van rentsendorj beejind duudagdaj mun adil tsaazaar avahuulsan jun van chingunjaviin terguulsen boslogiig tsengunjav duu tsevdenjaviin hamtaar hytadiin nogoon tugiin tseregiin demjlegeteigeer nuhchin darsan ..ulmaar chingunjav barigdaj beejind 1757 ond 81 zoosnii nuheer amia aldsan bolno ..tsengunjaviin duu bolov efu tsevdanjav n halh oirdiin boslogo daragdsanaar uliastai tseregiin janjin bolj olon jiliin tursh manjiin itgelt janjin bsan bolno ...nemej helehed efu tseren tuunii huvguud tsengunjav tsevdenjav nariin zurgiig manjiin haan zuruulj beejind haanii ordond hundetgen zalsan bsan ...! tedniig manjiin tuluu sain huchin zutgesniig n unelsen hereg l dee

mongolchuud 2 ch udaa japan uruu flot ilgeej bsan bolovch hoyuland n dalain shuurgand suirch bsan ,..uunii gol buruutan n hubilai haan...uchir n tus flotiin usan ongotsuudiig urlasan hytad darhad muu ongots hiisen bsniig n anzaarch uzelgui olon myangan mongolchuudiig zagasnii hool bolgoson...hervee hubilai haan ter usan ongotsnuudaa uneheer sain hiilgej chadsan bol unuudriin japanii tuuh neleen sonin tuuh garch ireh bsan bolov uu

he he olon humuus iimerhuu bodoltoi bdag ..neg talaar tusheet hanii zuv bsan bj boloh..galdan boshigt halh oirdiig negtgene gej bodoh n bodoj bsan ..tegtel tusheet haan bas tiim bodoltoi bsan ..ene 2 hun hen hendee zahiragdah ve? gedeg asuudal garch irj bgaa biz dee...medeej tusheet han chingisiin altan urgiin shuud hun bolohoor uuriigee negdsen mongol usliin haan bolno gej bodson ..tegtel galdan boshigt maani uuruu zuungar ulsiin haan bj deeree haantai bhiig husehgui shuu dee...eniig bas huviin ashig sonirhol gej oilgoj bolohgui ! tuhai yeiin halh 7 hoshuu (8 geh meteer yavsaar 49 bolson ) nii zasag noyod altan urgiinhanii oroltsoo ikh bsan gedgiig ch oilgoh heregtei !

Gartsaagyi Enhbayar ayandaa tvvh haruulah bizter hvn vhehdee neg uhaarah bailgyi dee

Minii bodloor enhbayar gej bodoj bna bas Ter Mgl n gazar shoroog sendiilj hayachihaad yu ch hiigeegyi bj eh orniihoo toloo geed yariad yavj bgaa Erdenebat

hund sain yum gej bhad muu zuil bh n ene horvoogiin hudulshgui unen bizee? minii avator deer bgaa ene hunii muu muuhaig bainga yarihaa bolison n deer gej bodoj bna..yamar ch hevlel uzsen zuvhun tuuniig muulsan talaas n geh meteer ...harin sain taliig n haruulsan zuil namiin soningoos uur yumgyi ...ter hun chin 100% muu hun bish aa bas 100% sain hun bish...er n chi ch bi ch saintai muutai gedgiig hen ch uguisgehgui bizee

Za Galdan chini Halhyg ezleye gej halh ruug dairaagui yum shig baigaam.
Galdan Halhyn Zasagt hantai holboo togtooson baij. Ene gehdee ih ulamjlaltai ed. Ug ni bol "Erdenebaatar Huntaij" hemeeh Hoidyn Otgochin noyony uyed (ene hun ni Zuungaryn oirduudyn haan. buh oirdyn haan bish, uchir ni torguud, hoshuud nar tusdaa baij Tusheet hany halhyg demjdeg baisan)

Zuungaryn Oirduud bolon Halhyn 3 hanguud niilj (deer ni hoeh nuur, halimag urianhai geh met jijig hanliguud bas orno) "Hariin daisan buyu oros, manj" 2 yn esreg Mongol-Mongol gesen holboo baiguulj baijee. Ter uyeiin Tusheet han ni (Chahundorjiin aav) ih uhaantai hun baisan yum. Setsen han ch gesen (Sholoi) ih alsyn bodoltoi hun baij. Gevch ene 2 hoegshin uchir bituulgeer houylaa oir oirhon genet nas barsan yum. Moen Erdenebaatar Huntaij ch ter taalal toegsson baina.

Ed naryn huuhduud boloh Chahundorj, Senge, Galdan, Zanabazar, Zevt, Zanabazar ed nar evee sahij chadsangui.

Chahundorj aabygaa nas baraad udaagui baihad (1655) zasgiin erhend garsan. Garmagtsaa l horchingiin noyoduudad urhiduulan manjiin haany beleg seltend avtaj ehelsen hun.

Zasagt Han bolohoor biye daaj Tusheet hanaas tusdaa bodlogo barimtlah bolson. Setsen hand nyalh batsaan han bolj, tuvd nomond manguursan neg avga lam ni unendee toeriin erh barih bolson ni Manjiin gar hoel hun baisan yum.

Zasagt han ni anhnaasaa l manjiin esreg tuushtai temtsej, Zuungartai baiguulsan gereendee uenench ueldsen Halhyn tsoryn gants hanlig baiv. zasagt han ni uye uye oevor mongolyn tumed aimgiig dovtolj, hoeh hotyg manjiin savraas salgahyg hicheej bailaa gej.

Haramsaltai ni Hotgoidyn Altan hanyg deerelhej Orostoi hiideg naimaanyh ni zamyg bulaaj avah gej baigaad Hotgoiduudad hiar tsohiulsan yum.

Ene uyed hun amyn tsoon heseg ni Tusheet han ruu duervej garchee. Zuungaryn oirduudtai niilj hotgoiduudyg darsnii daraa Zasagt han , tusheet hanaas ailuudaa butsaaj oeg gejee. Tusheet han gargaj oegoogui baina. Ingeed ene 2 aimag hoorondoo olon jil hyamran baildsan yum.

Zasagt Han ni ch hed hed soligdoj. Zasagt Hanyhan suuldee diildehee medeed irenguutee Galdantai urag barildaj, holbootnyhoo uurgees hoendiirood baisan Zuungaryg Tusheet hany esreg temtseldee ashiglahyg zorison yum.

Udalgui Zasagt Hany ohin ni Galdangiin baga duutei hurimlahaar irjee. Ene uyed ni Tusheet han genet dovtolj hurimlahaar tsuglaad baisan buh noyod taij naryg huis temterchee.

Galdan uund ooeriigoo ih buruutgaj baisan baidag. zasagt hanyhan ertnees tusheet han dogshrood hetsuu baina geseer baihad ajiggui tsarailaad baisan baina.

Hoyordugaart Tusheet han yamar ch gem zemgui olon huniig horooson ba toerson duug ni ch oechiggui alsan baisand ih horsson baih.

Ingeed 1688 ond Galdan 30,000 tsergee avch irj zasagt hand ireed oirduudad uenench Halhuudtai havsran Tuv Halhyn Tusheet Hany Chahundorj, moen Oirdyn Hoshuud aimgiin Ochirt Sechnii ach huugiin tsergees burdeh holbootny armiig 2 ch udaa hiar tsohison yum daa.

Zanabazar, Chahundorj 2 gehdee ali 166o aad on gehed l Manjiin noeloonii bues bolohoo hueleen zoevshoorson baidag yum bilee.

Uchir ni Chahundorjiig han bolsnoos hoish Manjuud ooersdiin uzemjeer halhyn nutgiig hed heden hoshuu bolgoj, erh medel ni ni ene tsentsuu noyodyg olon toogoor devshuuleh bodlogo hiij baisan ni haragddag.

Ug ni Zuungar+busad Oirduud+Hoshuud+Zasagt Han+Tusheet han+Hotgoid+Setsen han hamtdaa, biye biyendee iluu itgej, negdmel Mongolyn uzel sanaag sahij baisan bol Manjuud hezee ch ar Mongol ruu haldaj zurhlehgui baisan bolov uu.

Haramsaltai ni Chahundorj gej ailyn erh huuhed, aavynhaa zahiasyg ogoorch biyee tooj yavaad ulsaa ch aldaj, ooeroo ch oelmon zelmen, tsagaach, duervuul mayagaar yavsaar hunii nutagt ih sejigtei baidlaar yasaa tavisan daa. (Manjuud Galdang diilsnii daraa, halhuud manjiin esreg heoldohoor zehej baij. 2-r Bogd ene ter gehchihlen. Chahundorj ch gesen tednii toond bagtana. uchir ni garaa tosoj ugtaj avsan Manjuud durvej irsen halhuudyg hil hyazgaartaa horison ba burhan shashnii terguun gegdehi Zanabazaryg Beejind geriin horiond, nutgiihantai ni uulzuulduulalgui bailgasaar tengert hariuljee)

Galdanboshigt anhandaa buh Mongolyg negtegye gej sanaagui baih. Busad Mongolchuudtai holbootoi baij muslym, oros, manjuudyn esreg l Sharyn shashnaa hamgalaan zogsyo gesen shuu yum bodoj baisan baih.

Tuunii avga TseveenRabdan ni bolohoor Hasag, Kirgiz, Uzbek naryg zahirgaandaa oruulj alba guvchuur avj suuh ni deer gej uzej baisan bololtoi.

Galdan Hotgoidyg zasagt hand beleglej baisan yum. Endees harahad "Mongolyn ezent guren" baiguulna gesen bodol baigaagui baih. Hojim Halhyg diilsnii daraa Zuungartai ergeed baildsan baina. (uchir ni Tseveen Rabdan zuungaryn haan bolj, Galdantai oersoldoh bolson baina)

Galdan Halhyg ezlen zahirah bolsony daraa dan daisnuudaaraa hureeluulsen baiv. Endees garah gants arga ni Halhad tenherch avah, hoyordugaart Oevor Mongolyg salgaj avah.

Daanch ene zorilgo ni biyeleegui yum. Tuvdyn hoyor nuurtei bodlogo, urvagch sharvaach nar, Mongol nutagt daraalan garsan zud, haldvart oevchin zereg ni tuunii toelovlogoond saad bolohoor barahgui yalagdalynh ni hamgiin gol shaltgaan bolj oegchee.

Yer ni ter uyed ooriin janjindaa hurtel itgej boldoggui uye baiv gej. Mongolchuud biye biyndee itgej suraagui, itgel daadaggui zereg ni hariinhand ih taatai baisan ni oilgomjtoi.

Za ter Huleguu haany ordony neg bicheech ih sonin zuil bichij ueldeesen baidag yum.
Ter tuhai bichyie.

Chingis haan Hubilaig toersnii daraa tuuniig ochij uzeed: "yamar baraan tsaraitai huuhed ve, manai udamd iim baraan tsaraitai huuhed baihgui" gej oehoordood ooer ehed oegch tejeelgejee. Ter hun ni Chingisiig huchirhegjsnii daraa erh yambaa hasuulsan Borjigon hatan baisan bololtoi. (Chingist oestei baij. Uchir ni ternii aav ni ch biluu Chingisiin esreg hoedolgoond oroltsoj yavsan Borjigon ovogton baij. Altan huchar geh met tiim humuus ih baisan daa)

Ter eh ni tegeed Hubilaig oesgohdoo, oes honzon, zusar zali, arga meh, bashir argad suraltsuulan humuujuulsen gedeg.

Hubilai bol Chingisiin ach naraas gantsaaraa Altan urgiin bus humuujleer humuujsen Borjigon huu baiv daa. Tegeed ch biye namhan, baraan tsaraitai (hyatad tuuhchid bolohoor oendor, tsagaan hun baisan geh meteer duerseldeg ni hudlaa) busdadaa ih shogluuldag huuhed baisan biz.

Yer ni Mongolchuuddaa durgui boloh shaltgaan olon baisan baih. Harin aziudad durtai baisan ni, mongolchuudaas olj avaagui hair hundetgelee tednees avj baisand l baih bolvuu gej taamaglaj baina.

Baabartai sanal niileh arga alga daa. Halh-Oirdyn 400 jil urgeljilsen zurchil gej yu baisan yum be?
Nyamdorj muu baij bolno. Teglee geed tuuniig ayalgaar ni, nutag suaar ni, udam sudraar ni doromjiloh ni iluu sh dee.
Baabar hugshirchee! Nyamdorj Oird bish Bayad hun gej bugd l medej baigaa sh dee. Oird, Bayad 2 oo yalgaj chadahee ch baij dee.
Baabar anarhist bolj ehelj baina.

Tsedenbal Choibalsan 2 end yagaad orson bna ve? Choibalsan nutag usaa hamgaalj uldeesen, Tsedenbal behjuulsen. Ted tsag uyiin baidlaasaa shaltgaalj Mongoliin toloo l ajillasan. Ted Mongold muu noloo uzuulsen yum baihgui.
Harin Dorvon Ooldiin Amarsanaa hamgiin muu humuusiin neg. Manj haand buuj ogood, havriin hatuud manj tsergiig nutagtaa daguulj oruulaad ezluulen nutgaa huis temtruulsen. Ene buhniig ter huviin erh ashigiin toloo hiisen. Ene hunees bolj hagas say garui Dorvon Oold Mongol ard tumen uhsen.