#AsuultSambar :

15 r zuunii yues Tsoros terguutei oirdiin olon aimguud hoorndoo holboo baiguulj negdsen huchirheg evsel baiguulj baijee.Tedgeer aimguud mongoliin altan urgiinhantai urseldej tsagdaa Esen taish naraas avhuulaad neg hesegdee tur bairij baisan yue ch bii.Durven Oirdiin holboog anh Tsorosniin Togoon taish anh uusgesen gedeg.ene yueiin durven Oirod ni
1.Tsoros (yazguuriin oiroduud,chingisiin daitaj baisan oin irgeduud)
2.Barag buriad (chingisiin esreg neleed ih demtseldsen)
3,Hoit ,baatud,tumed(dundad aziin Tumeriin uls butarhad tuuund hayralagdaj baisan mongol aimguud)
4.ur mongol(min mongol hoyoriin dainaas zugtan irsen oirod)
ene Durviin holboo ni olon yanziin shaltgaanaar zadaran 1502 ond dahin shine durven oirodiin holboo abiguulagdav .Ene durvenOirod ni
1.TSoros(yazguuriin oirod)
2.Durved(ertnii durved(Duva sohoriin 4n huuhed,Dobu mergenii zee nar),bayad,bolon hoit aimguud.Ene aimgiin terguud ni tsorosuud
3.Torguud(Hereediiin Tooril vangiin ugsaaniihan)
4.Hoshuud(Havt Hasriin ugsaanii aimag)
Ene durviin holboo ni torguudiin ihenhi ni Huu Urlugig dagan baruun zug nuudelne(halimaguud)uldsen torguud, hoit,durvediin zarim heseg ni ih nuurd nutaglasanaar zadarjee.
1636ond daihin 4 n Oirodiin holboo baiguulagdjee.
1.TSoros2.Durved3.Hoshuud4.Hoid gesen 4 oirodiin holboo uusjee.
3.

Hi taigam,

1380 aad ond 4 oirdyn holboo anh uussen gej bi boddog. Togoony aav Baatar Chinsan gej Oirdyn lut baatar hun uusgesen gedeg.
Baatar Chinsan zuun Mongolyn muu haanyg yalaad, uur sain huneer (Borjgin ovgoos gehdee) haanaar tavijee gej tuuhend gardag.
Tegehed ni Hyatdiin Min ulsyn ezen haan Yung-Lo uurlaad zuun Mongoltoi evsej Baatar Chinsaniig dovtolj alsan gedeg.
Baatar Chinsany huu Togoon ni barigdaj zuun Mongold ail aild zaragdaj, hatuu berhiig uzjee.
Ene uyed 4 oirduud (oird, baatad, hoid, hoshuud) tusdaa baisan yum shig baina. Tegeed Togoon ev ni taarch baruun Mongold irehed ni Oirduud ih baatryn huu irlee gej haanaaraa urgumjilsun gedeg.

Togoon haan Mongolchuudyg dahin negtgesen bol tuunii huu Esen haan odoogiin kazakstan, manjuur, kirgizstanyg ezelj baijee. (ter uyed gehdee kazakstan, kyrgizstan 2 baigaagui yum)

Anh 4 oirdod oird, barga, buriad, tumed nar baisan baih. Gehdee ene ni tun udalgui zadarchee!

Tegeheer Barga, Buriad 2 ni Oirdoos salj, zuun Mongoloos tusdaa huchirheg ulsaa odoogiin Bulgan, Selenge, Tuv, Dornod aimguudiin nutagt baiguulj baiv. Tedend hooegdson bayaduud oemgoolol erj oirdiig tushsen bolov uu.

Manduhai hatan, Batmunh dayan haan 2 mash olon Mongol aimguudyg negtgej chadsan bolovch Barga, Buriad 2 yg butneer ni ezelj chadaagui yum bilee. (zarim hesgiig ni l ezelj chadsan) Harin Tednii ach Bodi-Alag haan Barguudiig but tsohij buren erhsheeldee oruulsan baina.

Buriaduud ni hojim baigali ruu zugtaj yazguuriin buriad nartai niilsen bolov uu?


Oirduud Chingisiin uyed 2 huvaagdaj baijee.
1. zuun Oird. (Oirdyn Har Hiru noyon zahirna. Har Hiru noyon ni Chingisiin 9 oerlog janjinii neg baij.)
2. baruun Oird. (Oirdyn Hutag behi noyon zahirna. Hutag behi ni huchirheg Mergid aimgiin baruun gar ni bolj huchee ugdug baijee. Togtaa behiin wassal ni baij)

Ergune moernii ereg deer Jamuha gur haan boljee. Uund taichuud, Mongolyn Agachu baatar, hatgin nar, naimanii Buirag, mergediin Togtaa behi, oirdyn Hutagi beh nar oroltsjee.

Jamuha, Chingis hoyor baildahad, Oirduud bas baruun zuuneeree huvaagdaj hoorondoo baildsan baina.

Gevch Oirdyn Togtaa behi tenger taalsangui geed baildalgui butsan boltoi yum. Hojim baruun oirduud buhleeree Zuchi haand dagaar orjee.
Tegehed ni Chingis haan: "oelziit oirduudiig daguulj irev" gej ih bayarlaj baisan gedeg.

Daraa ni oirduud 3 huvaagdsan bololtoi yum. Undsendee oirduud busad aimguudad uusjee gevel unend dohoh baih. orond ni ooer mongol aimguud oird nutagt irsen tul oird gej neriig avah bolson baih.

Hubilai haan ooeriigoo genet haan oergomjlohod ni Mongolyn zarim noyod tuund durguitsej tuunii esreg baildaj baijee. Jishee ni Ogodein udamyn Haidu, mun uuguul Mongolyg zahirsan Arig-Bohi nar.

Oirduudiin ihenhi ni Haidugiin tald orj Hubilain esreg temtssen baina. Hojim tsagadain haant ulsad baisan Mongolchuud gedeg ni oirduud baisan boluu?

Tsagadain haant uls muslimjaj, suurishsan oemnod hesgiinhen, mongolooroo, nuudliinhee soyold unench uldsen umardiinhan gej ar, oevor bolon huvaagdjee.

Ter oemnot hesgiinhen ooersdiigoo Mongholstan gej nerledeg baij. haad ni bugd tsagadain udamynhan. Ted bol odoogiin Kyrgizstan bolov uu.

Harin umard hesgiinhen bol oird mongolchuud baisan baina. Moen Arig-Bohiig dagasan Oirduud ni hojim irj niilsen baih gej boddog yum.

Har Hiru baatryn udamynhan Hubilai haany tald baildaj yavsan gedeg. Tednii udam ni hojim zuun Mongoloos salsan hoid, torguud, hoshuud nartai niilj yavsan Tsorosuud baih?

Tsorosiig humuus yazguuriin Oirod uureer helbel Hotoga behi,Har hiru nariin udirdaj baisan Oiroduud baih.Oirodiig ihenhdee Tsoros udmiin Togoon taishiin ur sad udirdaj baisan gedeg.Harin tumediin Altan haanii udaa daraagiin dovtolgoonoor Oirodiin holboonii erh medel Hasriin ur sad boloh Hoshudiin Buubee Shirjee nariin gard shiljsen gedeg.Tuvdiin Guush haan hurtel ene hunii huuhed gesen.Ene yuees hoish Oirod gurav huvaagdjee.ehniih ni Halimaguud(torguud) Huu Orlog baatriig dagan Ijil muren ruu odoj. Deed mongoliin mongolchuud Guush haaniig dagan golduu hoshuuduud nuusen gedeg.
Harin minii bodloor Kirkizuud Oiroduudtai negen tsagt hamdtaa uls bolj yavsan baih gehdee.Oirod gesen identidy tend baihgui bas derees ni helen ch ondoo baisan baih.

xoosh xvmvvseee ex ezen chinggis xaaniixaa mendelsen odoriig meddegvi xvn baixiin ene xvn mongol gej yabad xereg baina uu ta nar yu gej bodjiin bi gaixaal suujiin ald bie mine ajaabaas ajaatugai axuu tor mine bvv aldartugai ,bvten bie n zobboos zobtugai bvren uls mine bvv zobtugai gesen vgiig sanaj yabsugai

Hen ter be?Chingis haan har morin jiliin 1162 ond tursen gedeg.
Lu vangiin Altan tovchid daraahi baidlaar bichsen baidag.
"Тэд Есїхэй баатар, Татаарын Тэмїжин, Хорибуха тэргїїтэн татаарыг дагуулж ирвээс тэд Єэлїн їжин хєл хїнд бєлгєє. Ононы Дэлїїн болдогт байхад, хар морин жилийн зуны тэргїїн сарын арван зургаанаа улаан тэргэл єдрийн, єдєр дєл цагт Чингис хаан тєрєв. Тєрєхдєє баруун гартаа шагайн тєдий хар нєжийг атган тєрєв гэх. Баяр мялаахад Татаарын Тэмїжинийхийг авч ирсэнд тєрєв хэмээн, тємєр єлгийд єлгийдєн Тэмїжин гэж нэрийдсэн ёсон ийм бєлгєє. "
Gehdee zarim survaljuudad 1155on,1157,on 1161 on1167 on gej baidag.
chinii bodloor hezee turev?

Zarim negen nomond jishee nijapanii mongoliin tuhai tuuhiin nomond Arigbuhiig demjij oiroduud ih idevhtei oroltsson gedeg Tiimees oiraduud tedgeerees uuseltei gej bichsen　baidag.unen hudal ni buu med ,Minii unshij baisanaar yag odoo todorhoi sanahgui baigaa bolovch Arigbuhiig hubilai uuriin derged avch yavsan gedeg.Tegehleer Oiroduud todor Arigbuhiin udam baina gehed undeslel muutai.Tsadain ulsiin talaar minii medleg hurehgui yum baina.Gehdee Tsagdain ulstai Oiroduud tiim ih holboo sulbeetei baisan bish baih gej bodj baina.El tarvagtai ni Ugedein ezemshil baisan bugeed Haidyg uhsenii daraa Yuan ulsad hucheer niilegdsen bolov uu gej bodoj baina.Harin Esen gedeg ner mongoliin tugeemel nernuudiin neg baisan baih.

Tsagadain haant uls 2 zadarsan. Oemnod heseg ni muslimjsan, "soyoljij", hotjson heseg. Umard heseg ni mongolooroo uldsen nuudelchid baisan gedeg. Ted Oirduud baisan boluu gej boddog. Odoo Orsyn Holboony ulsad Uulyn Altai (Gorny altai) gej uls bii. Niislel hot ni Biisk gej nertei. Nutgiin uuguul irged ni Oirduud bolno. Anh 1945 ond Oirad-Mongolia gej ner avsan bolovch Stalinii tushaalaar Uulyn Altai muj uls gej uurchilsun yum bilee. Gehdee ene Altain oirduud ni Zuungaryn haant uls bolon 4 oirdoos tusdaa yavsan bolov uu gej boddog yum.


Oevor Mongoliin zarim erdemted ch gesen Oirduud, Arigboeh 2 yg holboj tailbarlah ni ih.



"Huh mongoliin huh tug" gedeg nom unshij baisan. Gadaad hun bichsen baidag shig. Esvel toonoor haragdah gerelt od ch biluu. Sain sanahgui baina. martaj orhij ."Shihihutagiig Uguidein udmiig umguulj Tulain udamtai tulaldaj baisan gej gardag" geh? ene tuhai sain sanahgui baina.

Gehdee Hulbilai haan huuli busaar ooeriigoo ih haand oergomjilson gej yarigddag. Ene ni anhnaasaa ezen Chingisiin Oegodein udam (herev Oegodein udamd "oligtoi" ur ugui bol Tsagadain udmaas) aas ih haany oriig zalgamjlah yostoi gesen gereesleltei zoerchildoj baijee.

Haiduu terguutei Oegodein urs moen Tsagadain urs evsel baiguulj Hubilain (Toluin) udamyn esreg mash ih temtssen. Ene daind Mongolyn sor bolson humuus ch bas 2 huvaagdaj hoorondoo muudsan yum bilee. Shihihutag ter dund orood yavj baisan baij boloh yum.

Yer ni ene margaany ehlel ali Oegodei haany uyed tavigdsan biz. Oegedei haan zarlig bolj, Bat haanaar udirduulan ahmad ach hoevuudee yum uz geed baruun tiish ayan daind morduuljee. Zamdaa zarim ni ailyn erh huuhdiin hachin avir gargaj baisan baih yum.
Jishee ni Guyeg Bat haany eldveer oedson tuhai gardag:

Бат, хипчак нутгаас Єгэдэй хаанд нууцаар єчиж илгээсэн нь: "Мєнх тэнгэрийн хїчинд, хаан ахын сууд Мэгэд хотыг эвдэж, Орос улсыг эзэлж, зїг зїгт арван нэгэн харь улсыг оруулж, алтан жолоогоо татаж салалцах болоход их асар босгож хуримыг хуримлав. Энэ хурим дээр би бїх хан хєвїїдийн ахмад тул нэг хоёр аяга сархад тэргїїлэн уув. Гэтэл, Бїри Гїюг хоёр надад муудаж хуримаас гарч одов. Явахдаа Бїрийн хэлсэн нь: "Бат бид адил байтал, яагаад тэргїїлэн уух билээ?" Тэр сацуурах санаатай сахалт эмгэнийг єсгийгєєр давтаж єлмийгєєр гишгичих юм сан! гэжээ. Гїюгийн хэлсэн нь: "Бид хоёр тэр нум сум агссан эмгэдийн эгмийг харвалдъя" гэжээ. Элжгэний хєвїїн Аргасуны хэлсэн нь: "Тэдэнд модон сїїл зїївэл зохино" гэв. Бид, харь элэгтэй, дайсан улсын дотор явж байгаа учир зїйгээ гаргаж хэлсэн боловч, Бїри, Гїюг хоёр тэгж хэрїїлийн їгийг хэлээд найрамдалгїй тарав. Одоо яахыг хаан авга мэдтїгэй!" гэж єчиж илгээжээ.

Oegodei haan uurlaj Bat chi Guyegiig duraaraa shiitge gej baijee.

Oegodei хаан Гїюгийг уулзуулж буруушаан донгодож сургасан нь: "Аянд явах зуур эрїїл бєгстэй хїнийг эс їлдээсэн гэнэ, чи. Цэрэг хїний нїїрийн арьсыг хуулж явсан гэнэ, чи. Чиний тэр уур хилэнгээс айж, Орос улсыг дагаж орсон гэж бодож байна уу? Чи орос иргэнийг ганцаараа дагуулж оруулсан мэт санаж, бардам омог гаргаж, ах хїний єєдєєс эсэргїїцэв її? Чингис хаан эцгийн зарлигт: Олон хїн хїчтэй, гїн ус аюултай! гэж бий бишїї. Сїбээдэй Бужиг хоёрын далавч дор явж олон бїгдээр хамсаж, орос, хипчакуудыг оруулж авсан байтал, чи анх удаа гэрээс гараад орос, хипчакийн нэг ч хїнийг олж барьсангїй, адаглавал ишигний шийр ч олж авсангїй байж эрэмгий тїрэмгий зан гаргаж, ийм тийм їг хэл болж, ганц биеэ гайхуулж явдаг чинь юу вэ?
Guyeg haan zaluudaa ih hargis baisan baigaa biz. Amid hunii nuurnii arisiig ni huulchihdag Sadist baisan baigaa yum daa ;(


Hojim Oeogdeig nas barsany daraa Guyeg, Bat haan 2 baildah shahsan yum bilee. Guyeg tsergee avch yavaad oevchnoor uhsen baina. Bat haan armia avch uragshilsaar barag Mongolyn hildeer irsen hoinoo Guyagiig uhsen tuhai duulj tsergee tatjee.


Yer ni Toluin udamynhan golomt nutgaa avah yostoi baital ah narynhaa urduur orj baahan uimuulsen gej uzej baisan uchir Zuchiin udamynhan, Tsagadain udamynhan, Oegódein udamynhan niilj baigaad Tolui (yalananguya Hubilain udamiinhan) duudtai ih nudeldsen bolov uu gej boddog yum.

Berh haan buur sharandaa zoriud muslim bolj baij. Altan Ordyn ih haad ihenhidee muslim shashind orj muslimuudyn demjlegeer Il haany uls (Hulegui Toluin ur baisan uchir!) iig moehooj avah gej uzdeg baij.

Moenh haan ch gesen ooeriin ah duu nartaa ih yum avch oegood busad ni buyu Chingisiin ahmad 3 hoewguunii haad noyodoo jiideg baisan ni iimerhuu margaanyg ulam hurtsatgaj oegson baih gej boddog yum.

Chingisiig uhsenii daraa haan shiree Uguideid shiljehed hamgiin tom saad ni Tolui baisan gedeg.Tolui mongoliin ihenhiig ni zahirj baihad ulsiin ezen ni Uguidei baidag.Hoyor tolgoitoi hun l gesen ug.Yahav neg tolgoi nuguuduhuusuu joohon tom l baisan baih.Tiimees mongoliin noyoduudad hoyor tolgoi hereggui baisan uchir al negiig ni zailuulah shaardlaga baisan baih.Medeej jijeg tolgoi ni zailuulagdan. Tiimees buu ed nariig ashiglan Toluid hor ugen zailuulsan hereg. Yalanguya ene uil yavdald hamgiin ih oroltsson humuus ni Chingisiin duu Otogchin noyon, Tsagaidai hoyor baisan gedeg.Enend ni Sorhugtani hatan neleed os bodon ,unchin hotsorson ur huuhededee helj baisan baih .Bas deerees ni Tsagadai Uguidei hoyort henii ch huuhed ni medegdehgui Zuchiin ur sadiig joohon jiij baisan baih.

Tegeed Toluig uhsenii daraa mongoliin N:2 ni Tsagaidai baisan ni medeej.Uguideid Tsagaadain nuluu mash ih baisan gedeg.Tsagaidai baisan uchiraas l Uguidein uied arai Mongoliin ezent guren taraad alga boljihoogui gej yaridag.Tiimees Uguidein ur sad Tsagaadain ursedtei dotno holbootoi baisan baih.

Teren deer l unjirj,etseggui ussen Tolui bolon Zuchiin ur sadtai,etseg eh deeree erhelj ussen Uguidei ,Tsagaidain ur sad ondoo baisan baih.Tiimees l edgeeriin hoorond temtsel garah eh uusver ni tavigdsan baih.

Gent negen zereg shahuu Uguidei ,Tsagaadai hoyor nas barmagts Zuchi,Toluin ur sad tusgaar tognoh yum uu,Ih haan boloh chance ni garj irsen baih.Tiimees ch mongoliin noyodiig hoyor tiish taltsan 5 jil haan songoh yamar ch bolomj uuseegui baih.Uguidei uhehdee Haan shireegee Kuchu(?)(guravdah huu neriig ni sain sanahgui baina) ugen gej baisan gedeg.Getel ter ni Uguideig amid baihad ni Umned Suntei baildaj yavaad uhchihsen hereg.Tegeed Kuchugiin huu Shirmun(?)( bas sanahgui baina)g haan shiree zalgamjilagchaar todoruulsan gedeg.Gevch mongoliin noyodiin dund ner duuldaagui zaluu deer ni avga nar amid baisan uchir Chingisiin 4-n huugiin aliniih n ch demjlegiig huleej chadaagui baih.Ternii avga buyu Uguidein hoyordugaar huu Kodan haan shireen suuh yostoi baisan gedeg.Kodan bolon Kuchu bol Uguidein ih hatan Borogjin(?)ii huuhed baijee.Borogjin Uguideig amid ahui tsagd nas barsan gedeg.

Uguideig uhsenii daraa baga hatan Torukane(bas sain sanahgui bain) uuriin huu Guegiig haan shireend suulgah sonirholtoi baisan gedeg.Ingej bodohloor Guegiig uhsenii daraa Tolui,Zuchiin udamtai haritsuulahad Uguidein udamiinhan ch hoorondoo zurchiltei baisan ni haragdaj baigaa yum.1246 ond Guegiig haan shireend urgumjiljee .Hugshin Turkani Guegiig haan shireend suusanii daraa neg sariin daraa uhsen gedeg.

Gueg Bat haan hoyoriin temtsel neleed sonirholtoi baidag yum bilee.Gueg dundad aziin uldsen heseg bolon ,odoogiin oirhi dornodiin ezleh gesen il zorilgo, bolon ene nutagt nuluuguu teleh sonirholtoi Bathaanii esreg baildah gesen dald sanaa aguulsan hoyordmol zorilgoor Iljegen noyonoor tsereg huralduulsan baih.Medeej ene ter darui Bathaanii chihend hursen hereg.Bat haan zugeer suulgui euroruu dovtoj baisan zergee gent zuun tiish ni tatsan hereg.Az bolj guieg hoyorhon jil haan shireend suugaad nas barsan hereg.Herev nas baraagui bol mongoliin tuuhendeh hamgiin tom tulaldaan garah baisan baih.Zarim　negen tuuhchid Bathaanii turshuul l Guegiig alsan baih gej bichsen baidag.Medeej Guegiig uhsenii Uguidein udam(ih hatanii ur sad) duugai baisan gedeg.

Ingeed mongol ulsiin hamgiin tom erh medelten ni Bathaanaas uur hen ch bish boljee.Tenger uuliin derged Bathaan huraldaig huralduulj deer uguulsen yosoo Uguidei,Tsagaidain udmaas us avah tsag ni irjee.Bathaan uuruu haan shireend suuh sonirholtoi baisan ch etsegteigee adilhan mergediin ur sad gej ad uzegdej baisan uchir ,bas deerees ni ailiiin otgon golomtoo zalgah yostoi gesen ulamjilal hoyoriig yaj chadahgui baisan aih.Tegeed l Munh haan Burhan Haldund Bathaanii tsergeer hamguulan Ih haan boljee.(otgon bish ch gesen)

suuliin uyed tuuhiin sedveer material tsugluulj yavaad daraahi site ig olson yum. Gadaad yamny web boegood Mongolyn tuuhiin talaarhi "alban yosnii huvilbar"- yg delhii niited taniltsuuldag ed bololtoi.

http://www.extmin.mn/17th_18th_centuries.htm

MONGOLIA FROM THE 17th TO THE 18th CENTURIES ug uguulliin deereesee 14 dehi moerond dorhi oeguulber baina. .

Galdang Boshigt(1671-1697), the last Khan of the Oiriad Mongolia valiantly fought against the Manchu for many years. But he was completely defeated in 1696 with the Manchu well armed and outnumbered soldiers. So all Mongolians came under the Manchu occupation, and remained up to 1911.

Galdan Boshigt ni suulchiin haan bish. Galdangiin daraa Tseveenravdan haanchilj baisan. Manjiin medeld oroh ni buu hel, shaardlagiig ni nyatsaaj yavsan barimt bii.

Tseveenravdangiin daraa Galdantseren haan Manjiig dovtolj, bainga sandraaj baisan geh. Herev Manjiin hil dotorhi Mongolchuudyn yadaj 30 huviinh ni demjlegiig olj chadsan bol yalah magadlal baga geltgui baisan boluu.

Zuungaryn "alban yosnii" gemeer suulchiin haan bol Davaach. Hoidyn Amarsanaa bas haan boloh erhtei (ner devshigch) tul tuuntei muudsan baina. Haramsaltai ni ter yued songuuli, sanal huraalt, ard irged toeroo heneer udirduulahaa ooersdoo shiidne geh zereg modern huuliin zaaltuud baisangui bololtoi yum. Ene 2 ner devshigch maani hoorondoo zer zevseg hereglen tsereglen baildaad, Amarsanaa ni diildej ehelj. Tegeed mani er Manj ruu ochij tsergiin tuslamj avaad ergej irj Davaachiig shireenees ni tulhen unagaasan baina. Tegeed ch Manjuud Mongolchuudtai yamarshuuhan baidlaas haritsah, hend ni hezee tuslah, heniig ni zamaasaa zailuulahaa meddeg, tootsootoi uls baisan ni todorhoi.

Amarsanaa "Manjuud hiidgee hiisen, odoo butsaj bolno" gej l dee. Getel oenoo tuslamtgai Manjuud ni zangaa huvirgajee. Ted bol yalagdaj, hor sharandaa durelzej baigaa noehdiig olj avaad evteihen demjij, hun hucheer tusalj daisniig ni darj oegch oegoomor zan gargana. Ingej itgeliig ni bat olsonii daraa oenoo hairlaj durlaad baisan huniihee nuruu ruu ni hutga duerdeg zantai uls baij l dee. Jishee ni Ligdan hutagt haany esreg temtsej baisan Horchinguudad iimerhuu argiig hereglej baiv. Hojim Chahundorj, Zanabazar nar Galdand yalagdchihaad tuunii esreg tuslamj guina gej yavaad bas l argand avtaj Manjiin albat bolson.

Amarsanaa Manjiin esreg temtsej ehelsen bolovch, hariltsaa holboo sul, negdmel urirdlaga burduulj chadaagui, buruu hundee itgej, urvagch nart yu hiih gej baigaagaa medegdeed baisnaasaa bolj diildjee.

Tegeheer niit Mongolchuudiig 1696 ond Galdang 100 Modny tulaldaand yalagdsanii daraa Manjiin darlald orson gej uzeh ni buruu bolov uu gej bodoj baina. Tuunees hoish olon arvan jil oengorsonii hoino Davaach, Amarsanaa naryn hoorondyn (1755-1757) temtslees bolj Oirduud diildsen bilee. Moen Ijil moernii Torguuduud (halimaguud) buur hoino 1771-72 ony ih nuudliin daraa Manjid dagaar orson.

Tegeheer deerhi webd bichsenchlen 1696 ond bish harin 1771 yum uu 1772 ond "So all Mongolians came under the Manchu occupation, and remained up to 1911. " geh ni zoev baij boloh?

Uhaandaa Mongolchuud Manjiin noyorhold (1771-1911) 140 jil baisan geh ni unend oirtoh biz? Herev 1696-1911 gej uzvel 215 jil bolj baina.

Mongoliin tuuhen survalj bolon tuuhen zhoiluudad ch Galdang suulchiin haan gej bichdegui baih. Baatar huntaij 5n hatantai baijee.Ih hatan ni Dara balji gedeg kirkis hun baijee.Tuunii huuhduudiig Tsetsen,Zodovbaatar gedeg baijee.Baatar huntaijiig uhsen ni daraa Senge(bas neg hatanii huuhed) oirdiin haan shireed.Oiroduud medeej hari hunii huuhed hediigeer ih hatanii huuhed bolovch durgui baisan uchir Senge haan shireeend suusan hereg.Harin Tsesten,Zodovbaatar hoyor Sengiig aljihjee.Enegseniig ni Oirodiin noyod Tsetseng ehiinhen hamt tsaatsaar avj ,Zodovbaatar huhnuuriin zug zugtasan gedeg.
Sengiig uhsenii Galdan boshigt haan suujee.Galdan haan Halhtai baildahaar yavsan hoiguur ni Sengiin 2-r huu(tom huu ni Sonomravdan nas barsan baijee.) TSeveenravdan Galdantai zurchildun Ijil muren(halimag)ruu zugtasan baina.galdang ezgui hoiguur gent butsan irj uuriiguu haan urgumjilj Galdand demjleg ed nar yavuulahiig zogsooson baina.Ingeed zuun gariin haant uls Galdang dainii talbard uhsenii daraa Tseveen ravdangiin gard shiljjee.1715 ond Tseveenravdan hyatadtai tomoohon tulaldaan hiisen baina.hoiton jil 6000 tsereg daichilan tuvdiig ezelj baijee.Iim nuluu buhii hun tul alich survaljuudad haan bus gej bichsen ni harin sonin yum
Amarsanaa ni Tseveenravdangiin zee(eh ni Tseveenravdangiin ohin)etseg ni hoshuudiin Danjin huntaij gedeg hun baijee.Uuruur helbel havt Hasriin udam baijee.Tuunii eh Amarsanaag gedsend baihad ni belbeserj Hoitiin noyonii ber bolson baina.Amarsanaa tom bolood hoitiin noyon bolson baina
Davaach Galdanboshigtiin duu Bumiin ahmad huu Oirodiin ih janjin Tseveendondoviin ach huu(davaach haan suuh huuli yosniihun bish).Tsorosiin nuluu buhii hun baijee.

Tseveenravdang uhsenii tuunii huu Galdantseren haan suujee.Tuunii ue ni Oirodiin altan ue ni baijee.Ter Tserendondovoor udirduulsan ih tseriig manjiin esreg halhruu ilgeej baisan ch amjilt oloogui baina.
tuunii daraa Galdantserengiin baga huu Dorj haan suujee.Gevch tuunii ah Lamdrajaa(butach baijee) tuuniig haan shireenees zailuuljee.tuuniig Davaach,Amarsanaa hoyor niilj zailuuljee.Davaach ni tsorosiin altan ugsaa baisan.Amarsanaa nuluu baga baisan uchir Davaach haan boljee
Zuungar dashramd ni 1775 ond ezlegdsen shig sanagdaj baina.Mongol 220 jil Manjiin darlald gedeg ni olonhi mongolchuudiin huvid Halh ezlegdeseniigees hoishihiig helj baigaa yum

bi oir mongoliin tuuhiig sain medehgui gedee aab min tuuhiin bash aabiihan helsen heden ugeed bohod oirduu chingisii tor unsanii daraa hamgiin ondor soyltoi uls baisan yum shigee oorsdii tomor mod bolobsruulah uilbertei baisan gej bodhoor
minii elents aab hobd aimagiin nileen bayn tsagaan temeet gedeg hochtoi (ter yed neg tsagaan temeeg hoyr bor temeegeer soldog baisan yum genlee) tuunii huu minii oboo etseg eh gants huu 1942 ond halh goliin dain ganhan morton tsereg iin horoo d baidag baigaad egemee tsoo buuduulduuj ( buu baysan hunii oodoo selem bariad mori unaadaar daarsan minii oboo erelheg daichin baisan yum shuu) cholooloh dain duusnii daraa ororuu hurgegdeg nutag ter yed butsaagui baisan bogood tuunii aab dainaas ergej eeegui bolhoor gants huugee uhej gej bodood ehed setgel sanaagaar unaad buh ed horongo zaraad arhichin boloh dohoj baisan yed oboo erj aabiigaa abaad hot orson gedeg oboo min emeeg olj 7 huuhedtei bolj tuunii dundah huuhed minii aab oboo min nasaaraa tob nomiin san ajilj baigaa nasan etselsen dee

manai ger bul dorbon oirdiin ugsaanii oild garaltai
bichigder oborgiih

ooriihon udam sudariig medehgui hun oid toorson bichnees doloon dor gesen obogdiin surgaal

Serdaram

Баруун Монголын
угсаатнууд: Баруун
Монгол гэж яагаад бичих болов? Бид уг нь нэг цогц угсаатны тухай vзэж байгаа
юм биш vv? Яагаад ийм ялгарал гарах болов оо? Vvний хариултыг Ч.Чимидийн
“Єрнє-Дорно” гэдэг шvлгийн урвуу утгаас олж авч болох ч юм шиг санагдана.
Баруун Монголчууд яагаад тусгайдаа ийнхvv тэмдэглэгдэн, онцлогдох болов оо?
Гэвэл тэд тусгаар тогтнолынхоо тєлєє тууштай тэмцэж, єєрсдийн соёл уламжлалаа
тэр чигээр нь хадгалж vлдсэнд орших болов уу гэж vзнэ.

Зvvн гарыг эзлэхийг
удтал санаархсан Манж нар аятай нєхцлийг ашиглаж 70000-хан лан мєнгє зарцуулан
байж єєрсдийнх нь тусламжтайгаар, удтал тэмцсэний vр дvнд маш амархан эзэлжээ.
Хамгийн их эсэргvvцэл vзvvлсэн тэднийг Манж нар 2 аймаг, 10 хошуу болгон
Тэнгэр уулаас наашаа татан Алтай, Увс нуураар нутаглуулах болжээ. Баруун
монголчууд одоо ч энэ зохион байгуулалтаараа байгаа юм. Vvнд: Дува сохороос
гаралтай эртний сурвалжит Дєрвєд угсаа.
Дотроо 30-аад яс, овгоос бvрэлддэг ба XY-XYII зууны vед Дєрвєн Ойрадын
холбоонд багтаж Тэнгэр уул, Эрчис мєрнєєр нутаглаж байжээ. 1753 онд Дєрвєдийн
Цэрэн тэргvvтэй ноёдууд єєрийн хаан Даваачид дургvйцэн албат нараа авч Манжид
дагаар орсон тул Дєрвєдvvдийг тусгай газарт нутаглуулан Дєрвєд Далай ханы
аймаг болгосон нь одоогийн Увс аймгийн Бєхмєрєн, Сагил, Тvргэн, Давст,
Баян-Єлгийн Цагааннуур, Ховдын Дєргєн сумдад хамаарагдана.
Баядууд мєн л
Монголчуудын эртний сурвалжит угсаа бєгєєд XII-XIII зуунд Сэлэнгэ мєрєн,
Жидийн голд нутагладаг Жида, Хээрийн, Дуклас баядууд байсан. Баядууд нь
XY-XYII зууны vед Дєрвєн Ойрадын холбоонд багтаж Тэнгэр уул, Эрчис мєрнєєр
нутаглаж байгаад 1754 онд Манжид эзлэгдэн Манж нар тэднийг 10 хошуу бvхий Vнэн
зоригт ханы аймаг болгон Увс нуурын зvvн талаар нутаглуулжээ. Баядууд дотроо
29 элкэн (яс)-тэй одоогийн Увс аймгийн Малчин, Хяргас, Зvvнговь, Тэс,
Наранбулаг зэрэг Увсын зvvн сумаар нутаглаж байна. Єєлд
угсааг судлаачид Ойрад гэдэг vг сунжирснаас ийм нэр гарсан гэж судлаачид vздэг
бєгєєд Галдан бошигтын дайны явцад Орхон гол, Ховдод тархан суурьшжээ. Тэд 30
элкэнтэй Ховд аймгийн Эрдэнэбvрэн, Архангайн Єлзийт, Єгийнуур, Хотонт сумуудад
нутаглаж байна. Зvvн гарын хаант улсын vед зах хязгаарыг хамгаалуулах
зорилгоор Торгууд, Єєлд, Дєрвєдєєс гаралтай хvмvvсийг Алтайн нуруунд
нутаглуулснаар 30-аад элкэн бvртгэгдээд буй. Захчин
угсаа бий болжээ.

Маш эртнээс гаралтай
Торгууд
угсаа хальж гарснаас хойш 1771 оны Торгуудын Увш тайж Ижил мєрнєєс 170.0000
гаруй торгуудчуудаа дагуулан эх нутаг руугаа тэнцлээ. Оросын Цагаан хаан тэр
их цэргийн хvчийг зvгээр нэг явуулахыг хvссэнгvй, Цэргийн хvчээр довтлон
ихэнхийг нь эгvvлж авчирсан ч зарим нь эх нутаг руугаа амь тэнцэн
Орос-Казах-Манжийн “хатуу хэрмийг” даван зєвхєн 69.000 л амьд ирснийг Манж
хаан Шинжаан, Баруун Монголд суулган тусгай хошуу болгосон нь одоогийн Ховд
аймгийн Булган сум болно.Торгуудууд Бэйлийн, Ховог сайрын, Цоохорын торгууд
гурван хэсэг 40 гаруй элкэнтэй. Мянгад
угсаа гарал нь нэг мєр болоогvй ба судлаачид тэднийг Мянгад овог давамгайлсан
турк угсаа оролцсон угсаа гэж vздэг. Мянгадууд нь Мянгад, Басмид, Хиргис гэсэн
3 яс бvхий 38 овогтой дотроо ардчилсан зохион байгуулалт бvхий биеэ даасан
угсаа билээ. Мєн Дєрвєн Ойрадын холбоонд захирагдаж байгаад Манжийн vед 7
хошуу болж Алтайн баруун-зvvн суганд нvvдэллэн нутагладаг Алтайн урианхайчууд
байдаг. Тэд одоогийн Баян-Єлгий аймгийн Алтанцєгц, Мєнххайрхан зэрэг 4 сумдад
45 овог болж амьдардаг. Эдгээрийн зарим нь монголжсон тvрэг буюу тува-урианхай
гэж байдгийг Монгол урианхай (Мончоог урианхай) гэж нэрлэдэг. Мончоог гэдэг vг
нь яс угсаа, овгийн нэр бус харин энэ нутагт ирсэн хасагууд, хошуу ноёных нь
малгайн хєх жинсийг хараад “Хєх монцогтон” гэж нэрлэснээс ийм нэр гарчээ.

bi yagaad Oiraduud gent huchirheg boljihsoniig oiradiin survalj ed nariig unshaad ch oilgodoggui baisan yum.14-r zuunaas umnu Oiraduud yag yamar uuregtei baisan be gedegiig Mongoliin haad noyod bugd Arigbuhiin udam gedgiig medsenees hoish Oiraduud huchirjih ni argagui yum gej oilgov.Tugstumur haaniig Arigbuhiin udam Yusutei tsaazaar avsanaar Hubilain udam tasarsan.Haidugiin yuees Arigbuhiin huu Milegtumuriin baruun gar tal ni oiraduud baisan baina.Mongold oirad ch ter Arigbuhiin udam ch ter neg ih gots yalgaraad baih yumui baisan bolovch Arigbuhiin udamiihan haan bolmogts Arigbuhiin baruun gar tal baisan Oiraduudiig Hujaagiin esreg daind baruun gar bolj golloh janjinguud ni bolson baina.Tiimees Arigbuhiin ugsaatanguudiin zuun tiish yavmagts ene havid baisan heried naimanii ur sad bolon oiraduud Oirad gedeg neriin door baruun hyazgaar ni bolson yum shig baigaa yum.Arigbuhiin ugsaatanii haaduud ulamjilal yosoor ulsaa gurav huvaaj zuun hesegiig "Tsahar" gej Huntaijaar udirduulah,TUv hesegiiig "Halh" gej haanaar udirduulah,Baruun hesgiig "Oirad" gej gol janjingaaraa udirduulah gej huvaasan baina.Gevch Gol janjingiin neg boloh Batula Chinsan bolon Tuunii huu Togoon nar tusgaar togtnoh hudulguun urnuulsenees hoish Oirad gedeg hyazgaar nutgiin ner bish Tomoohon buleg aimag(uls)iin ner bolson baina.Tuunees umnu bol Oirad gej baisan aimagiin ihenh ni Irakdah il haanruu nuusen buguud uldsen tsuun too ni Arigbuhiin udamd uilchilj baisan baina

Torguud, dorvod, hoshuud oirduudad er n yamar hamaatai bolood syjreed yavsan yum bol? Yagaad zaaval ed nar ene tendees nyyj ochood dorvon oird bolchihson yum bol?

1.Hoshuuduud bol oilgomjtoi Hasariin udamiihan hoorond ezemshileesee bolj hagarald orj duu Urugtumur(Ah ni Aragtumur ni uvurmongoldohi hasariin udamig ezemshiheer bolj)ni uvurmongold baih agzargui bolj hedhen toonii albattaigaa Togooniig baraadahd ni uuld,torguud ene ter yanz burees tsugluulj Urugtumriin albat bolgosoniig ni suuld hoshuud geh bolson.
2.Torguud bol hereeduudiin uldegdel gesen.Hereeduud Haidugiin boslogiin yueer Arigbuhiin huu Milegtumuriin albat baij ter baruun hazgaard baisan bololtoi.Chingisiin baruun tumen gedeg shig,"haan" baruun hyazgaar gedgiig "Oirad" gedeg neriig door baiguulahad ter havid baisan aimguud bugd Oirad boljihson yum shig baigaa yum.
3.durvud bolhoor Ertnii durvuduudees garaltai bololtoi.
4.Bas Ur mongol gej Yuan uls,Bolon Dundad azias baruun hyazgaard zugtaj irsen mongolchuud baisan bololtoi

Нийт 170000 орчим монгол ундэстэн Шинжианы Бор тал,Баянгол гэсэн газруудаар товлорон суудаг.Ойрдын уугуул аймгуудаас гадна Манжийн Найралт тов хааны уед зуун монголоос нууж ирсэн Цахар аймгийн хойчис энэ нутагт амьдарч байна.

Zuungariin uls(oird) manjid yalagdsanaar oirduudiig salgah bodlogiig manjuud hiisen. Tegeed haa saigui oird, tsoros ovogtoi humuus taarciimda. Manai uvuu lav arhangain hashaatiin hun, tegsen murtluu tsoros hun geed baidgiig ni oilgohgui baij bilee.

Sonirholtoi n orig oirduud hori-tymed gedeg etgeedyydtei oirhon suudag mortloo bas yalgaatai baisan yum shig baigaan. Bas barguud ed nartai yag yamar holbootoi n sonin. Bargujin tohomiin hori-tymedyyd diilegdeed yanz byr bolohdoo neree Barga bolgochihson yumuu? Esvel anhnaasaa oor ch baisan yumuu byy med hehe.

Enenees gadna Haidu gedeg gar chin tsagtaa tsalgij yavsanshtee. Ogoodein udmiin taslaad hayhad uls n yasan yum boloo? Mongolchuud baigaagyi yumuu? Mongol baisan bol dorvon oirad geed yavaad baisan garuudtai holbootoi baihgyi gej yy? Yag neg gazar amidardag baisanshtee. Bas dogolon Tomoriin yed Mogholistan gej nerlegdeed baisan, Tug Tomor geed haan maantai baisan nohdyyd hen bolj taarah ve? Daraa n dogolon Tomort tsohigdson geed baigaa, teheer kazakhuud yumuu haishaa yum? Esvel ter Tug Tomoriin hymsyyd dotroos yanzan byriin hoshuud, torguud n garaad irsen yum bolov uu.

Tsagaadain uls unahad tend baisan mongolchuud yasan be?Baruun mongold ergej irsen uu esvel tendee turegjeed duussan uu?Yuan uls mohohod tend baisan olon mongolchuud ergej irsen gedeg.Halhin noyoduud chin tegeed Tuluin ugsaani humuus bolj taarch baina uu?

Minii unshsanaar Uguidein ulsiin zuun jiguuriig ni Arigbuhiin huu Milegtumur burduuldeg baisan.Oiraduud Arugbuhiin albatuud baisan tul Milegtumuriig Hubilaigaas zugdaagaad Haidu deer ochihod Altaigaas tsaash barag Haidugiin nutag bolson.HAidug nas barsanii daraa TSagaidain ulsiin haan Dova,Haidugiin huu Chahar hoyor Tumur (ulziittumur)haand ochij murguj buuj ugsund urshuul uzuulsen.Gevch ulsiig ni uurtuu negteegui Ugudeihen ulsaa zalgamjilaad baij baisan gevch neg ih udalgui TSagaadain uls Tumur(Hubilain ach zalgalchilagch) haantai holboo togtooj Neg talaas Tsagaidain ulsiin haan Dovagiin tserguud nuguu talaas Yuan ulsiin Ulziitumuriin ahiinh ni huu Haisan(suuld haan bolson) nar havchij dairsan gedeg.Tegeed Uguudein ulsiig hoyor huvaaj Arigbuhiin ezemshiliig Yuan ulsad negtgej ,Tarvagtaigaas naashihiig Yuan uls avj,Uldsen kirkiz ene teriig Tsagaadain uls avah geed hoyor huvaasan yum shig baina lee.

---

Halhiin noyod Hubilain udam lav bish.Hubilain udamiin suulchiin hun boloh Togoontumuriin ach Tugstumuriig ur huuhedtei ni tsug tuunii neg janjin(urlug ) ni baisan Arigbuhiin udamiin Yusutei(Zorigt) tsaazaar avj uldsen hed ni Min ulsruu zugtaj ochihod ni Minguud tsaazaar avsan gesen.Tegeed Hubilain udam tasarsan.Halhiin noyoduud bol minii oilgosonoor Arugbuh bolon Munh haan,Tegeed TSagaidai,Uguidein udmiihan.Ugudein udmiihan ulsaa aldchihaad gazargui bolhod ni Tumur haanii yued Harhorum orchimiig ezemshuulj Yuan ulsiin huntaijiin albat bolgoson yum shig baina lee.

---

Torguud ,hosuud ed nar Tsgaidain ulstai hamaagui .Togoonii taish,Esen taishiin yued uusen ner tomyo.Torguudiin huvid Oiradiin survaljuud deer Hereediin uldegdel gej bichsen baisan boloi.Hereediin neg heseg ni Naiman ed nartai tsug Kazakiig burduulehed oroltsoj uldsen heseg ni torguud bolson gesen.Hoshuudiin tuhai tuhai deer uguulsen.

---

Dogolon Tumuriin yued Mongolistan(Mogulistan) gej barag turegjsen baisan gesen tegeed ter chigeeree Tumuriin ulsad shingesen gej oilgoson.Suuld Asudiin Arugtai DogolonTumuriin ulsad baisan Chingisiin udmiin geh Ulziitumuriig avchirj Mongold haan bolgoson gesen.Ter henii udam yum buu med bodvol Chagaidain udam.

Dashramd ni Oiraduud yagaad huchirhejiseniig halit Altantovchoos harj boloh baih.Busad eh survaljuud deer ch gesen.Ene door durtaj bui Elbeg haan gedeg ni deer uguulsen Arigbuhiin udamiin Yustei(Zorigt) haanii huu bololtoi.

bas anhnaasaa Duchin,durvun hoyor gedeg ner tomyo Durvun tumeng gej BUriaduud,Oiraduudiig zaaj baisan hereg bish Uguidein ulsaas taslaj avsan Arigbuhiin udamiihanii ezemshiliig nerlej baisan yum shig baina lee.Uuruur helbel Duchin gedeg anhnaasaa Yuan ulsad baisan heseg Durvun ni suuld Yuan ulsad negtgesen heseg

1 .durvun tumen; oirad gedeg hoyor ug ijilihen utgatai bish.
2 .1400 on uuruur helbel Togoontumuruus hoish bur hoino,Togoon taish,esengiin yued ch buriaduud durven tumend bagtaj baisan.
3 .Zuungariin haant uls 16 zuunii suuliin hagasaas 17 zuunii yued uussen bolno.
4 . Chingisiin yued ch Oirad baisan,oin irged ch baisan.Tus tusdaa hoyor uur aimag baisan.suuld negdsej neg aimag bolson.negneesee nuguu ni uuseegui.

5..15 r zuunii yues Tsoros terguutei oirdiin olon aimguud hoorndoo holboo baiguulj negdsen huchirheg evsel baiguulj baijee.Tedgeer aimguud mongoliin altan urgiinhantai urseldej tsagdaa Esen taish naraas avhuulaad neg hesegdee tur bairij baisan yue ch bii.Durven Oirdiin holboog anh Tsorosniin Togoon taish anh uusgesen gedeg.ene yueiin durven Oirod ni
1.Tsoros (yazguuriin oiroduud,chingisiin daitaj baisan oin irgeduud)
2.Barag buriad (chingisiin esreg neleed ih demtseldsen)
3,Hoit ,baatud,tumed(dundad aziin Tumeriin uls butarhad tuuund hayralagdaj baisan mongol aimguud)
4.ur mongol(min mongol hoyoriin dainaas zugtan irsen oirod)
ene Durviin holboo ni olon yanziin shaltgaanaar zadaran 1502 ond dahin shine durven oirodiin holboo abiguulagdav .Ene durvenOirod ni
1.TSoros(yazguuriin oirod)
2.Durved(ertnii durved(Duva sohoriin 4n huuhed,Dobu mergenii zee nar),bayad,bolon hoit aimguud.Ene aimgiin terguud ni tsorosuud
3.Torguud(Hereediiin Tooril vangiin ugsaaniihan)
4.Hoshuud(Havt Hasriin ugsaanii aimag.Tsoros,torguud geh metiin hoshuu bolgonoos irged tsugluuulj Hasriin udmiihand zahiruulsanaas hoshuud gedeg ner uussen.)
Ene durviin holboo ni torguudiin ihenhi ni Huu Urlugig dagan baruun zug nuudelne(halimaguud)uldsen torguud, hoit,durvediin zarim heseg ni ih nuurd nutaglasanaar zadarjee.
1636ond daihin 4 n Oirodiin holboo baiguulagdjee.
1.TSoros2.Durved3.Hoshuud4.Hoid gesen 4 oirodiin holboo uusjee.

tybolt thx, er n tegyyl oilgomjtoi bolchihloo l doo Gehdee minii bodloor oirad=oin irged, tusdaa baidag baisan gevel ygyi baihaa. Oirad, barguud ali ali n oid an man hiij suudag baisan yum chin oin irged gej tald mal hariuldag mongolchuud n neriidsen yum bishyy.

Bi Chuluunii Dalai gedeg hunii nomiig unshlaa. Buriaduudiin talaar tiim ch ih barimt alga. Deehne ued Oiradiin holboond bagtaj baisiim baina. Harin Zuungariin ulsiin ued bagtaj baisan eseh ni todorhoigui bainale. Magadgui Galdan Boshgotiin ued hariyand orson baih.
tybolt-oos asuuhad yamar nomond ene tuhai(Oirad mongol) todorhoi baigaa bol?

hehe.Chi yuer ni minii bichseniig unshsan uu?Unshaagui baij bitgii bichsen yum uguisgeldee gej helee bezdee.Bi neg bichsenee hoyor bichih sonirholgui baina.Chi ehleed uuriinhuu bichsenee bolon tuund hariulsan hariultiig sain unshdaa.Durvun tumen gedeg ug zuungariin haant ulstai adilhan utgatai ug bish gej helee bezdee.Chi durvun tumend buriad ordog yum uu gej asuusan baisan baimaar yum?Deer hench Zuungariin haant ulsiin tuhai yariagui baigaa.Togoon taishiin yue bolon tuunees umnuh yueiin Oiradiin tuhai yarisan.Buur todorhoi tailbarlaj ugvul,Oirad,Buriad gedeg ug ertnees(11,12-r zuunaas) hoish baisan.Durvun tumen gedeg ug Yuan ulsiin(14-r zuun) yuees baisan.Durvun Oiradiin holboo gej 15,16-r zuunaas hoish baisan.Zuungariin haant uls gej 17-r zuunaas hoish baisan.