Олимпийн медалийг олзолж ирсэн түүхээс
1968.IX.14
Спортын төв ордон. Олимпийн наадамд оролцох Монголын баг, тамирчдын бэлтгэлтэй танилцахаар МАХН-ын УТТ-ны гишүүн С.Моломжамц, Б.Лхамсүрэн, МАХН-ын ТХ-ны хэлтсийн эрхлэгч Н.Лигүү, МБТСЭ-ийн орлогч дарга Б.Балдоо нарын зэрэг албаны хүмүүс ирэв. Тэд олимпийн наадамд оролцох тамирчид, дасгалжуулагчидтай уулзаж бэлтгэл ямар байгааг сонирхон илэн далангүй ярилцав. Дараа нь тэдэнд бөхчүүд, болон гимнастикийн тамирчид үзүүлэн тоглолтоо сонирхуулав. Бөхийн барилдааныг маш их сонирхож байгаа бололтой. Б.Лхамсүрэн олон улсын байдал дахь олимпийн үйл ажиллагааны талаар дэлгэрэнгүй ярьж "Бидний гол зорилго бол XIX Олимпийн наадамд оролцогчид эхний зургаан байрт шалгарах ба шагналын оноо авч БНМАУ-ын байрыг тодорхойлох явдал юм" гэв.
МБТСЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга Н.Норолхоо дарга "Нам засгаас өгсөн хайр халамж их хөрөнгө, жишээ нь Олимпийн наадамд ирж очих зардал гээд хоёр бага сургууль байгуулах хэмжээний хөрөнгө гаргаж байгааг бодож түүнд ухамсартайгаар хандах хэрэгтэй…гэж ярив.
1968.IX.16
XIX олимпийн наадамд оролцох Монгол улсын баг, тамирчдыг үдэн мордуулах ёслолын ажиллагаа Буянт-Ухаагийн нисэх буудалд болсон юм. Энэ баярт мөчид МБТСЭ-ийн Төв Зөвлөл, Нийгэмлэгийн дарга нар, хариуцлагатай ажилтан нар болон МХЗЭ-ийн Төв Хорооны дарга Ж.Пүрэвжав тэргүүтэй хүмүүс амжилт хүсч үг хэлэв.
…Улаанбаатар-Эрхүү-Москвагийн чиглэлд 7 цаг 30 минут нисч Москвад очлоо.
1968.IX.17
Бид Шереметовогоос Москва-Варшав-Парисын маршрутаар Францын "Аэр Франц"-ын Боинг-474 шинэ онгоцоор 5 цаг 30 минут нисэв...
...Маргааш нь Парис-Монреалийн чиглэлд 7 цаг 30 минут нисэв. Монреаль хотод 5 цаг гаруй хүлээж "Аэр Канад"-ын онгоцонд суун Мехикогийн чиглэлд 8 цаг гаруй нисч ирлээ. Энэ удаад тамирчдынхаа байдлыг ямагт ажиглан шөнө дөлөөр нисэж яваа болохоор унтаж нойр авах бөхчүүдээ олимпод хэрхэн барилдах бол, ямархан амжилт үзүүлж, бидний бэлтгэл сургуулилтын үр дүн хэрхэн үнэлэгдэх бол хэмээн элдвийг эргэцүүлэн бодож явлаа.
Отгонтэнгэрт бэлтгэл хийж байхад манай бөхчүүл нэг л их хүчтэй, маш сайхан барилдаантай, эцэж сульдана гэж үгүй ааг бяр нь амтагддаг болчихсон юм шиг дасгалжуулагч надад санагдан олимпод оролцох бөхчүүддээ их л итгэж байсан болохоор "өндөр амжилт үзүүлнэ" хэмээн нам засгийнхаа удирдлагууд хүлээж авахад ам алдчихсандаа гэмших, айх зэрэгцэн яваа миний нойр яахан хүрэх билээ. Нойр хэдийнэ хульжиж би элдвийг эрэгцүүлэн бодсоор явтал бидний сууж явсан онгоц Мексикийн олон улсын нисэх онгоцны буудалд газардлаа. Гэтэл Монголд үүр гийж, өглөө болж байхад бид алс холы Мексикийн тэнгэрт газардана гэдэг миний хувьд гайхамшигтай сайхан дурсамж болон үлдсэн юм.
Бид тусгайлан гаргасан унаанд суун Олимпийн тосгон руу явлаа. Оройхон тосгонд ирж 12 гэсэн дугаартай байшинд бид байрлав. ...Олимпийн тосгоны зохион байгуулалт сайн, бүх зүйлийг тамирчдын хангасан байлаа. Тухайлбал, тамирчдын нэгдсэн хоолны газарт европ, ази, латин америк гээд бүх үндэстний хоол, унд, жимс ногоо байхын дээр байрлаж буй байранд очих замын дагуу жимс, кофе, цай зэргийг чөлөөтэй өрсөн байлаа. Бидний хувьд нэгдүгээрт, 30 гаруй цаг агаарт нисэж, хоёрдугаарт, 2224 метрийн өндөрлөг газарт ирсэн, тэрчлэн цагийн зөрүү их зэргээс шалтгаалж бид их ядарцгаасан. Тамирчдын дасан зохицох нөхцлийг эмч Н.Тарваа бид хоёр анхааран тэмдэглэл хөтөлж байв. Цаг агаарын хувьд гэвэл сэрүүвтэр байлаа.
1968.IX.19
О.Цэрэндагва багшийг Олимпийн удирдах нөхдийн байрлаж байгаа байранд суулгах гэж хүмүүс ирлээ. О.Цэрэндагва багш олон улсын шилэгдмэл шүүгч учир олимпийн бүх шүүгчид нэг дор байх ёстой байжээ. Энэ нь анх удаа болж байгаа зүйл учраас манайхан учрыг нь сайн ойлгохгүй 2 карт (ID) авчраад будлиулсан бололтой.
1968.IX.26
Урьд шөнө дарга нар ирлээ.
Өглөө Н.Норолхоо дарга олимпийн тосгонд ирж манай ажлыг бидний өөрсдийн төлөвлөгөөний дагуу явж байгааг шалган үзэв. Мөн манай бөхчүүдийн хийдэг мэхний сайн муу талыг тодорхой бичиж өг гэж шаардсан. Энэ болох асуудал, гэвч тодорхой мэх байвч тэр болгон санасны дагуу хийж болдоггүй бөгөөд мэх хийх нь барилдааны "тодорхой" нөхцөл байдлаас шалтгаалдаг билээ. Б.Балдоо гуай МАХН-ын ТХ, АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбалаас олимпийн наадмд БНМАУ-аа төлөөлөн оролцогчдод "Олимпийн ганц медаль авч эх орныхоо нэр төрийг өндөрт гаргахыг хүссэн" утга бүхий захиаг танилцуулсан.
1968.X.16
Маргааш олимпийн тэмцээн эхэлнэ. Сүүлийн хэдэн өдөр сэтгэл санааны хувьд амар тайван байгаагүй ч энэ өдөр бүр их "ачаалал"-тай байлаа. Ч.Дамдиншарав маш их тэвчээр гаргаж бараг хоолгүй шахам байж жиндээ орохын тулд саун-массаж хоёроос салсангүй. Эмч Н.Тарваа, багш О.Цэрэндагва болон багийн бүх тамирчид түүний сэтгэл санааг өөдрөг байлгах үүднээс дэмжиж тусалцгааж байв. Би энэ багийн эв нэгдэл, нэг нэгнийхээ төлөө сэтгэл зовж байгааг хараад баярлан сэтгэгдэл уужирч байсан! П.Дагвасүрэнгийн халуун хоёр өдөр буусангүй тул оронд нь Т.Артаг барилдах боллоо. Ө.Эрдэнэ-Очирын гэдсэнд хатиг гарсан тул нэр дээр Д.Адъяатөмөр жин дээр зогсох болно. Ч.Дамдиншарав байвал зохих жингээсээ 100 грамм илүү ч шөнөдөө жиндээ орох шаардлагатай байсан юм. Ч.Дамдиншарав маань ерөнхийдөө 8 кг орчим (цэвэр 6 кг 300 грамм) жин хасав. Бага жингийн бөх 8 кг орчим жин хасна гэдэг бараг тал биеэ гээчихсэнтэй адил юм гэвэл уншигч та жин хасах зовлонг ойлгох болов уу. Мөн ч их тэвчээр гаргасан даа, хөөрхий. Бусад тамирчид ерөнхийдөө тэмцээнд бэлэн болов. Маргааш эхлэх тэмцээний тухай бодсоор сэтгэл хөдөлж хоноцгоов.
Дэлхийн шилдэг бөхчүүдтэй анх удаа нэг том зааланд хамт бэлтгэл хийж, өөрийн нүдээр харж суухад айх, гайхах, бас ч үгүй барилдаж болмоор юм шиг санагдаж байлаа.
1968.X.17
Зорилго нэг бол амжилт нэг…
Сугалааг би сугалсан юм. Миний хувьд анх удаа Олимпийн наадамд оролцож байгааг ч хэлэх үү сэтгэл их догдолж, хэдэн жил хөлс хүчийг нь шавхаж, мөлхүүлэхдээ мөлхүүлж, зүтгүүлэхдээ зүтгүүлж, үйлийг нь үзэж бэлтгэл хийлгэсэн энэ хэдэн бөхөө ядаж эхний хоёр тойрогт аваргуудын аманд хийчихгүйг хичээн залбирч байлаа. Жин үзэж дууслаа. Сугалаа ч эхэллээ. Байдлыг харж байхад гадаадынхан манайхныг ер тоосон шинжгүй, харин сугалаа нь манайхантай таарахад баярлан алга ташицгааж байх юм. Манай бөхчүүдийг олимпийн дэвжээнд дөнгөж хоёр дахь удаагаа зодоглох гэж байгаа балчирууд гэсэн ойлголттой бололтой.
XIX олимпийн наадмын чөлөөт бөхийн тэмцээн “Писта Хаелло” гэдэг бөхийн зааланд аравдугаар сарын 17-20-нд А, В, С гэсэн өндөрлөж байрлуулсан гурван дэвжээн дээр явагдав. Олимпийн наадмын бөхийн дүрэмд зургаан торгуулийн оноо авсан бөх ялсан ч ялагдсан ч тэмцээнээс шууд хасагддаг журамтай байлаа. Жишээ нь цэвэр ялбал 0 оноо, оноогоор ялбал 1 оноо, тэнцвэл 2 оноо, харин цэвэр ялагдсан тохиолдолд 4 оноо, оноогоор ялагдвал 3 оноо бөгөөд барилдааны нийлбэр дүнгээр 6 торгуулийн оноо буюу түүнээс дээш оноо авсан бөхчүүд тэмцээнийг орхидог дүрэм журамтай байлаа.
Манай бөхчүүд эхний даваанд 8 барилдахад 7 ялж нэг ялагдсан бөгөөд манайхан ажиллах чадвар өндөр дээр ааг бяр нь амтагдаж ямар ч ядарсан шинжгүй барилдаж байлаа.
<!--[if !supportLineBreakNewLine]-->
<!--[endif]-->
1968.X.18
Орой нь бид О.Цэрэндагва багшийн хамт бүх жингийн тооцоог гаргаж үзэхэд 52, 57, 70, 78, 87, -97, +97 кг жингийн бөхчүүд эхний шагналт зургаан байрт орох боломж байгаа мэт харагдаж байлаа. Манайхны хувьд маргаашийн барилдаан, гадаадынхны хоорондын барилдаанаас ихээхэн шалтгаалахаар байлаа. Бид өөрсдийн хийсэн тооцоо судалгааг үндэслэн бүх жингийн бөхчүүддээ маргааш хэрхэн барилдах талаар ярьж өглөө. Тамирчдын сэтгэл санаа өндөр байв. Бүгд тайван унтаж Ч.Дамдиншарав, Б.Сүхбаатар хоёрт Н.Тарваа эмч, О.Цэрэндагва багш нар массаж хийж өглөө. Би О.Цэрэндагва багшийн хамт жин тус бүр дээр дүн шинжилгээ хийж хонов.
1968.X.19-шийдвэрлэх өдөр
Өнөөдрийн барилдаанууд их хүнд буюу баярлах, гомдох хоёрыг хослуулсан олон янзын дарамтан дунд болж өндөрлөв.
О.Цэрэндагва багш 1 олимпийн наадам, 4 ДАШТ-д оролцсоны хувьд асар их арга туршлагатай байлаа. Мөн л оройжингоо жин тус бүрд өөрийн болон өрөөлийн баг тамирчдад урьдчилсан дүгнэлт хийхэд манай баг тамирчид дэлхийн шилдэг зургаан багийн дотор багтаад байх шиг санагдаад байв. ЗХУ, Болгар, Японы багаас хол боловч АНУ, Иран, Туркийн авсан оноотой тун ойролцоо байх ба 52, 70, 78, 87 кг жинд медаль авчих хэд хэдэн боломж байлаа.
О.Цэрэндагва багшийн хамт дахин дахин бодлоо. Ямар ч хэцүү юм бэ дээ. Дарга нар байнга утастаад "Одоо яаж байна? Медаль байна уу? Үгүй юу?" гээд үе үе асуух… Зарим үед бүр "заавар" зөвлөгөө өгөх юм. А.Аталайтай (Дэлхийн аварга) эн тэнцүү барилдахад бүрэн ялах боломж бага, нөгөөтэйгүүр манай улсад ганц ч гэсэн медаль "ус агаар" шиг хэрэгтэйг бид бүхэн ойлгож байлаа. "Сайхан боломж" буюу "шанс" бол Туркийн дасгалжуулагчтай ярилцаж үзэх нь маш чухал байлаа. Энэ тухайгаа удирдах хүмүүст танилцуулбал Н.Норолхоо дарга нэг их сайн ойлгохгүй, шууд л ялах "тушаал" лүндэн буулгав. Дараа нь Б.Балдоо гуайтай (спорт их сайн ойлгодог хүн гэж би хувьдаа боддог байлаа) учрыг яривал бололцоотой бүхнийг хий гэлээ. Энэ үеэр манай байранд Туркийн дасгалжуулагч нар ирж яг бидний бодсон хувилбаруудыг ярилаа. Харин тэд өөр жинд ганц зүйл хэлсэн нь: Танай бөх Х.Баянмөнх үнэхээрийн сайн бөх, гэхдээ одоо залуу байна. Манай Аийк ялах нь ялна, гэвч бидэнд цэвэр ялалт хэрэгтэй. Учир нь Аийк (Турк), Ломизе (ЗХУ) хоёрын барилдаан 2:2 торгуулийн оноогоор тэнцэхэд торгуулийн онооны нийлбэрээр Аийк аварга болно…гэв. Х.Баянмөнхийн хувьд одоогоор 4.5 торгуулийн оноотой, оноогоор ч, цэвэр ч ялагдахад жиндээ V байрт орж багтаа 2 оноо авчрах юм. Бид ярилцаад харин танай Аталай манай бөхтэй тэнцэхэд 8 бөхөөс 6 бөх хасагдан 2 бөх үлдэж Аталай аварга болж, манайх хүрэл медаль авна гэхэд Туркууд нэлээд гайхан, бид ч дахин нэлээд бодоцгоов.
...Үндсэндээ хоёр тал ойлголцоод тарлаа. Энэ бол манай талаас анх удаа тактикийн барилдаан гаргасан явдал байв. Энэ талаар би Х.Баянмөнхтэй орой салхинд гарангаа ярьж учир байдлыг ойлгууллаа. Х.Баянмөнхийн хувьд ямар хүнд байгааг би сайн ойлгож байсан юм. Урьд манай спортод ийм тактикийн туршлага байсан биш дээ…
Гэвч үүнийг манай хүн тун сайн ойлгож "Та нөхөд зөв тооцоолж бодсон биз дээ. Хожмын хойно баг, хамт олны төлөө миний зүтгэл орсон гэдгийг мэдэрч байгаа биз дээ" гэсэн. Энэ бол үнэхээрийн үнэн үг юм. Байранд ирээд болсон байдлыг дарга нарт танилцуулав. Их л итгэл муутай хүлээн авлаа. Дасгалжуулагч байх ч гэж дээ… За юу л болвол болог. Маргааш үзээд алдана гэсэн бодолтойгоор тэр шөнийг би нойргүй өнгөрөөж билээ.
1968.X.20
52 кг-ийн жинд 5-р тойргийн барилдаанд Ч.Дамдиншарав Германы П.Неффтэй барилдаж оноогоор дийлж явтал Германы бөх гэнэт мөрөө бариад барилдахаа больж цэвэр ялалтыг манайд өглөө. Дийлэхгүй гэж бодсон уу ялагдал хүлээлээ. Бид ч бөөн баяр. Зовсоны эцэст жаргана гэгчээр Ч.Дамдиншарав асар их тэвчээр, хүч хөдөлмөрөөрөө анхны медалийн эзэн боллоо.
78 кг-ийн жинд бидний бодож тооцож байсан М.Аталай (Турк), Т.Артаг нарын барилдаан 2:2 оноотой тэнцэж манай бөх хасагдсан ч хүрэл медальд хүрлээ. Дахин нэгэн баяр нэмэгдлээ. Т.Артаг бол анх удаа олимпийн наадамд оролцож олимпийн хүрэл медаль хүртсэн аугаа их бөх болохоо харуулав.
87 кг-ийн жинд Ж.Мөнхбат 1964 оны олимпийн аварга П.Гаржев, ЗХУ-ын бөх дэлхийн аварга Б.Гуревич нартай тэнцэн 4 бөх үлдлээ. Ж.Мөнхбатын хамгийн эгзэгтэй үе бол Америкийн бөх Т.Пекхэмттэй барилдах байлаа. Ялсан нөхцөлд мөнгөн медаль, ялагдсан нөхцөлд IV байрт орох байв.
Энэ барилдааны үед л Ж.Мөнхбатын сэтгэл зүйд заавал нөлөөлөх хэрэгтэй юм шүү гэж би дотроо бодож суулаа. Би урьд нь Ж.Мөнхбатаас уурласан үедээ "асар" их хүч гардгийг ажигласан билээ… Хоёр бөх дэвжээнд гарав. Эхний 5 минутын барилдаанд хэн хэн нь оноо авсангүй завсарлав. Би “Та аварга, аварга л гэнэ. Ялж чадахгүй юм бол хэвтээд өгөхгүй юу" гэв… Тэгээд Тарваа эмчид "наадхаа сэвж, барьж яах юм" гэж хэлтэл Ж.Мөнхбатын уур нь хүрч байгаа бололтой хамар нь зангирч эхлэв. Уур шар нь нэлээд хөдөлж байхад 1 минутын завсарлага дуусч шүүгч шүгэл үлээн дуудав. Би өмнө нь зогсож байтал намайг ганц гараараа хажуу тийш хүчтэй түлхээд гарч одов. Би араас нь нөгөө үгээ давтан давтан үглэсээр хоцров. Уур нь хүрч уушиг нь сагсайна гэгч болсон. Ж.Мөнхбат бяр хүч нь багтан ядан байх шиг аварга арслан мэт Пекхэмийг хүч гарган дугтарч 1 оноо, дахиад нэмж 1 оноо авлаа. Над руу харахад нь би ихэд баярлан эрхий хуруугаа гозойлгон "дахиад нэг, дахиад нэг" гэж өөрийн эрхгүй орилж байлаа. Мөеө ингэж надад гаргасан "уур"-аа Америкийн бөхөд гарган ялж билээ. Бөөн ууртай хүн ялж ирэхэд би үнсэж “Мөөеө минь мөнгөн медаль дээр буучихлаа” гэхэд учрыг нь олж баярлан "уур" нь гарч билээ. Ингэж Мөөеө минь олимпийн анхны мөнгөн медаль авч зөвхөн бид ч биш, бүх Монголын ард түмнийг баярлуулсан мөнхийн гавьяатай бөхөөр тодорч билээ. Б.Гуревич, П.Гаржев хоёр тэнцэж алт, хүрэл медаль авч Т.Пекхэм IV байрт орлоо.
-97 кг-ийн жинд Х.Баянмөнх Туркийн А.Аийкт 1 минут 2 секундэд цэвэр ялагдан V байрт орлоо. Багтаа маш чухал 2 оноог авчрав. Туркууд маш зөв тооцоо хийж, хэлсэн үгэндээ ч хүрсэн билээ. А.Аийк, Ш.Ломизе хоёр тэнцэж алт, мөнгөн медаль авч Унгарын И.Чотари хүрэл медаль хүртсэн юм.
70 кг-ийн жинд манай Д.Сэрээтэр дэлхийн гурван удаагийн аварга Ираны бөх А.Мовахедад оноогоор ялагдаж олимпийн хүрэл медаль авч биднийгээ баярлууллаа. Ираны бөх барилдааны арга барил, туршлага бүх талаараа илүү байсан ч манай бөх Д.Сэрээтэр шинэ залуу шижгэр хүчтэн болохоо дэлхий дахинаа харуулсан юм.
Олимпийн наадмын барилдаан өндөрлөж, хамгийн баярт мөч эхлэв. 52 кг-ийн жингийн медальтнуудыг шагналын тавцанд урихад манай Ч.Дамдиншарав Мехикогийн тэнгэрт төрийнхөө далбааг мандуулж Монгол хэмээх нэгэн нэрийг ертөнцийн чихнээ дуурсгах дуулианы эзэн болсон юм. Дараа нь Д.Сэрээтэр, Т.Артаг нарын хүрэл медаль, Ж.Мөнхбатын мөнгөн медаль гээд Монгол улсын төрийн далбаа Мексикийн тэнгэрт дөрвөн удаа мандахад өөрийн эрхгүй нүдний нулимс асгарч Эх орноороо бахархах сэтгэл төрж билээ. Олимпийн тэмцээн дуусч манайхан амжилттай оролцон бүгд баяр хөөр болж уйлах нь уйлж, нэг нэгнээ тэврэн баяр хүргэж байлаа.
|
