#AsuultSambar :

_________________
Bill Nomad

энд зарим нэгэн хүн хэн буруутайг та нар шүүх эрхгүй гэж байхын. зарим нь бүр Чойномын шүлгээр ч иш татаж. гэхдээ та нар дээр үеэс л хэлэгдэж ирсэн бидний үйлийг түүх шүүх биз гэдэг үгийг мэдмээр юм. бид түүхийн нэгээхэн хэсэг учраас шүүх л болно. бидний Монгол улсад эзлэх гол үүрэг ройлыг янхбаяр тэргүүтэй мах намчид бидний гарт өгөхгүй ашиглан шамшигдуулж байгаа болохоос бид нар чинь энд чалчиж суухаас өөрийг хийж байх байсан хүмүүс.

тэгээд ч энд голдуу хэн нь юугаараа Монголын эсрэг үйлдэл хийсэн бэ гэдгийг шүүж байх шиг байна. энэ чинь зөвөө. шүүх нь зөв. тэгээд ч дэлхийн хүн төрлөхтний нэг том хууль байгаашдээ. "Хүү нь эцгээсээ ухаантай болж төрөхгүй юм бол дэлхий гэдэг чинь мөхөл уруугаа явна". тэгэлгүй ч яахав. эхний хүмүүсийн чадаагүйг дараачийн хүмүүс л хийнэ шүү. тэрнээс өнгөрсөн үеэс ирж хийдэггүй байх.

миний бодлоор энд дурдагдсан хүмүүс бүгд л тодорхой хэмжээний муу үйл хийсэн л байгаа. гэхдээ энд их багыг нь ярих нь чухал байх. бид Агуу Чингис Хаанаа ч буруутгаж болно шдээ. баруун тийшээ дайлаар мордохоор шууд хужааг эзлээд урьдны хаад нь эзэлхээрээ яадаг байсан тэрийг л хийхгүй яах гэж тэднийг өрөвдсөн юм бэ. урьдны хаад нь тэднийг дайлаар мордоод эзэлсэн хот балгадаа хүйс тэмтрээд бүх юмыг нь цөлмөдөг байсан. ингэснээрээ хужаа нарыг тэр үедээл шороон түм болохоос сэргийлж хүн амын тэнцвэрт байдал хангадаг байсан байх. гэхдээ баруун тийшээ дайрснаараа муудсан зүйл байхгүй лдээ. харин ч улам сайн юм болж дэлхийд анх удаа Монгол морьт баатруудынхаа хчийг таниулсан юм.

1. Хубилай хаан хамгийн гол буруутан нь. муу новш чинь Монголчуудыг хооронд нь хядалцуулаад улам цөөрүүлсэн новш. Аригбөх чинь хубилайд дийлдсэн юм биш. харин ч Аригбөх дийлэнх Монголчуудаас дэмжлэг авсан байсан юм. Аригбөх зүгээр л Монголчууд хоорондоо алалцаад сууж байхыг хараад тэсэлгүй бууж өгсөн нэр зүүсэн юм. тэгээд ч хубилайгийн энэ Монголчуудын цус үзсэн дайрлтаас нь болж Монгол ноёд ханууд тэрэнд дургүйцсэнээс хужаа уруу амь зулбан зугатаасан юм. үүнээс л Монголын ирээдүй бүрхэг болсон юм.
энд цөөэ биш тэнэгүүд хужаа нарыг тэнд нь очиж удирдах гэж тийшээ нүүсэн юм гэчихэж. тэнэг новшнууд минь тэгээд хубилайгаас өмнө өөрсдийнхөө сайн мэддэг хужаа нараас хэцүү, огт мэддэггүй байсан барууныхныг яаж нийслэл Хархорумаасаа захирч байсан юм бэ. хубилай шиг агүү үхаан байхгүй ухаан дутсандаа нийслэлээсээ захирч байсан болж байна уу. ёстой эргүүй дагзтай тэнэг мангуу новш л ингэж хэлэх байх дээ. юмыг Монголын талаас нь харж байж л бид аль нь бидэнд илүү ашигтай вэ гэдгийг хэлж чадна. тэрнээс тэнэгүүдийн хэлээд байгаа шиг өөр улс орны талаас харвал мэдээж Монголд шал ашиггүй байсан юм ч ашигтай харагдаад ирнэ биз дээ.
за тэгвэл өмхий хужаагийн талаас хараад үзье.
хубилай гэдэг чинь тэр үеийн байгуулагдсан эзэнт гүрний бүх баялаг, хот хороо мөнгөн мод зэргийг бариулах гэж авчирсан гайхамшигт бүтээлүүдийг барьсан гар урчууд, дэлхийд Монгол гэдэг дэлхийг захирч байсан юм гэдэг нэрийг бүгдийг нь аваад хужаа уруу гарсан. хэнд ашигтай байсан юм бол доо. тэгээд манай эрний өмнөөс л 3 хуваагдчихаад хэзээ ч эвлэрэшгүйгээр хоорондоо алалцан хчдалцаж байсан хужаа нарыг нэгтгээд зогсохгүй дээр нь өмнөд хэсэгт нь байдаг өүх жижиг тусдаа ханлиг улсуудыг бүгдйиг нь хужаад нэгтгэсэн. хэнд ашигта байсан юм бол. ядаж Агуу Чингис Хааны маань баримталж байсан тэр бодлогыг баримталж өмнөд сүн улстай найрамдан ар талтай нь алалцуулаад дуусгахгүй үхсэнээ хийж тэд нарыг нэгтгэж байгаа хар *а*а* юм бол. хэрэв тэр үед хужааг нэгтгэж өгөөгүй бол өдийд бид нар хичнээн муу явсан ч өдий зэрэгтэй дорой явахгүй байсан байх. тэгэхээр хэнд ашигтай байна. өөр талаас нь харж үзээч гээд донгодоод байгаа хүмүүсээ. мэдээж энд хубилайг магтаад байгаа өмхий хужаа нэрт л энэ ашигта байх байх даа.

цааш нь хэлбэл юм зөндөө л гарах байх. бичихээс ой гутчихлаа. би хужаа нарт ясны дургүй болохоор хужаа нарт л сайныг бүтээж өгсөн хар лалрыг яримааргүй байна.

2. өндөр гэгээн занабазар гэгчийг бол сайн мэдэхгйү юм байна урлагт бол хийсэн юм тай л гэдэг юм. гэхдээ би урөөрийгөө урлагийн хүн гэж тэнэгтэхгүй. тэгэхээр энэ хүний яг юу хийгээд гийгүүлчихсэнийг огт мэдэхгүй. улс төрд олигтой хийсэн юмгүй гэдгийг нь бол сайн мэднээ тэгэхээр энэ чинь урлагийн л хүн улс төрч биш. тийм байж байж тэрийгээ мэдэхгүй Монголын маань улс төрөөр тоглосон хар новш. эцгээсээ авахуулаад л шашнаар мунхруулаад хүн алж байлдаж чаддаг байсан Монголчуудыг хонь байтугай хорхой шавьж алж чадахгүй болтол нь доройтуулсан их ариун үйлстэн. тэрнээс биш тэр үед Монолчууд маань тийм ч их доройтчихоогүй байсан юм.

хоорондоо байлдаж байсныг нь бол эдэнд бурууг тохох хэрэггүй байхаа. Чингисээс хойш л хоорондоо байлдаж болохгүй гэсэн гэрээсийг өмхий хубилай хужаа нарын төлөөх их үйлээ хийхийн тулд хаан ширээг булааж авахын тулд л зөрчөөд тэрний үр удмаас хойш Монголчууд хоорондоо ч итгэлцэж чадахгүй алалцаад эхэлсэн юм даа.

анх шарын шашныг Монголд оруулж ирсэн түмэдийн алтан хаанд бол буруу өгөөд яах вэ дээ. тэр хүн сайныг бодож хоорондоо алалцаж байсан Монголчуудыг болиосой гэсэндээ одоо бидэнд уламжлаад ирчихсэн доройтлын эх үүсвэр өрөвч зан гэдэг юмыг л өгч гийгүүлсэн шарын буюу самбарын янхбаярын шашныг оруулж ирсэн юм. гэхдээ шарын юм уу улааны юм уу бүү мэд.

харин анхдугаар гэгээн гэгчээс хойш шар гээч энэ юм чинь биднийг юу ч үгүй дорой амьтад болгон хөл дээр маань сөхрүүлсэн юм.

3. чихандорж биш чахундорж гэдэг байхаа. муу моньд өөрөө улсаа удирдаж чадахгүй хүч мөхөсдсөн шарандаа урвасан хар шаар. гэхээ ч Монголыг тусгаар байлгахын төлөөл голчлон зүтгэж байсан хүн дээ. манжийн талд цэрэг гуйж очиход нь дагаар орлоо гэж зарласан юм байх.

4. ван гэдэг чинь хужаа цол хэргэм юм байгаа юм. үүнийг манжид хэн сайн зүтгэсэн нь авдаг болохоос Монголд хэн сайн зүйл хийснээрээ авдаггүй байхаа. дандаа л хор хутгаж явдаг хар лаларт эзэн нь шагнасан цол.

5. энэ нэг хүний тухай сайн мэдэхгүй юм байна. арга ч үгүй байх лдаа. өнхий мах нам ямар биднийг үнэн түүхээ мэд гэж хэлж өгөх биш. яг үнэндээ Монгол улсын тусгаар тогтнол 1911 онд зарлагдсан юм. гэтэл өмхий мах намынхан бүр үеийн хэргэм зэрэгтнүүд эрдэмтэн мэргэд гэж хэлж болох бүх хүмүүсийг цусыг нь шавхаж алж байж өөрсдөө тусгаар тогтнол зарласан нэр зүүсэн юм. тэгээд ч бид сая Монгол улс үүсч хөгжсөний 800 жил болон мах нам үүсэн байгуулагдсаны 85 жил хоёрыг хамт тэмдэглэлээ. үхсэн хойноо. би лав наадам гэж сүртэй тэмдэглэдэггүй. яах гэж муу мах намын төрсөн өдрийг тэмдэглэх ёстой гэж. Моголын бүх сэхээтнүүдийг алсных нь төлөө юу. үгүй шүү. Монголын газар шороог орост өгснийх нь төлөө юу. үгүй. Монголын түүхэн хөгжилд харанхуй бүдүүлэг 70 жилийг авчирч дэлхийн хөгжлөөс далан жилээр тасархай хойно хоцроосоных нь төлөө юу. үгүй..... энэ мэт олон шалтгаанаар би мах намын төрсөн өдрийг тэмдэглэдэггүй юм. харин энэ жил би ганцхан 800 жилийг л тэмдэглэсэн. тэрнээс биш 85 ийг бол үгүй шүү дээ. дараа жилээс харин 801 ээ тэмдэглэдэг болноо.

6. хорлоогийн чойбалсан. энэ хүн Монголыг хөрөнгөгүй нийгэмээр биш хөрөнгөтний нийгэмээр хөгжих ёстой гэсэн бүх хүмүүсийг гахай шиг нядалж байж энэ ширээнд суусан хүн. дээр нь өчнөөн олон Монгол аавын хүүхдүүдийг шашнаас цэвэрлэж байна гээд алаад хаячихсан. сүм хийдүүдэд хадгалагдаж байсан түүхийн холбогдолтой бүх номыг шашны судар гээд хамт шатаачихсан лүдэн бармын туучий толгойт. гэхдээ сайн зүйл хийсэн нь харагддаг. юу гэвэл шашинд идэгдэж мунхарсандаа Монгол улс хөгжихгү й доройтож байна гэдгийг ухамсарлан шашныг устгахыг зөвшөөрсөн (гэхдээ их харгисаар). бас оросыг газар нутгаасаа тасдаад өгөөдөх гэхэд алуулна гэдгээ мэдэж байсан ч салаавч өгөөд үхсэн толгой. хичнээн муу сэтгэхүйтэй байсан ч энэ үйлдэл нь түүнийг зөвхөн Монголдоо л хайртай гэдгийг харуулсан юм. магадгүй хөгширөөд 60 хүрээд ухаан суугаад хир муу хүн байснаа ойлгоод ингэж нэг ч удаа буян үйлдсэн байх.

7. юмжаагийн цэдэнбал. энэ хүн бол хоёр дахь хамгийн дургүй хүрдэг хүн минь юм байгаан. миний бодлоор түүхэнд анх удаа (эцсийн удаа гэж найдъя) харийн хүн Монголын төрийг барьсан тохиолдол. орос эхнэртэй буриад хүн. нэг ёсондоо мах нам коминтерний тушаалыг биелүүлэгчээр удаах сонгосон хүн. утсан хүүхэлдэй. хамгийн зэвуу хүрдэг зүйл гэвэл орост өгсөн тэр газар. бид уул нь газраа буцааж авах эрхтэй л юм байгаа юм. энэ хар шаар чинь Монгол биш танай улсын иргэншилтэй байсан учраас өөртөө булаах замаар авсан гээд буцаагаад авчихаж болно.
бас нэмж хэлэхэд энэ хүн чинь чойбалсанг бодвол мах намын энхрий хайрт удирдагч юм байгаа юм. чобалсан ах нарын авна гэсэн юмыг өгөөгүй болохоор мах намын энхрий хайрт удирдагч гэгдээгүй хүн дээ. ю.цэдэнбалын тухай муу юм их сонсогддоггүйн учир нь тэр хүний муу муухай болгон далдаар, одоо хүртэл мах намынхны бусдын тархийг угаадаг тэр аргаар хийгдсэн байдаг юм. тийм болоод энэ хүнийг хүмүүс сайн хүн гэж ойлгох нь ч бий. хэрэв бид мах намыг устгаад архивыг нь ухаж үзвэл хэр муу хүнийг нь жинхэнээс нь мэдэх байх.

8. ойрдын амарсанаа. 9. батмөнх даян хаан хоёрт бол мууг өгч чадахгүй ээ. хөөрхийс туухэнд Монголын төлөө л явж харагддаг шдээ.
амарсанаагийн тэр ойрдын доторх асуудал бидэнд нээх хамаагүй байсан байх. яагаад гэвэл ойрд тэгэж хуваагдаагүй байсан бол бид өдийд эзлэгдчихсэн ойрд улс гээд л нэртэй улсад халх ястан гээд нэрлэгдээд явагдаж байх байсан биз.

EE hamgiin t*n*g ni tsengunjav shuu dee!

Uchiriig ni heleh ch hereg alga!

Yavj yavj huurhii ChoibAlsan 2-t davhij yavah shiv!
Hubilai bol baij boloh l huvilbar. Gehdee Tsengunjav shig urvagch baisnaaraa Manchu-d manaihan 200 jil darluulsan yum. Ternii baliar ur udam ni ch gesen. Bugdiig ni davharlaj baigaad ...
Tsengunjav urvasnaas bolj Zuungariin Oiradiin hun am barag hyaduulj duusaa biz de!
Tuunii derged Choibalsan bol harin ch er hun shuu! Hedii hun helmegduullee ch gesen TUSGAAR TOGTNOL geechiig battai hamgaalj baisan shuu dee!

Chingis haan ch tsagtaa ushuu horsoldoo avtan TATAR irgeniig tergenii tenhlegtei chatsuulan hyargaj bsan shuu dee! Minii bodloor 3 tumees bagagui l bsan baih. Ted ch bas Mongolchuud biz dee /Muulah gesengui /

Zanabazar ch gesen dee uhaantai, gariin ur saitai bolovch Chahundorj ahtaigaa niilj Manchu-d dagadag... yayyaya bas l mulguu gej...

Ter Galdan ch dee bas erguu mal baisan bgaa biz dee! /It's my opinion / ter chini erdenezuugiin heden lamiig hurga adil hungulj orhiod zanabazart songolt uldeegeegui biz de!
Ene 2-g iim baidald hurgesneeree muusain Tuvduud buruutai bh
zyazya minii bodol iimerhuu

Minii jagsaaltaar bol:
1. Tsengunjav ba tuunii ur udam
2. Hubilai great khan
3. Badamdorj lam uhaantai yum...
Ene 3-g l yunii turuund -maar baina!

_________________
уншиж байгаа.... www.barca.mn

Хаадын алдааг бичиг эрдэмд суралцан буй залуу оюутан хүмүүн шүүж болохсон болов уу? Хаад гэдэг хэнсэн билээ? Тэнгэрээс буугаад, газраас ургаад гараад ирсэн тэр нэгэн ер бусын зүйл гэж үү? Хаадад алдсан нь буй, оносон нь буй. Оносныг нь өнөө нийгэмдээ ашиглан хэрэгжүүлж, алдсаныг нь даруй орхин хаях цагт улс мандах бус уу? Хаадын алдаанаас суралцах хэрэгтэй.

Хааны алдааг харц ард шүүдэггүй ч мэргэн түшмэл, бичиг эрдмийн хүн шүүн эс хэлэлцэх аваас, бичиг эрдмийн хүн байхын хэрэг юун, түшмэл сайдын хэрэг хаана орших билээ? Өнөө бид ном эрдэмд шамдан суралцухуй бичиг эрдмийн ухаанд боловсрон буй биш үү?

Монгол нутагтаа юу ч хийж чадаагүй байж болноо, харин тэдэнд хийх цаг ирнэ, тэр үедээ хаадын алдааг давтахгүйн тулд өнөөдөр бид шүүн хэлэлцэн байна бус уу?

Эс бөгөөс.....?

_________________
Сайн сайхан ямагт ялна.

_________________
Foruming

Чингис хааныг хүн таньж чадддаг авьястай гэлцдэг,тиймдээ ч тэр өөрийгөө хурц мэргэн ухаалаг хүмүүсээр хүрээлүүлсээр ирсэн бөгөөд тэднийг өөртөө татаж чаддаг онцгой авьястай байсан юм шиг байгаан.

Елүй Чуцай нь хятадын агуу эрдэмтэн,соён гэгээрүүлэгч,төрийн зүтгэлэтн хуульч байсан.Тэрээр Чингист татварын нэгдсэн тогтолцоог хийж өгсөн бөгөөд "Аугаа их гүрэн аугаа их нийслэлтэй байх ёстой" гээд Хархорум хотыг барих саналыг анх гаргаж иржээ.Гэх мэтчилэн түүний Монголд болон Монголын ард түмэн,хойч үед үзүүлсэн сайн нөлөө их юм.

_________________
Foruming

Tovchhon bichihiig oroldie!

1688 ond GAldan Tusheet Hanii nutag ruu dovtolsonoos Zanabazar p!zzda buuj ogohiin orond MAnj ruu zugataj 1691 ond Doloon nuuriin geree gegchiig baiguulsan. Ene gereendee Mongol ovogtnuud uurdiin uurd MAnj ovogtnii bool baihiig huleen zovshoorsonooroo odoo hurtel adgiin muu urvagch gedeg muu nertei uldsen. Zanabazar p!zzda ooriigoo niit mongol ovogton gej yaj ilerhiilj chadavaa??? Gantshan oorhiinhoo hohimoi tolgoigoo bodoj odoogiin uls torchdiin adil eh ornoosoo urvasan adgiin shaar, uurdiin uurd haraagdaj zuhegdej yavah tavilantai adgiin novsh p!zzda bol Zanazabar p!zdza ium shuu. Hezeed ene p!zzdaag mongolchuud haraaj zuhej yavah bolno!!!

Chuham yagaad GAldan boshigt Tusheet hanii nutag ruu dairah bolson shaltgaaniig bid bugdeeree sain medne. Galdan boshigt Manj ruu tatagdaj ehleh shatandaa orson edgeer aimguudiig Oird-d negtgej niitiin hucheer hariin turemgiilliig eserguutsehiin tuld hamgiin zov alhamiig hiisen. Zanabazar p!zzda harin har amia bodoj, budaatai shol uuh bor hodoodoo hairlaj niit mongolchuudiin ireeduin huvi tavilang hogon deer gargaj hayasan hun dee!!!!!!

Zanabazar-iin ovog n Gombodorj bish p!zzda gedeg ovgoor soligdoson tuuh ene ium shuu!!! Uunees hoish Gombodorjiin Zanabazar bish P!zzdagiin Zanabazar esvel Zanabazar P!zzda esvel Zanabazar P!zzdadorj gedeg nereer nerlegddeg bolj baigaa.

Minii bodohod Hubilai haany hiisen hamagiin tom balairal bol Tuvdiin lam naryg zalj avchraad ulsyn bagsh ene ter gej tsollood davruulaad baisand l baigaa yum. Ingeed <2 yos> buyu tur shashin 2 yag adilhan erhtei ch geh shig hezee ch baigaagyi shal balai uzel onol sedsen. Tegeed ene n hojmyn uyeiin altan han, abtai geh met hymyysd nuluulj ulmaar mongolchuud munhral, tenegrel, zalhuural, buzar zali mehiin hyleesend barigdsan busdaar tejeelgegch, hend ch hereggyi lam naryn oron bolj huviraad uls undesten muhuhiin davaand tulj ochson. ene bol yaah argagyi Hubilain sedej gargasan yumny urgeljlel.

Halh-Oiradyn tsaaz gedeg yum chin ali deer uyed yamar ch huchingui bolchihson baisan. Tusheet han aimgiin Bandir gedeg taij uvur hoorondoo huluu jiiltseed heden urh daguulaad uvur Mongolruu zugtaad yavchihsanaas shaltag bolj ter geree huchingyi bolson bololtoi yum bilee. Halh Manjid dagaar orohyn umnuhun Halh ZyynGar hoyor ustun daisan bolchihson baisan uchir yuun ter Halh Oiradyn tsaaz manatai. Yer n Halh Zyyngaryn hoorndyn zurchil Galdang han shireend suusny daraachaas ehleed mash erchimtei bolj ehelsen. Galdan bolohoor Dalai lamd tolgoigoo atguulchihsan baisan bololtoi. Bas huchirheg bolsondoo eremshij Zasagt han aimgiig uuriinhuu tald tatan oruulah alham hiisen. Chahundorj bolohoor Manjiin haanaas nileen haraat bolson baisan. Yer n hamtdaa niileed hol yavahgyi n todorhoi bolchihson uye baisan. Halhyn baidal asar hynd bolson uye shyy dee. Neg l yum bolonguut Manj, Zyyngar, tuvd hutgaldaad orood irne, buun heruul bolno. Dalai Lamyn elch lam zanabazartai chatsuu sentiid suulaa geed Galdan baahan heryyl gargaj Manjiin haand zahia bichij baisan baih yum.

minii bodloor Hubilai haan er ni mgl-iin tuuhend bas l tom muu nertei hun dee. gehdee ter uneheer aguu haan bsniig uguisgeh yosgui. Hubilai haan mgl-iin niisleliig beejin ruu shiljuulsnees bolj Ih Mongol uls zadarch huvaagdan oird mgl ar halh mgl gej erunhii huvaagdsan hereg. gehdee Ih Mongol uls zadrah ni er ni todorhoi bsan l daa. Hubilai haan bol busdiinh ni huvid erduu aytaihan shaltag bolson hereg...

_________________
Дурсамж-Тэмдэглэл-Тааварлал....

ганц Бандир тайжийн хэрг явдлаас болж нэг бүхэл бүтэн цаазыг эвдэлнэ гэж юу байхав? занабазарыг зугтан урагшласны дараа Галдан 1640 оны цаазаа сануулж байсан биз дээ.. тэгэхээр хүчинтэй байсан нь тодорхой байна.. Тэгээд ч энэ бол Халхад хамаатай асуудал биш Хөх нуур, Ижилийн торгуудууд оролцсон том гэрээ байсан учир Занабазарын дангаара шийдэх асуудал биш байсан болов уу? Ойрадтай зөрчилөдсөн бол бусдуудтай ам тангаргаа өргөж үлдээсэн зүйлээсээ татгалзлаа гэдэг нь сонин л юм. Ерөөсөө өөрсдийн тогтоосон гэрээний дагуу хоорондоо харилцаж байсанд хажуугийн Манжаас зуучлах хэрэг энэ тэр байхгүй байсан нь ойлгомжтой.. Гэрээн дээр зөрчил гарвал хэрхэн шийдвэрлэх гээд процедурыг заагаад өгсөн байгаа шүү дээ.. Ерөөс Эрдэнэбаатар хунтайж, Түшээт хан Гомбодоржын үе өнгөрсны дараа Манжийн найр тавьдаг бодлого илт чангарч түшмэг маягаар харьцах болсон.

chi chine yasan hachin setgedeg hyyhed ve? Galdan tiim l tsaazaa meddeg baisan yum bol yuundaa Zanabazaryg zugtaalgasan yum be? Tegeed Hangai Govi davuulj huuchihuud neg surhii tsaaz sanuulaad baidag n ch yu ve dee. Ter tsaaz gedeg yum chin Galdang dovtlohoos umnu huuli tsaaz bish guuli tsaas bolchihson baisan uchiraas l Halh Zyyngaryn hoorond dain garsan bailgyi dee.

Zanabazar yun dangaaraa shiideh gej? Zanabazar Manjid dagaar oroyo l gesen shdee, uheh gej baij za za nuguu tsaaz yu bilee, Galdand barigdaya geh baisan yum uu? Galdan bolohoor halhyg busniulsnyhaa daraa iim tsaaz bii shdee, odoo butsaad iree, heduulee saihan baiya gesen yum uu?

Halh chahundorjiin uyed Manjaas ilerhii haraat bolson n unen, margashgui barimt. Gehdee chinii heleed baigaa shig Galdangiin dairdag n ter tsaaztai neeh holboogyi ee. Ter tsaazyg toodog hyn 1688 ond barag baigaagyi. Galdangiin dairdag chin Halhad garsan hyamralyg dalimduulaad ezleye gesen l bodlogo baihgyi yu.

хачин сэтгэнэ гэдгийг л нэг л ойхгүй байна.. би шаал өмнөө зүйл яриад байгаа бол өөр хэрэг.. юмандээр тулгуурлаж л ярина шүү дээ..
Чи Хиад Ж.Борын бүтээлүүдийг уншдаг бол түүнийг сайн унш л гэж зөвлий дөө.. тэгэхгүй бол өөрийн сурвалжтайгаа зууралдаад салах дургүй юм шиг бйана.. харьцуулан судал..
Чахундорж өөрөө хэлсэн: Галдангийн атганд орсноос Манжид дагаар орсон нь дээр гэх мэт.. Энэ бол туйлын харалган л байсны хэрэг.. Яахав Галдангийн өөрийнх нь Халхын нутагт орж ирж түйвээж байсан нь өөрийнхөө эсрэг хандуулахад хүрсэн боловч үр дүн нь өнөөдрийнхөөс харахад их л сөрөг харагдаж байна.. Тэгээд ч дангааараа Галдан юу ч болоогүй байхад нь орж ирээд түйвээсэн юм байхгүй шд.. Манжийн гол дүрд нь тоглсон жүжгүүдийн ачаар л..

Хэхэ, тэгж хэлж байхад нь чи хажууд нь байсан юм уу? Joke шүү.

Би чамд хэлээд байнгаа шүү дээ, хүүхэд минь. Одоо дахин хэлье: Тэр Халх Ойрадын цааз гэдэг юм чинь 1688 онд хэнд ч хэрэггүй цаас болчихсон байсан. [ Цаас нь ч байгаагүй биз дээ аягүй бол. Тэр цааз бичигийн гар бичмэл нь зөвхөн Халимагаас л олдсон шүү дээ. Торгуудын Хөө өрлөг тэр чуулганд Халимагаас ирж оролцсон юм билээ. ]

Халх Манжаас хамааралтай болчихсон байсан нь үнэн. Би үгүйсгээгүй байна, битгий ахин давтаад бай л даа. Халх Зүүнгарын дайн болсон шалтгаан нь Галдан нилээн хүчирхэг болоод Халхад гарсан хямралыг ашиглан Засагт хан аймагт нөлөөгөө бататгах гэсэн хэрэг. Засагт хан аймагийг өөртөө нэгтгэхийн тулд Түшээт хантай байлдах шаардлагатай болсон. Түшээт хан нь болохоор Засагт хан аймагийг зүгээр Галданд тавиад туучихыг хүсээгүй. Тэгээд л Чахундорж Шарыг очиж алсан, Засагт ханы ноёд зугтаад Галдангаас тусламж эрэхэд нь Галдан дүүгээ явуулсан, түүнийг нь Чахундорж алчихсан. Ингэж л дайн эхэлсэн биз дээ? Юун үхсэн хатсаных нь их цааз энд хамаатай байх вэ дээ. Дээр нь Чахундорж, Галдан хоёр бие биедээ асар муу. Юу гэхээр Түшээт ханыхан Хошууд аймагтай ураг төрлийн холбоотой. Галдан Хошууд руу довтолж Очирт Цэцэнийг үхүүлсэн.

Чиний сөрөг гээд байгаа юмны тухай би хэдэн үг хэлье: Халхын 500 гаруй ноёд цуглаад Манжид дагаар орсон байна. Галдангийн довтолгооноор Халхын хүн амын ихэнх нь Өвөр Монгол руу дүрвэсэн байна. Халхад үлдсэн хэдийг нь Галдан дээрэмдсэн учир тэдгээр нь ч удаан тэссэнгүй шууд урагшаа нүүсэн байна. Халх ерөөсөө Галданд дургүй байжээ, тэгээд л Манжид дагаар орсон байна. Галдан ч тэгээд аажмаар цэргээ тэжээж чадахгүй болоод өлбөрч үхэх шахсан байна шүү дээ.

Би нэг юм боддог юм: Халх Галданд дагаар орсон бол хачин сонин юм болох байсан. галдан халхын хэдэн цэргийг аваад эзгүй хойгуур нь хан ширээ булаасан Цэвээнрабдантай байлдах байсан. Эсвэл Манжтай байлдана, гэхдээ энэ байлдаанд Галдан зайлшгүй ялагдана. Аль ч тохиолдолд Халх асар их хохирч, бараг омог болтлоо цөөрөх байсан байх.

За би юу ч гэсэн уншсан зарим хэдэн номоо бичие:

Монголын түүх [монгол]
Канши(Энх-Амгалан) хааны хүүдээ бичсэн захидлууд, 1696-1697 [манж]
Илтгэл шастир (-> монгол нoёдын намтрууд, 1795 он хүртэл) [манж-монгол]
Хошууд ноён баатар Убаши Түмэний бичсэн 4 ойрадын түүх [ойрад-хошууд]
Рабжа Зая Бандидын түүх [ойрад-хошууд]
Умард хязгаарыг төвшитгөсөн бодлогын бичиг [манж]
Халхын 4 хан, Вероника Файт [герман]
Нүүдэлчдийн бослого хөдөлгөөн [герман]
Хятадын зах хязгаар нутаг, хил орчим, Owen Lattimore [americ]

Ерөөс Галдан улс орны эрх ашгийг уландаа гишгэж эрх мэдлийн төлөө явсан юм уу? Эсвэл Чахундорж Занабазар нар Галданд өс санаж шарандаа явж очоод Манжийн ивээлд багтсан юм уу гэдэг асуулт тохиох юм шиг байна.
Харин энэхүү зөрчил нь эцсийн эцэст өөрсдийг нь боомилно гэдгийг Галдан ухаарч байсныг чи мэдэж байгаа байх.. Тэгээд хуучин гэрээгээ Чахундоржид сануулж асуудлыг өөрсдийн дотор шийдүүлэхийг санал болготол зөвшөөрөөгүй.. Нэгэнт цаас болсон гэж хэллээ.. Цаас болсон гэрээг яах гэж дахин сөхөж гаргаж ирсэн эсвэл Чахундорж улс орны эрх ашгийг ч умартан шаралхаж байсан нь бас сонин..Чахундорж-Галдангийн харилцааны асуудал л шалтаг болсон болохоос бус яг ч бас Манж давхиад орчих шалтгаан бишээ..
Чиний бодоод байгаа шиг тиймэрхүү бодолтой улсууд байдаг.. Занабазар өөрийн улс иргэнээ хядуулахаас хямгадаж Манжид зөөлнөөр дагаар орсон нь зөв гэж.. Учир нь Ойрадууд эзлэгдэхдээ 10 түм гаруй хүнээ хядуулсныг сөхдөг л дөө... Ингэвэл тэгнэ гэж өнгөрсөн юмны араас бодоод бол нэг их шийдлийг олж харахгүй л байх..