#AsuultSambar :

Би дээр vед МАНАН БУДАН гээд ном уншиж байсийн Гэхдээ дээр vеийн ном тул бас дотоод мэдээллийн найдвар хэр юм бvv мэд Ху нам унахын ємнєхєн гарж байсан шиг санагдаж байна Цэнзур мэнзур хэр орсныг бvv мэд Та нєхдєєс нэг юм асуумаар байнаа Тэр номон дээр гардаг ГАЛДМАА баатар гэж байсан нь vнэн vv Их сайн баатар гэж дvрсэлсэн байсан Эсвэл уран сайхны дvр байсан юм болуу Нєгєє нэг асуулт бол Данжила жанжин vнэхээр урвасан юмуу эсвэл бас уран сайхны шалтгаанаар урвуулагдсан юмуу Yнэндээ тухайн vед юу болоод єнгєрснийг мэдэх найдвартай мэдээллийн эх сурвалж vнээр хэрэгтэй бааншоо!

Tseveen Aravdan ni Halhyg geheesee iluu Hasgiig ih sonirhoj baij. Galdangiin huvid Halhyg avah shaltgaan iluu baisan.

Yahlaaraa iim dygneltend hyrev? Tseveen Ravdan manj nartai enhiin geree hiisniihee l daraa hasguudiin udaa daraagiin "deeremdeltyydiig" shiitgeh yydnees neg tsomorch orood, talaar neg taraachihaad butsaad yavchihsan baidagsht. Ternees Zuungar hasguudiig ezleh, esvel nutgiig n ezleh gesen yamar neg ambitsiin ul mor bna uu?

Zuungarchuud ted naryg chini bainga ezleh gej orolddog baisan

ene byr itgehed hetsyy yum. Hasguud ruu haaya l neg zav garhaaraa dairdag, dairhaaraa neg ih yum hum ch bulaaj avdaggyi zygeer hoogood hyadaad orhidog l baisanshtee. Byr halimaguud hyrtel hasguudtai neg ih dain hiij baigaagyi, ter yedee neg ih ezleed daitaad baih yum baidaggyi baisan boltoi.

Minii bodloor hasguud Zyyngart erdoosoo chuhal bish baisan, harin orshin togtnohiin tuld manj nariig halhad oruulah yosgyi baisan bolhoor bulaaldaad diildsen bolhoor halti baruun tiishee gants hoyr dairsan yum shig baigaan.

.

.

Ming uls yer ni huchirheg tsagtaa asar tom dalain expedits baiguulj egipet hurtel ayaluulchihaad : "delhiid bidnees iluu hugjiltei uls alga" gesen medee avch irsen gedeg.

Ming uls gadagshaa teleh bodlogo ih yavuulsan. Herev delhiig ezelj hyatdyn civilization yg worldwide install hiisen bol oenoodoer delhii shal ooeroor haragdah bailaa gesen baruun tuuhchiin bueteeliig unshij l bailaa.

Ming huchirheg uyedee Mongolchuudyg tsagaan hermees ehelj hoessoor baigali dalai davuulj zugtaalgaj baisan baigaa yum.

Gehdee Ming uls udalgui doroitson. Moehos minii bodloor uund "Mongolchuudyn gavya" ih baigaa bolvuu.

Ming 2 frontod zereg dain hii bolomjgui. Iim uchir umard hil deeree Mongolyn esreg morit army baiguulah esvel "Mongolyg mongoloor" ni duusguulah 2 strategy ueldsen baisan bololtoi.

Dundad zuuny uyeiin Ming-Mongolyn naimaany gol heregsel ni mongolyn talaas aduu mal baijee.

Ooeroor helbel gants export ni aduu. import ni tegeed budaa taria, gutal huvtsas, toemor zevseg.

Hyatduudad mori neeh sonin bish, Mongolchuud huchirhegjih gesen prognoz garval moriny erelt oesno. Mongolchuud hoorondoo biye biynee chingis, oegodei, tolui, hasar, tsorosyn udmaar ni duudaad yasaa bulaaldsan nohoi shig hoorondoo hemleldeed irvel hyatduud zugeer l hilee haachihna. hudaldaany horig arga hemjee ni ter.

ene horig arga hemjeeg neg bol asar ih alba guvchuur toelj sergeene (ingesneer mongolyn ediin zasag tamirdana), esvel daitah argaar boliulna.

Ene talaar buyu Min ulstai hudaldaayn dain hiih tal deer Mongolyn talaas hamgiin ih amjilt olson ni Oirdyn Esen taish, Tsaharyn Batmunh dayan haan, Tumediin Altan Han. hojimiin Tsaharyn Ligden haan nar boloi. Haramsaltai ni Esen, Ligden nar ni busad Mongolchuudynhaa garaar orj duussan yum daan.

Batmunh dayan haan maani nasnyhaa etsest hamag erh medlee hasuulsan ba, tuuniig doengoj taalal toegsov uu ugui yu Tsaharyn "Mongol dahi noyorhol" uegui bolson yum dag.

Tumediin Altan Han harin Mongolyn hanguudaas hamgiin economist ni baiv. Tereer hyatduudaas tsergiin ed angi baga hemjeegeer avch chadsan (ug ni hyatduud mongolchuudad dainy zoriulalttai toemor ed angi zarahyg onts horiglodog baiv) ba tuunee ashiglan mehanikjuulsan morit horoo baiguulj busad Mongolchuudaa mash hyalbar argaar diilj avchee. Tedgeer Mongolchuudaas tegeed er tsereg alba guvchuur avj armia zuzaatgaad ergeed hyatad ruu dairan orj tsergiin tehnikch naryg olzlon irsen baina.

Tumediin Altan Hany noeloo Tuvdees Orhony hoendii hurtel Urumchiees Hyangany uul hurtel telsen bolovch haramsaltai ni nasnyhaa etsest bas l busad oersoldogch mongolchuuddaa boorluulsaar tuuniig nas barvuu uegui yu Tumediin noeloo asar hurdan alga bolson yum daan.

Endees harahad Ming uls telehed hamgiin ih saad bolj baisan neg huchin zuil bol Mongolchuudyn dovtolgoo.

Tegsen moertloo Ming tei hudaldaa hiih erh olj avahyn toeloo Mongolchuud hoorondoo hemlelddeg baisan tul Mongol ter uyedee huchirhegjij negdej chadaagui ni Ming iin hudaldaany bodlogiin uer duen bolvuu.

Yer ni Tsaharyn Ligden haany moeholyn ehlel bol Hyatadtai hiih aduu moriny naimaagaa busadtai bulaatsaldsanaas uudsen baisan yum bilee.

Hojim Zasagt Han, Tusheet hany hoorondyn hyamralyn neg shaltgaan ni Hoeh hotoor damjuulj hyatadtai naimaa hiihed hen onts erh edleh ve? biye byineiihee hudaldaachdyg herhen hamgaalah ve gedegt baiv.

Hotgoidyn Altan han, Zasagt Han 2 Oros, hyatdyg holboson hudaldaany zamaa bulaatsaldaj baildsan ba ene hyamral ni ujigarsaar Tusheet han, ZuunGar, Hoshuud gesen taluud tatagdan orj 1688-1691 ony Mongolyn gunigt aldaany eh uusveriig tavisan bilee.

Галдан Бошигт Хаан Самарканд Ургэнч хотуудыг эзлэн авж тонож дээрэмдэж байсан гэж уншиж байсан Тэндээс ирэхдээ олон тооны олзны хvн авчиржээ Бошигтын vед Ойрд Дани билvv Норвегээс их буу худалдаж авж харин Дайчин Гvрний цэргийн хэрэглээнд зориулж Францаас холын тусгалтай их буу ирж байсан гэж нэг номноос уншиж байсан

Харин та нєхєд Зуун модны тулааны тухай мэддэг зvйлvvдээсээ бичиж vлдээнэ vv

Миний уншсанаар Ойрдын цэрэг рvv эхлээд Ар халхын монгол цэргvvдийг оруулаад дараа нь Євєр монголын цэргvvдийг оруулаад дараа нь Шар тугийн хятад цэргvvдийг оруулаад тэр тулаан болж байгаа гол цэгvvд рvv холоос их буугаар бємбєгдєєд Галдангийн цэрэг хэдэн давхар бvслэлтэнд орсон vед Бошигтын эхнэр Ану хатан мориндоо эртний мангудай цэргийн уламжлалаар мєнгєн бугийн эвэр ємсгєєд бvслэлтийг сэтлэн Галдангаа гаргах явцдаа амь vрэгдсэн гэжээ. Галдан хоёр хатантай байсан ба хоёулаа Ану гэдэг байсан гэсэн. Галдан Чахундорж бэлтрэгийг номхруулах гэж явсан хойгуур нь нєгєє Ану нь Зvvнгартаа vлдэж хоцорсон. Их Хааны хишгийг хvртээд журмыг умартаж Цэвээнравданд наалдсан завхай эм байжээ. Эцэст нь тулааны талбар Ойрд монгол, Халх Монгол, Євєр Монгол ба Хятад цэргvvдийн vхдэл ба амьсгаа хурааж буй шархтангуудаар дvvрсэн vед нь Манж Дайчин гvрний Ногоон тугийн шилмэл цэрэг vхэж байгаа Монгол хvмvvсийг жадалж цавчиж бvрэн дуусгажээ Энэ тулааны эцэст шархтан голдуу 200 хан хvн олзлогдсоныг бодохоор ямар харгис ширvvн байлдаан болсоныг тєсєєлєхєд хvнд байна Монгол цустай хvн болгоны єштєн болохоо ингэж нотлоод байхад нь Чахундорж Занабазар хоёр Долоон нуурын хуралдаан дээр Халхыг Манж Дайчин Гvрний салшгvй хэсэг гээд яаж зарлаж чадаж байваа. Тvшээт Хаан Гомбодорж ийм урвагч хоёр хvv Монгол улсдаа тєрvvлж єсгєжээ. Чахундорж Галданд хєєгдєєд хойшоогоо зугтах боломжоо єєрєє хэдэн жилийн ємнє Орос руу довтлоод алдсаныг нь бодоход аль залуугаасаа ухаан нь уландаа шингэсэн этгээд байсан нь илт байгаа биз дээ. Муу хvн vхдэггvй гэж Занабазар 90 бараг хvрэх шахсан гээ биз. Занабазар Галдангийн довтолгооны vед Ойрдод дагаар ороод Монголоо нэгтгэхийн оронд хар амиа хоохойлоод энд тэнд бууж єгєх гэрээнд гарын vсэг зураад гvйж явснаас болж энэ явдлаас 61 жилийн дараа Ойрдын хэдэн сая Монгол хvн vхэх шалтгааныг бvрдvvлсэн гэж би дотроо боддог. Занабазар уран барималч хvний хувьд бол ховор авьяастай байсан байж болно гэхдээ манай Ойрд Монголчууд хэдэн саяараа тахал євчин ба Манжийн илдэнд хяргуулан унах нєхцєлийг бий болгосон тvмэн vед хорсовч барагдахгvй хар нvгэлтэн шvv дээ. Зvvнгарын нялх хvvхдvvдийг хоёр хєлєєс барьж байгаад газар гуядаж алдаг байсан гэх ба харагдсан Зvvнгарын иргэдийг ан гєрєє мэт алж дуусгасан гэдэг. Одооны Шинжаан гэдэг чин Син Цянь буюу ШИНЭ ХЯЗГААР гэсэн vг ба бvх хvн нь vхээд дууссаны дараа уйгар иргэдийг нvvлгэн авчирж суурьшуулсан гэдэг. Та бид тэгэхээр одоо манай монголын эртний дайсан Тангууд улсын vлдэгдэл Тvвдvvдийн шашнаар тvрээ барьж тєрийн толгойд гарсан Занабазараа шvтсээр байгаа явдлыг адгийн дайснаа авдрийнхаа дээр хоймортоо залж байгаатай адил хэрэг бусуу? Тvvхийн болоод єнгєрсєн явдлыг яагаад зарим улсууд будлиантуулж худлаа гуйвуулж адгийн урвагчдийг гэгээн цагаанаар нь єргємжилєєд жинхэнэ баатруудаа мартуулахыг хичээдэг билээ. Эзэн Чингис хаан хvртэл Тангуудууд аюултай тэднийг заавал мєхєєх ёстой гээд гэрээслээд орхисон байхад бид нар тэдний шашны сурталд туулай шиг номхон сул дорой болтлоо уусчихсан сууж байдаг. Япон хvмvvс хуримын ёслолоо Шинто уламжлалаараа хийгээд нас барагсдаа Буддын заншлаар хєдєєлvvлдэг гэсэн Энэ чин аль нэг гадаадын шашинд толгой мэдvvлэхгvй гэсэн vндэсний бодлого мєн биз дээ Гэтэл манайхан Далай лам Далай лам гээд яаж хєлєє хугалах гээд гvйдэг билээ Хэрвээ Тvвд эргээд хvчирхэгжлээ гэхэд Монголыг заавал мєхєєх бодлого явуулна Чингэсээс ємнє тийм л байсан Миний дээр дурдсан Галдангийн их хатан Анугийн эцэг Очир тайж Цогт хун тайжид дийлдсэн бол манай улс одоо дэлхийн хvчирхэг биш гэхэд дунд зэргийн гvрэн байх байсан биз дээ. Цогт хун тайж далай ламыг устгасан бол монголд улааны урсгал хvчээ аваад Занабазар тэгтлээ олон хvний толгой эргvvлж чадахгvй байх байсан. Манай Монголын заяа дутаж Гvvш ханы сэлэм хурц сум мэргэнээс Цоохор Цогт дарагдаж одоо бидний XXI зууныхан Орос Хятадын хооронд хавчигдаж монгол угсаатан цємєєрєє яс горьдсон гєлєг мэт хєєрхийлэлтэй болждээ. Би гол нь Тvвдvvд хэзээд Монгол угсаатны єштєн байх болно гэдгийг сануулах гэсэн юм. Тэд нvvрэн дээрээ Буддын шашны сургааль яриад цаагуураа монгол ноёд баатрууд жанждуудын хооронд яс хаяж байлдуулдаг байсныг ирээдvйн Монголынхоо тєрийн тєлєє санаа зовж яваа залуус минь сайн санаж яваарай. Та нар Чойбалсан засгийн эрхэнд гарангуутаа Нийслэл Хvрээнд байсан тvвд хvмvvсийг толгой дараалан хороож байсныг харгислал гэж ойлгоно уу их хорлолын vндсийг тасалж байсан гэж ойлгоно уу єєрсдєє мэд. Би бол Чойбалсанг дэмжих байсан. Надад олдсон бас нэг мэдээлэл дээр Чойбалсан Оспаныг дээрэмчин болохоос нь ємнє их хэмжээний буу зэвсэг далдуур нийлvvлж хятадын эсрэг тэмцлийг нь дэмжиж байсан гэж байгаа Чойбалсан хэрвээ Оспаныг Шинжааныг Хятадаас салгаж чадвал ямар нэг аргаар Монголд нэгтгэж болно гэж vзэж байсан гэж би таамаглаж байгаа Тэгэхээр Чойбалсан их холыг харж сэтгэж байсан боловч Оспан хятадад дийлэгдээд эргэж Монгол руу халдах болсон тул хуучин андаа устгахаас єєр аргагvй болсон байх Тvvхийн туршид Монголд дахиад хэдэн Чойбалсан тєрєєд Занабазар Чахундорж мэт нь багадаа єнгєрчихсєн бол манай Монгол єдийд олон улсад нэр хvнд ихтэй Азийн томоохон улс байх байсан. Одооны тэр тvвдvvдын єрєвдєлтэй байдал элдэв янзын сайхан аашны цаана манай Монголыг мєхєєх сэтгэл нь байж л байгаа

Galdang taalal bolsony daraa Zuungar ba Halhyn tom noyod niilj manjiin esreg hamtran temsteheer zehej baijee. (2-r Bogdyn jishee geh met)

Manjuud ch ene ayulaas asar ih aij baisan tul halhuudyg ali boloh tagnah chagnah, ooersdodoo unench humuuseer noyon tomiloh bodlogo yavuulj baisaniig bugd l medne.

Tusheet Hany noyod zoriud ah duu narynhaa esreg baidlahgui gej heleed alban tushaalaasaa ogstroh ni ogtsorch, tsoelogdoh ni tsoelogdoj. alagdah ni alagdaj baij.

Tegeed ch Zasagt han aimag ni ertnees Zuungaruudtai hodii. Zaya Bandit, Galdan geh met shashny toeloologch naryn skolaar (ursgalaar) suem hiidee baiguuldag baiv. (baruun halhuud hoishdoo ch doervod dalai hany zurhaig ashigladag baisan)

Iim uyed manjuudad Zasagt Han, Tusheet hany zavsar Sain noyon Han aimgiig baiguulah ni zagatnasan gazar maajihtai adil baisan boluu?

Sain noyon han aimag ni mongolchuudynhaa tusaar garaar ugaadag zartai noyodoor udirduuldag baiv. hamgiin tom jishee ni Efu Tseren, Badamdorj nar.

haramsaltai ni Efu Tsereng zarim neg nutgiin hobby tuuhch nar ni "tsuutai eh oronch" gej oergomjloh geed baih shigee?

Za Galdan chini Halhyg ezleye gej halh ruug dairaagui yum shig baigaam.
Galdan Halhyn Zasagt hantai holboo togtooson baij. Ene gehdee ih ulamjlaltai ed. Ug ni bol "Erdenebaatar Huntaij" hemeeh Hoidyn Otgochin noyony uyed (ene hun ni Zuungaryn oirduudyn haan. buh oirdyn haan bish, uchir ni torguud, hoshuud nar tusdaa baij Tusheet hany halhyg demjdeg baisan)

Zuungaryn Oirduud bolon Halhyn 3 hanguud niilj (deer ni hoeh nuur, halimag urianhai geh met jijig hanliguud bas orno) "Hariin daisan buyu oros, manj" 2 yn esreg Mongol-Mongol gesen holboo baiguulj baijee. Ter uyeiin Tusheet han ni (Chahundorjiin aav) ih uhaantai hun baisan yum. Setsen han ch gesen (Sholoi) ih alsyn bodoltoi hun baij. Gevch ene 2 hoegshin uchir bituulgeer houylaa oir oirhon genet nas barsan yum. Moen Erdenebaatar Huntaij ch ter taalal toegsson baina.

Ed naryn huuhduud boloh Chahundorj, Senge, Galdan, Zanabazar, Zevt, Zanabazar ed nar evee sahij chadsangui.

Chahundorj aabygaa nas baraad udaagui baihad (1655) zasgiin erhend garsan. Garmagtsaa l horchingiin noyoduudad urhiduulan manjiin haany beleg seltend avtaj ehelsen hun.

Zasagt Han bolohoor biye daaj Tusheet hanaas tusdaa bodlogo barimtlah bolson. Setsen hand nyalh batsaan han bolj, tuvd nomond manguursan neg avga lam ni unendee toeriin erh barih bolson ni Manjiin gar hoel hun baisan yum.

Zasagt han ni anhnaasaa l manjiin esreg tuushtai temtsej, Zuungartai baiguulsan gereendee uenench ueldsen Halhyn tsoryn gants hanlig baiv. zasagt han ni uye uye oevor mongolyn tumed aimgiig dovtolj, hoeh hotyg manjiin savraas salgahyg hicheej bailaa gej.

Haramsaltai ni Hotgoidyn Altan hanyg deerelhej Orostoi hiideg naimaanyh ni zamyg bulaaj avah gej baigaad Hotgoiduudad hiar tsohiulsan yum.

Ene uyed hun amyn tsoon heseg ni Tusheet han ruu duervej garchee. Zuungaryn oirduudtai niilj hotgoiduudyg darsnii daraa Zasagt han , tusheet hanaas ailuudaa butsaaj oeg gejee. Tusheet han gargaj oegoogui baina. Ingeed ene 2 aimag hoorondoo olon jil hyamran baildsan yum.

Zasagt Han ni ch hed hed soligdoj. Zasagt Hanyhan suuldee diildehee medeed irenguutee Galdantai urag barildaj, holbootnyhoo uurgees hoendiirood baisan Zuungaryg Tusheet hany esreg temtseldee ashiglahyg zorison yum.

Udalgui Zasagt Hany ohin ni Galdangiin baga duutei hurimlahaar irjee. Ene uyed ni Tusheet han genet dovtolj hurimlahaar tsuglaad baisan buh noyod taij naryg huis temterchee.

Galdan uund ooeriigoo ih buruutgaj baisan baidag. zasagt hanyhan ertnees tusheet han dogshrood hetsuu baina geseer baihad ajiggui tsarailaad baisan baina.

Hoyordugaart Tusheet han yamar ch gem zemgui olon huniig horooson ba toerson duug ni ch oechiggui alsan baisand ih horsson baih.

Ingeed 1688 ond Galdan 30,000 tsergee avch irj zasagt hand ireed oirduudad uenench Halhuudtai havsran Tuv Halhyn Tusheet Hany Chahundorj, moen Oirdyn Hoshuud aimgiin Ochirt Sechnii ach huugiin tsergees burdeh holbootny armiig 2 ch udaa hiar tsohison yum daa.

Zanabazar, Chahundorj 2 gehdee ali 166o aad on gehed l Manjiin noeloonii bues bolohoo hueleen zoevshoorson baidag yum bilee.

Uchir ni Chahundorjiig han bolsnoos hoish Manjuud ooersdiin uzemjeer halhyn nutgiig hed heden hoshuu bolgoj, erh medel ni ni ene tsentsuu noyodyg olon toogoor devshuuleh bodlogo hiij baisan ni haragddag.

Ug ni Zuungar+busad Oirduud+Hoshuud+Zasagt Han+Tusheet han+Hotgoid+Setsen han hamtdaa, biye biyendee iluu itgej, negdmel Mongolyn uzel sanaag sahij baisan bol Manjuud hezee ch ar Mongol ruu haldaj zurhlehgui baisan bolov uu.

Haramsaltai ni Chahundorj gej ailyn erh huuhed, aavynhaa zahiasyg ogoorch biyee tooj yavaad ulsaa ch aldaj, ooeroo ch oelmon zelmen, tsagaach, duervuul mayagaar yavsaar hunii nutagt ih sejigtei baidlaar yasaa tavisan daa. (Manjuud Galdang diilsnii daraa, halhuud manjiin esreg heoldohoor zehej baij. 2-r Bogd ene ter gehchihlen. Chahundorj ch gesen tednii toond bagtana. uchir ni garaa tosoj ugtaj avsan Manjuud durvej irsen halhuudyg hil hyazgaartaa horison ba burhan shashnii terguun gegdehi Zanabazaryg Beejind geriin horiond, nutgiihantai ni uulzuulduulalgui bailgasaar tengert hariuljee)

.

Minii bodloor huchirhegjij baisan Galdan yamar neg shaltagaar Chahundorjtoi baildah baisan ni todorhoi.Halhtai daitah shaltag haij Hoshuudiig tuiveej,Zasagt hantai oirtoh bolson bailgui dee.

bi ch ene tuhai olon unshsan. baabaryn nom deer ch bas ene talaar bichsen baigaa.

Халхууд бол үнэхээр Буйр,Хөлөн нуурын баруун хойд нутгаас нүүдэллэж ирсэн улс.Батмөнх даян хааны ач Түмэдийн Алтан хан 1552 оны үед Хархорум хотын орчим ойрадуудыг цохиж энэ нутагт халхын ар 7 отгийг авчирсан гэдэг.1554 онд Авдай ноён халхын Түшээт хан аймгийг байгуулжээ.
http://www.tsahimurtuu.mn/archive.php?body=1&msgid=9155


Уйгарууд баян гэж үү?Би лав тэгж бодохгүй байна.Гудамжинд гамбир,шорлог хайраад зогсож байдаг улс даа.

Galdan olon lam nariig hognoson gedeg .(hogno han uuliin havid)
er n hargis nohor bj...
galdan halh ruu dairsnaas bojl halhiin noyoduud ovor mongol ruu zugtaad manjid dagaar orchihson yum bishu.
amarsanaa bol tiim ch ariuhan amitan bish.
za za er n ongorsniig odoo bid shuugeed yaahav.

1580 ond Laihur Hoidyg ezelj avsan. Uugeer Hotgoid uuseh ehlel tavigdsan. laihur hoidyg dangaaraa ezelj chadahgui baisan. Hoiduud ni hoshuudtai temtseeer baisan toediigui dotroo erh medliin toeloo ih baildaj baisan.

Udalgui Harhul Laihuryg yalj, Hoid sularsan. Gevch dotroo 2 huvaagdaad hoid- hoid uud ni hoishoo zugtaj Laihuryn uyel Sholoi Uvashiin medeld irsen. Ingej Hotgoidyn Altan uls biyejij irsen baina. Sholoi ni ug ni laihurt zahiragdah yostoi avch tegeegui esregeer Zasagt han ni barag Hotgoiduudyn atgand yavj irsen.

1620 ond Hoid-Hotgoid 2 hoorondoo bas neg tom baildsan.

1637 ond Zasagt han uussen.

Халх ч Даян хааны үеэс хойш үүссэн гэж харжийсан санагдана хүвгүүддээ хувааж өгөх үйл явцийн үр дүнд буй болсон байх... Халх Ойрадын тэмцэлийн шалтгаан гэвэл хэн нэг нь новширсондоо биш л болуу??? Халхууд өөрсөдөө алтан урагынханы шууд удамын талын хүмүүс байсан болохоор Хамаг монгол нэгдлээ гэхэд тэднээс хаан төрөх ёстой байсан... Гэтэл 15-р зууны үе Эсэн тайшаас эхлээд баруун Монгол ойрадууд маш хүчтэй болсон баруун талын киргиз, төвдийг хяаналтандаа авч чадсан.. Түүгээр ч зогсохгүй хамаг монголын хаан ширээны төлөө өрсөлдөөнд шууд орж ирсэн... Мэдээж хэрэг энэ байдал нь зүүн монголчуудад таалагдаагүй... Ойрадууд Галдангийн үед хүчныхээ оргилд хүрсэн... Зүүнгарын хаант улс гэж хүртэл өөрсдийгөө нэрлэх болсон... Тэгээд мэдээж хэрэг Галдангийн хувьд Зүүн монголтой дайтах 2 шалтгаан байсан

1. Монголын нэгдмэл улсыг бий болгож өөөрөө хаан ор суух. Энэ сонирхол нь бол шууд ашиг эрх мэдлийн төлөөх сонирхол байсан.

2. Мэдээж хэрэг Манж чин гэсэн том мангастай салангид Монголчууд тэмцэж чаөдахгүй байсан... Тэхээр зэрэг Манжийн өмнө бууж өгөхгүйн тулд Монголыг нэгтгэж хүчирхэгжүүлэх...

Харин нөгөө талд нь өөрсдөө хүч чадал тааруухан бас хөлөө жийлцсэн Монголчууд байж байсан... Алтан урагийнхан гэж өөрсдийгөө дөвийлгөлөг болохоор Галданг хаан болгосноос Манжид дагаар орсон нь дээр гэж ихэнхи нь үзэцгээсэн...

Манжууд харин энэ Монголын хаан төрийн төлөө өрсөлдөөнийг зүгээр л хараад сууж байсан... Тийм ч учраас Ойрадууд нь ч манжуудаас илүү Монголчууддаа дургүй... Монголууд нь ч бас адилхан.. болцон байсан...

soni yum shuu ah duus met neg undesten baij uchuuhen erh medliin tuluu negniigee neg nudeeree ch harahguiboloh deeree tulah gej dee...

tungusuud sibiri, baigali nuur orchim bsn bish uu?
tureg aimguud altaigas garaltai gedeg bhaa?

Эдгээр хамнигадын гарал їїслийг олон мянган жилийн тэртээ Алтайгаас Їсїн улсын хїн иргэн Хар мєрєн хїртэл нїїдэллэн явах замдаа їлдэж хоцорсон хїмїїс гэлцдэг. Тэгээд єнє удаан хугацаанд монгол овогтны дунд байсан авч хэлээ марталгїй єнєє хїрч ирсний дээр тэдний нутаглах газрын нэлээд нэр нь хамниган їгээр хэлэгдэж заншжээ.

Хамниганы омгийг нягтлан їзвэл, нэг хэсэг нь монгол овог болох бєгєєд эд нар нь хамниганы дотор орж нутагласаар <хамниганжсан> монгол угсаатан буриад, ар євєр монгол овог байгаа нь зарим монгол овогтон манжийн байлдан дагуулах їееэес дайн хєлийн учир хамниган нутагт нїїн ирээд, манж нар хамниганыг єєрийн угсаа нэгтэй гэж халдан довтолж, тїйвээхгїй байсан учраас тийнхїї хамниганы дунд нэлээд монгол овогт айл орж олон їе єнгєрєхєд хамниган болсон бололтой.

Mongol tuuhchdiin uzel.

1. Халхын үүсэлийн талаар миний уншсан номнууд дээр Батмөнх Даян хаа өөрийн хүвгүүддээ албат иргэдээ тасалж өгөх явцад отгон хүү Гэрсэнзэд оногдсон албатыг ингэж нэрлэсэн байсан гэж байсан... Номсудар хаанаас ийм юм олж уншиёын сайн мэдкүүм би лав хараагүй л юм байна... Эх материалаа тавиасай гэж боджийно...

2. Хатгин салжуудыг бас түнгүс гэсэнийг сонсоогүй л юм байна...

3. Түмэдүүд ойрдыг ялсан талаар би ч бас нэг ч номон дээрээс уншиж байсангүй... харин ч феодалын бутарлын үед ойрадууд Түмэдүүдтэй харьцуулшгүй хэмжээний хүчирхэг байж төв азид ноёрхолоо тогтоож Түркеменстан зэрэг улсыг байлдаж дагуулж байсан... Харин Манжийн хараанд хамгийн түрүүнд орсон хамгийн их хүчтэй бутарсан Монголын хэсэг нь өмнөд монголчууд буюу Түмэд цахарууд байсан... Лигдэн Хаан өөрөө манжуудад цохиулаад Төвд дэхь улааны шашинг дэмжиж шарын шашинг нухахаар явж байгаад өөрөө чад болсон бол Халхын Цогт хунтайз төвдөд очин Ойрадын Гүүш ноёнд цохиулж байсан... Тэхээр халх Ойрадын харьцааны хувьд Ойрадууд илүү хүчирхэг байсан...

4. Бас л сонсоогүй мэдээлэл байна... Халх Ойрадын хамгийн том тэмцэл нь л Галдангийн Монголыг дайлсан тэмцэл байсан... Тэр үе хүртэл жижиг мөргөлдөөн гарч байсан байж болох гэхдээ бүүр дайлж эзэлсэн гэх түүхэн сурвалж харж байсангүй ээ...

5. Хамт хийд баритлаа сайн харилцаатай байгаагүй л бол уу? Эрдэнэзууг бариснаас нэлдээн хойшхин Ойрадад шарын шашины нөлөө орж ирсэн санагдааадыхын худлаа юу?

6. Угаасаа эд баялаг эрх мэдэлд дэндүү дуртай нүүдэлчидын ихэс дээдэстэй хятадууд яаж харилцахаа мэднэ... хахууль өгнө хатан өгнө цол өгнө... яаг үнэндээ үүнд татгалзах хүн байсан ч гүү... Манжууд ч хяатадыг эзэлж авуутаа л энэ бодлогыг хятадын төрөөс аван үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлж эхэлсэн... Нэг их хайж зоволгүй ч үүндээ хууртах хүмүүсээ олсон.. Хамгинй түрүүнд өмнөд Монголын ихэс дээдсүүд цахарын Лигдэнг үл тоон манжийн хаанд дагаар орсн... Лигдэн ч заримтай тэмцдэг байсан ч бүгдийг нь олж шийтгээд байж амжсангшүй... Үнэндээ тэр их муу удирдагч байсан хэт ойворгон нөхөр байсым шиг байгаан...

7. Энэ асуултыг сайн ойсон ч гүү...

8. Буриад гэсэн нэр томьёо нь Оросууд сибирийг эзэлж авах үед л бий болсон нэр томьёо гэж үздэг.. Тэр үед сибирийг эзэмшиж байсан оросууд өөрийн хаандаа дагаар орсон монгол аймгуудыг нь Брат гэж нэрлээд явсан үүнээс улбаалж буриад үг үүссэн ч гэж ч үзэдгийм байна лээ... Манай ном судар энийг бичихдээ бага зэрэг согтуу байсым байлгүй дээ...

Ойрадуудыг ч манжууд бараг тэрчигээр нь хяадацийм шиг байган ш дээ...

Mongoliin Nuuts Tovchoond

239. [14a] ta’ulai ǰil Joči-yi bara’un qar-un čeri’üd-iyer hoy-yin irgen-tür morila’ulbai Buqa qaǰarčilaǰu otba Oyirad-un Quduqa-beki tümen Oyirad-un urida elsen oroǰu irebe ireǰü Joči-yi [14b] uduritču tümen Oyirat-duriyan qaǰarčilaǰu Šiqšit-tur oro’ulba oči Oyirat Buriyat Barqun Ursut Qabqanas ḳangqas Tubas-i oro’ulu’at

Buriyat gej baigaa biz dee

Nurhachi busad manj aimguudaa darahad n horchinguud, ovor halhuud oroltsdog baisan gej unshsan yum bna. Aisingoro gedeg omog n horchintoi urag torliin holbootoi baisan gelyy?

тэгэж уншиж байсан... Угаасаа би бодохдоо манж нь хятадуудаас илүү бидэнтэй ойр үндэстэн гэж боддын.. Тийм ч байсан учраас өмнөд Монголын ноёд сайн дураараа Манжийн хаанд дагаар орж байсан.. Занабазар тэргүүтэй халхууд ч Манжид дагаар орсон нь үүнтэй холбоотой... Түүнээс хятадууд байсан бол хэзээ ч дагаар оркүү байсан байх...

Тэр vнэн. Монголын соёлд хамгийн их дайсагнадаг улс Хятад. Манжийн бас гол дайсан нь бас л Хятад. Манж монголтой ахуйн хувьд яг адилхан ард тvмэн. Адилхан соёлтой цєєн хvн амтай. Тийм болоод л уусахгvй гэж vзсэн учраас дагаар орсон. Тэр бол хамгийн зєв сонголт байсан гэж бодож байна. Бас би нэг зvйл дээр та нарыг мэтгэлцvvлмээр байна. Чингис Хаан болон тvvнйи угсаа Хятадын хаан мєн vv гэдэг дээр! Хятадууд ярихдаа Чингис Хаан, Єгєдэй нарыг Хятадын хаан гэж ярьдаг. Бид шууд эсэргvvцдэг! Гэхдээ бас тэгж хэлэх учир байна. Яагаад гэвэл Хятад хэзээ ч нэгдэж чаддаггvй олон улсууд байсан. Тэд нарыг хэн нэгтгэсийн гэхээр яах аргагvй монголчууд. Бид нар л єєрсдєє Хятадыг нэгтгээ хvчирхэг болгоод байдаг байж. Хятад 2 хуваагдчаад хоорондоо байлдаад байхад л шууд хоёуланг нь эзлэж аваад нэгтгэчих жишээтэй. Тэгээд дээр нь гарч жаахан захирч байгаад буцах жишээтэй. Яaгаад гэхээр монголчууд нvvдлийн соёлтой мєн монгол цэргvvд ахуйдаа маш муу учраас л тэр. Байлдаж байлдаж улс эзэлчээд буугаад хэн нь хоолоо хийж гал тогоогоо барихаа мэддэггvй.

Эзэжл суусан учраас Чингич хятадын хаан уу? гэж үү? Энэ үзэлээр бол Чингис ч өгөөдэй ч Монголын хаад.. Тэд Монголдоо нийслэлж тэндээ амьдран төрөө тэндээс л удирддаг байсан... Тэгээд ч бүх хятадыг Чингис ч өгөөдэй ч эзэлж дуусгаагүй... Сүн улсыг бүүр сүүлд Хубилай хааны үед л бүрэн гүйцэд эзэлж чадсан... Тэхээр Хубилай түүнээс хойшхи хаад л Хятадын хаад гэж хэлж болох талтай... Түүнээс бусад хаад яах аргагүй Монгол хаад байсан...