#AsuultSambar :

ЗvvнГарын нэгдvгээр их дайн, ЗvvнГарын хоёрдугаар их дайн, ЗvvнГарын 3 дугаар их дайн гэж байна уу? Том Цэрэндондов, бага Цэрэндондов гэж хоёр хvн байсан гэж байгаа. Халх руу довтолсон гэснээс Манж руу довтолсон гэвэл илvv онох юм биш vv. Манж, Зvvнгарын хоорондын дайн учраас. Эфv Цэрэн чинь Манж жанжингvйгээр юу ч хийж чаддагvй байв. Манжийн хааны утсан хvvхэлдэй байж дээ хєєрхий. Олон Боржигон ноёд энэ хvний гараар орж дууссан биз хєєрхийс.
Сайн ноён хан аймагт ч халх хvмvvсээс илvv Манж цэргvvд олноор суурьшиж байнгийн арми маягтай аж тєрдєг байж.

1717-1720 онд ЗvvнГарын арми Тvвдvvдийг номхруулж яваад Манжийн цохилтонд єртсєн байна, Манжууд бодвол Хошууд ЗvvнГарын хоорондын эртний зєрчлийг ашиглаа биз.
1717 онд бас асар их хvнтэй Хасгийн арми эртний єшєє аван гэж Зvvнграыг довтолсон байдаг юм. ЗvvнГарчууд халимагуудтай холбоо тогтоож байж тулааныг тэсэж гарсан ба улмаар эсрэг довтолгоо хийж Хасгийн армийг хиар чохиж буулгаж авч байжээ.
1720 онд Манжууд Єрємчи хотын тулалдаанд ялсан ч ЗvvнГарыг довтолж зvрхлээгvй юм билээ.
Яг энэ vед Оросын "орчин vеийн" арми (20000-40000) ЗvvнГарын хойноос асар хvчтэй цємрєн орж ирж их хядлага хийж эхэлжээ. ЗvvнГарчууд буцаж довтолж Оросын армийг хиар цохиж нутгаасаа vлдэн хєєж гаргасан байдаг юм.
Энэ бvх Дайнууд Цэвээнравдангийн хаанчлалын vед болсоэ бололтой. Цэвээнравдангийн хvv Галданцэрэн харин илvv Манжийн эсрэг байлдаж Халхыг салгаж авах оролдлого гаргаж байсан бололтой.

Зvvнгарын 3-р дайн нь Манжуудын ээлжит єдєєн хатгалгаар эхлсэн бололтой юм. Даваач хаан Манж-Халхын тvрэлтийг амжилттай хамгаалж том жижиг тулалдаанд ялагчаар тодорч байв. Гэвч тvvний арми дотроо хэд хэд хуваагдаж хоорондоо vзэж эхэлснээр бас Амарсанаа ноён Халхын ноёдоос тусламж гуйснаар Манжуудад маш сайхан далим гаргаж єгчээ.

Манжийн эзэн хааны ордонд байдаг хvндэтгэлийн хєшєєнд нэрээ vлдээж чадсан хоёрхон Монгол ноён байдаг юм. Нэг нь Хорчины ноён. Хэдэн удмаараа урвагч. Жинхэнэ хор найруулагч. Анх Лигдэн хааны эсрэг Манжтай холбоо тогтоож байсан Хорчин ноёны удам нь. Эдний удмын нэг Хорчин носн нь Цахарын хааны хууль ёсны залгамжлагч зоригт Бурнигийн бослогийг дарж єгч байсан юм билээ. Манж Хорчингийн урвагчдын "vнэт тусламж" -аар Євєр Монголыг гартаа оруулсан бололтой.
Уг хvндэтгэлийн хєшєєнд нэрээ бичvvлж чадсан хоёр дох хvн нь Эфv Цэрэн юм. Ар Халх дахь "эсэргvv" ноёдыг нухчин дарах, ЗvvнГарын эсрэг дайнд Манж-Халхын цэргийг удирдах гээд олон гавьяа байгуулсан бололтой юм аа.

Каншигийн захидал биш юм байна аа. Аль дээр Мин улсын үеэс Хятадад Есүит гэдэг христийн шашины нийгэмлэг байсан юм байна. Манжийн хаан нилээн элэгтэй ханддаг байсан бололтой. Эднээр эм тан бэлдүүлж, дуран авай хүртэл хийлгэж тэнгэр ширтддэг, их буу гм зүйлсээ нилээн сайжруулж байсан гэдэг юм билээ. Эдний төлөөлөгчид Европт буцаж очоод Хятад улсын тухай сурталчлах маягаар "зурагт" хуудас тарааж байсан бөгөөд түүндээ Канши хааны умардын зэрлэгүүдийг дарсан тухай бичсэн юм билээ. Копийг нь номоос үзэж байсан.

_________________
Ленин

Галдангийн Зуун Модонд байлдсан цэргүүд чиний бичсэн шиг тийм цөөхөн байгаагүй. Яг тодорхой тоо хэлж чадахгүй ч олзлогдсон хүмүүс, Манжид дагаар орсон ноёдынх нь дагуулж ирсэн хүмүүсийн тоо нь бараг 8000 хүрч байсан. Бас Галдангийн довтолгооны үеэр энд тэндгүй сарнисан халхууд Галдангийн цэрэгт нилээн дайчлагдсан байдаг юм билээ. Нэг жишээ хэлэхэд л Орос руу зугтсан 2 ноён сүүлдээ орох гарах газаргүй болоод Галдантай холбоо барихад цаадах нь ир гэж хэлүүлээд хүмүүсээ дагуулаад хүрээд ирэхэд нь албатуудыг нь өөр хоорондоо хувааж авсан гээд нөгөө хоёр нь Манж руу зугтсан гэж байдаг юм билээ. Бас Галдангийн анх дагуулж ирсэн цэргүүдээс гадна Засагт хан аймгийн нилээн хэдэн хүмүүс Галдангийн талд байсан.

_________________
Ленин

Ер нь Галдан хэдэн цэрэгтэй байсан бэ?

Миний таамаг:

Анх 1688 онд дvvгийнхээ бас алагдсан засагт-ханы єшєєг авна гэж Чахундорж руу дайрахдаа 30,000 цэрэгтэй байсан бололтой. Энэ дайралтаар Галдан нь Халх Хошуудын их цэргийг хоёр ч удаа бут цохиж, улмаар Занабазар, Чахундорж нар Сєнид (Манжийн эзэмшил) нутаг руу дvрвэн зугдсан байна.

Галдан энэ тулаанаар хэр их хохирол амссан нь тодорхойгvй. Гэвч Халхуудаас цэргээ сэлбэсэн биз. ЗvvнГараас болон хошууд гэсэн бусад дайсагнагч Ойрд аймгуудаасаа цэрэг татах ямар ч боломжгvй болсон биз.

Мань эрийг Халхад Чахундоржийг намнаж явах хойгуур Сэнгэ хааны хvv Цэвээнравдан Тvвдvvдийн "ерєєлєєр" хаан болчихоод сууж байж. (Тvвдvvд уг нь анх Галданг бас хаан бол гэж "ерєєдєг" байж. Галданг бvх ойрдын хаан гэж зєвшєєрсєн атлаа, єрсєлдєгч Хошуудын хааныг ч мєн бvх Ойрдын тэргvvн гэх зэргээр єргємжлєн харьцдаг байжээ)
Тvвдvvд жишээ нь Чахундоржтой уулзахаараа Галдангийн эсрэг юм яриад л, Галдантай уулзахаараа Занабазарыг баахан муулж байгаад салдаг байж.

Ямартаа ч Галдан 1688-1690 онуудад 20,000-30,000 цэрэгтэй байсан байж таарлаа. Энэ хугацаанд буриад, халх, урианхай, хотгойд аймгуудын зарим нь Галдангийн эсрэг босож, зарим нь ирж нэгдэж байсан бололтой.

1690 онд Галдан Євєр Халх руу цємрєн оржээ. Энэ vед Манж-Халхын их арми (тоо хэмжээ тодорхойгvй. гэхдээ Халхууд л гэхэд ар євєр нийлээд дор хаяж 25000-35000 байсан байх боломжтой) Галданг хєєн ирж Улз (?) голын эрэг дээр асар том тулаан болжээ.
Манжийн талаас тулааныг нэгэн шилдэг жанжин нь удирдсан байдаг. Галдан нилээн их хоихрол vзсэн ч Манж-Халхын армийг зомгол болтол нь цохиж чадсан байна. Єнєє айхтар жанжин нь цєєн хэдэн амь сахигч цэргийн хамтаар Бээжин руу зугтаж чаджээ.

Галданд дор хаяж 20,000 цэрэг vлдсэн байх. Манжийн хаан асар их сандарч Галданармиа аваад Бээжин рvv хvрээд ирэх вий гэж болгоомжилсон тул хэлэлцээ хийе Улаанбуданд хvрээд ир, юу хvсээд байгаа юм бэ ер нь гэх зэргээр "аалгvйтэж" єгчээ.

Yvний хамтаар асар их цэргийн хvчийг бэлдэж Улаанбуданд аваачих шийдвэр гаргасан байна. Галдан туршуулаараа дамжуулж мэдэнгvvтээ армиа авч Улаанбуданд ирэв. (уг нь армигvй ирэх ёстой байж л дээ Манж хааны хvссэн ёсоор гэвэл)

Энэ Улаанбудангийн (1690 оны 7 сар)тулаанд Манжууд дор хаяж єлхєн 40-50,000 Манж, Євєр Монгол, Хятад цэрэг гаргасан байх боломжтой. Дээр нь Бээжингээс ирсэн их бууны анги ч байв. Манжийн талаас тулааныг эзэн хааны тєрсєн дvv биечлэн удирдав.

Энэ тулаанд Манжууд давамгай байсан ч Галданг бvр мєсєн ялж чадаагvй байна. "Хэлэлцээр хийх" гэж ирсэн Галдангийн хувьд ч манжуудыг дийлэх хvч дутаж байв. Манжууд асар их хохирол амссан бололтой. (тэд Галданг заавал барих тушаалтай байсныг мартаж боломгvй) Тиймдээ ч тэд уухайн тас энхийн гэрээ байгуулаад ухарсан биз.
Галдан цэргийнхээ гуравны нэгээс илvv хувийг алдсан бололтой (6000-8000).

Улаанбудангаас хойш Галдангийн байнгын арми 10,000 цэргээс бvрдэж байсан болуу. Гэхдээ энд мэдээж бусад жанжин (баатар) гуудын цэрэг давхар орно. Жанжин (Баатар) бvр хувийн мянгатуудтай байж. Галдан хаан гэгддэгч vнэн хэрэгтээ бусад жанжингууд нь ч асар их эрх мэдэлтэй, бараг холбоотны хэмжээнд Галдантай харьцдаг байж.

Мєн Ховд, Хэрлэн, Орхоны бэхлэлтэнд дор хаяж тус бvр 1000-2000 байнгын цэрэг байсан байх. Ингэхээр Галдангийн мэдэлд нийт Ар Халхын хэмжээнд нийт 18,000-20,000 цэрэг л байсан байх. Яг єєрийн шууд мэдлийн цэрэг нь хавьгvй бага байсан нь ойлгомжтой. (5000 аас хэтрэхгvй байх)

Энэ их цэргээ нэг дор байрлуулах нь удаан хугацааны хуьд эдийн засгийн (бас бэлчээрийн) хувьд боломжгvй тул байнга тарж байрладаг байсан болвуу.

Мэдэгдэж байгаагаар Ялгуусан хутагт 1 мянгаттай, Данжила - мянгаттай, бусад 4 баатрууд тус бvр 1-2,5 мянгаттай байжээ. (Галдан нь таван мянгаттай?)

1696 онд хэрлэнгийн эрэг дээр Галдан, Данжила болон єєр 3 баатрын нийт нарын 10000 орчим цэрэг л байсан болов уу.

Хэрлэнгээс гарахдаа л тэд салжээ. Нэгдvгээрт хавар цаг ус бэлчээр муу тул их арми нэг замаар явбал єлсєглєнд нэрвэгдэнэ гэсэн vг. Хоёрт Данжилагийн арми уг нь Манжий армийн ард нь гарч араас нь цохих ёстой байж. Данжила vvнийг гvйцэтгээгvй байна.

Ингэж салж явсан цуваанаас Галдангийн 5 мянгат болон бусад олон айл єрх Зуун Модонд отоонд орсон байна. (Галдангийн бусад баатрууд энэ тулаанд орсон эсэх нь тодорхойгvй. зарим нь ЦэвээнРавданд дагаар орж, зарим нь Манжид дагаар орсон байдаг.)

Ялгуусан хутагт тусдаа дайтаж єєр газар явсан бололтой.
Мєн ЗуунМодны тулалдаанд Данжилагийн "арми" биечлэн оролцоогvй бололтой. Галданг бvслэлтнээс гарсаны дараа олж уулзсан бололтой юм. Данжила хєєрхий хэний талдаа орохоо мэдэхгvй их ч юм болсон догоо.

Эфү Цэрэн энэ үед Халхын баруун талыг хариуцсан жанжин нь өөрөө байсан, Улиастай гм газруудаар цэрэг захирдаг байсан гэнэ. Манжийн нэрийн өмнөөс Орос-Халхын(Манжийн) хилийг тогтоох гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. Бас бага Цэрэндондов ялагдсанаас хойш Зүүн-Гар Халх хоёрын хилийг тогтооход Манжийн талаас Цэрэн толгойлж байсан юм байна. Хилийг Алтайн нуруугаар тогтоожээ, ойрадууд анхандаа эсэргүүцэж Ховд орчмыг өөртөө авах гэж нилээн үзсэн боловч бүтээгүй юм байна аа.
Манж цэргүүд Галданцэрэнгийн үед л(байдал хурцадсны дараа) Улиастай, Ховд гм газруудаар нилээн байсан. Энэ нь бас Урианхай хавьд бослого хөдөлгөөн их гардаг байсантай холбоотой юм байна. Тамирын гол орчимд бас цэргийн анги байсан бөгөөд энэ нь Цэрэнгийн хүү Цэнгүнжавын мэдэлд байсан гэнэ.
Зүүн-Гар түвдүүдтэй гэхээсээ илүү хошуудтай байлдсан байна. Хошуудын сүүлчийн хан нь Лхасыг эцсээ хүртэл хамгаалж байлдаад нас барсан гэнэ. Дараа нь түвдийн шашины ямбатнууд Манжаас тусламж гуйжээ. Галдангийн дараа Халх Манжийн харьяа болсон шиг Цэрэндондовын дараа Хошууд Манжийн харьяанд орсон байна. Гэхдээ ер нь бол Хошууд нилээн дээхнээс Манжийг дагаx хандлагатай байсан нь харагддаг л даа. Дамаан Очирт цэцэн ханы Галдангаас зугтсан нилээн хэдэн ноён Манжийг дагачихсан байсан. [Ялгуусан хутагт хошууд хүн байсан бололтой юм ойлгогдлоо]
Ишжамц гэдэг зохиогчтой <Амарсанаа, Чингүнжав нарын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл> гэcэн (байх аа) номыг уншлаа. Яахав соц. үед бичсэн, нилээн үзэл сурталтай хэдий ч Манжийн эх сурвалжууд, Монголын архивын материал нилээн ашигласан юм байна.

Тэнд бичсэнээр бол тэр үед Зүүн-Гарт хачин юм болж байжээ. Дөрвөдийн баахан ноёд хаан болох гээд байгаа 2 хүний талд хуваагдаад нөгөө хоёр нь ч гэсэн удалгүй алуулчихаж байх юм. Тэгэнгүүт Амарсанаа Даваачийг хаан болоход их тусалжээ. Харин Даваач Амарсанааг хасагуудтай их холбоотой гэж хардсан бололтой юм. Тэгж муудалцсан юм шиг ойлгогдлоо. Даваач болохоор том Цэрэндондовын ач хүү байсан гэнэ. Амарсанаа эхлээд хасагууд руу зугтаад дараа нь Даваачтай байлдаж дийлдээд Манжийн хаанаас орогнол гуйхад нь "Чин Ван" цолоор шагнаж (дээрээсээ 2 дахь том цол: 1. Хан, 2. Чин Ван, ...) албат ардтайгаа Халхад суух зөвшөөрөл олгосон юм байна. Түүнээс шууд xалхуудаас тусламж гуйсан юм олж уншсангүй ээ. Манжийн эх сурвалжид Даваачийн эсрэг дайнд Амарсанаагийн талын 2 түмэн ойрад цэрэг байсан гэж байна аа. (Вероника Фаит <Халхын 4 хан> гэдэг <Илтгэл шастир>-ыг нилээн ашиглаж бичсэн номдоо тэгжээ)

Даваачийг дарсан цэрэг нь халхууд, Амарсанаагийн цэргүүд оролцсон умард замын цэрэг биш(Банди жанжин) харин нэг манж жанжины удирдсан өмнөд замын цэрэг юм байна аа. Даваач ялагдаад нэг газар орогнож байхад нь мослемууд барьсан юм байна.
Эфү Цэрэнг Манжийн язгууртнуудыг оршуулдаг сүмд манж хатных нь дэргэд оршуулсан гэсэн. Манжин хаан Эфү Цэрэнд зориулж шүлэг бичсэн, зурагийг нь 2 удаа зуруулж тэр сүмд хадгалсан, нас барахад нь эмч явуулж байсан, оршуулгад нь зориулж өөрөө үг хэлсэн, ар гэр лүү нь хэдэн мянган лан мөнгө явуулсан гээд нилээн юм байдаг юм билээ.

_________________
Ленин

_________________
Ленин

Galdan TseveenRavdan 2 hamt baigaagui baih. Galdan ch TseveenRavdangiin duug alah uchirgui. TseveenRavdan tegeed bas zugeer haraad suuhgui l dee medeej.
Ter Zuun Modond aluulj olzlogdson geed baigaa chini manjiin eh survalj tul tooh hereggui. Deer ni ter Fungguyo geed janjin ni ter haviin engiin irgediig ih barij suer uezuulsen baih l daa huurhii.
Galdangiin huvid medeej zuvhun tsergiin too ni 5000 baisan baih. (shuud Galdand haryalagddag ni)
Galdangiin niit army (Danjila, Yalguusan hutagt bolon busad baatruudad haryalagdah tsergiin hamtaar) medeej 10,000-20,000 huntei baisan baih. (deer helsenchlen )
Herlengees garahdaa l ted salsan. ZuunModyn tulaand Galdangiin shuud haryany tserguud buren orson baih. Busad (ZuunGaryn) zamyn tserguud ni ene tulaand oroltsson eseh ni todorhoigui.

Галдан Цэвээнрабдангийн дүүг алсан. Нэр нь бас л нэг Рабдантай юм санаанд ороод байна. Шалтгаан нь Галданг Халхад байх хоорондуур туркестаны(Кашгар?, Ярканд?) 2 ноён бослого үймээн дэгдээж Зүүн-Гарын нөлөөнөөс гарах гэж оролдсон юм уу даа. Бас Халхад Галдантай цуг тэр зүгийн нэг жанжин хамт байлдаж явсан байгаа юм, нэрийг нь санадаггүй. Галдан Цэвээнрабдангийн дүүг тэр бослого үймээн самуунтай холбоод цаазалчихсан гэж уншлаа. Энэ бол Улаан буданд байлдсныхаа дараа Ховдод ирээд байсан үе нь. Цэвээнрабдан хүмүүсээ аваад зугтсан байгаа юм(тийм учраас Галдантай хамт байсан байх гэж бодлоо). Галдан араас нь нэхүүлийн цэрэг явуулаад барьж чадаагүй. Бас Галданд Хөх нуурын хошуудын зүгээс тусламж үзүүлж байсан. Харин Цэвээнрабдан тэр замыг нь хаагаад суучихсан гэж байдаг юм билээ.

_________________
Ленин

Чахундоржийн хошууд хүргэн нь туслаж чадаагүй. Хошуудын цэрэг энэ 2 тулалдаанд Чахундоржийн талд байлдсан гэж ёстой уншсангүй. Ер нь Галдан дүүгээ алуулсныхаа дараа шууд дайраагүй, хагас жил илүү хүлээсэн шүү дээ. Засагт ханы үлдэгдэл цэргүүд бол яах аргагүй Галдангийн талд байсан. Цэцэн хан ч олигтой тусламж үзүүлээгүй, Галданг довтлохын өмнөхөн нас барчихсан байсан. Ийм учраас Галдан Чахундоржийг Олгой нуур орчимд ялсныхаа дараа хангүй байсан Цэцэн хан аймаг руу довтолсон.

_________________
Ленин

sonirholtoi l scenario yum daan. TseveenRabdan anhnaasaa l Galdantai sujreed, hamtraad baisan yumgui, zaigaa avchihsan baisan yum bish uu?
Yum hum suhuj harahaas. sonin l yum. chi neg doehuulshiigeed neg eh uusver heleedheerei tegj baigaad.
Galdand huh nuuryn hoshuudaas tuslamj uzuulj baisan ni harin ortoi baij boloh yum. Tednii ard Dalai Lam baisan baij taarna. Gehdee arai hoiguur baidag hoshuuduud ni Galdantai baildana uu gehees neeh tuslaad baina gehed itgemgui.
Halhyn zarim heseg ni Galdang demjij baisan, tuunii adilaar Hoshuud dotor ch Galdang baliashigladag baisan humuus baisan baij taarah ni.
Galdan Halhad baihdaa ZuunGar luu dairaagui ni sonin yum shuu. Ahynhaa duutei baildaad yah ve l gej bodson baih daa? Chi tegj baigaad tseveeRabdan hezeenees Zuungart nuluutei bolov gedgiig dahij sain harna biz ee

Chahundorj yagaad nutag deere yalagdsan yum bol? Dor hayaj 40,000 tsereg tsugluulj chadsan baimaar yum?

Galdan Tsetsen han ruu dovtolson ni yahav dee unuu Chahundorj Tsetsen hanaar damjij Soenid ruu zugtsanaas l boloo bailgui dee.

Халх 3 аймаг тэр үед нийлээд 40 000 гаргах байсан байж магадгүй.

_________________
Ленин

_________________
Ленин

Бvх Ар Халх 40,000 цэрэг?
Халхын хvн ам тэгээд хэд байсан юм болоо?

Ойлголтууд чинь нилээн зvгширч байна уу даа. Харин шалтгаан гэж авч vзсэн хэсэг чинь нэг л тиймэрхvv, єрєєсгєл байна даа. За яахав дээ тэгээд єєрийн бодол єєртєє зєв байдаг юм хойно.

Манжууд Халхын дотоод байтугай хэрэгт бvvр ч их хутгалдаад эхэлчихсэн байсан шvv дээ. Галдан тэгээд яах байсан юм бэ? Засагт ханыхныг зvгээр харж байгаад Чахундоржид хядуулалтай нь биш дээ.

Тэгээд ч чи нэг юмыг ойлго. Галданг хаан болоо ч vгvй байхад Халх хоорондоо аль хэдийнэ хямраад эхэлсэн байсан юм. Халх Ойрдын цааз бичгийг Галдан биш Чахундорж анх зєрчсєн юм.

Тvшээт хан руу Шар єєрєє "дайраагvй болвуу". Хэдэн залуу тайж нар хєєрч хэсэг явсан байх, "тулган шаардах бичиг" мичиг єгєєд л айн?.
Галдан, Шар хоёрын санаа бол Чахундоржийг аль болох уурлуулахгvй байяа гэж санаж суусан биз. Галдан ч єєрєє хангалттай проблемтэй байсан. Ер нь тэр залуу тайж нар учир явдлаа Шараас нуусан байх. Тэрнээс биш Шар юу боллоо гэж зvв зvгээр байж байгаад л Чахундоржийн гэнэтийн довтолгоонд автах билээ?

Чахундорж тэгээд Засагт ханыг ялаа л биз. Заавал толгойг нь авдаг нь ч юу вэ дээ? Засагт хан зохицье гэж их гуйсан байдаг.

Тэглээ гээд одоо яахав дээ. нэгэнт болоод єнгєрсєн юм. Хойноос нь єчнєєн олон шалтаг шалтгаан бодож оллоо гээд юу єєрчлєх гэсийм бэ?

Хотгойдууд хvчирхэг байсан. Чахундоржтой нэг vзээд ухарсан юм билээ. тэгээд Хотгойдууд баруун тийш хєдлєхєд нь ЗvvнГарын Сэнгэ хаан тосож байлдаад буулгаж авчээ. Лувсан тайж орогнол гуйж очоогvй олзонд байсан байгаа юм даа.

ЗvvнГарууд тэр хvнийг цаазаар аваагvй л байгаа юм даа. (Чахундорж шууд цаазлах биз?)

Хожим Галдан хаан Хотгойдыг вантай нь хамт Халхад (Засагт ханд) хvлээлгэн єгчээ гэж байгаа юм.

Tseveenravdan Galdang Zuungart baihad n Hoh nuur luu zugtaad, Halh ruu dairahad n ezgui hoiguur n Zuungariin haan suudliig bulaaj avsan hereg bolson ium bish uu?

Эхний удаад Сэнгэд олзлогдсон байх. Харин дараагийн удаад Засагт хан Цэнгүн Лувсан тайжийг хөөгөөд хүн амыг нь олзолж авдаг шүү дээ. Энэ удаа Лувсан Зүүн-Гар руу зугтсан.

Лувсан өөрөө сонин гар байсан шүү дээ. Шастина гэдэг хүний бичсэн <Русско-монгольские посольские отношения XVII века> гэдэг номыг уншаарай. Тэнд Чахундоржид ялагдсныхаа дараахан Орос руу бичиж байсан захидал зэрэг нь бий. Бас Галдангийн Орос руу явуулсан тод үсэгээр бичсэн захидал, Түшээт хан, Цэцэн хан нарын захидал ч гэсэн байдаг юм билээ.

_________________
Ленин

Түүнээс нэг их хэтрэхгүй байсан. Тэнгис ванг өмөөрч Манжтай байлдахад Түшээт хан, Цэцэн хан нийлээд л 2 түмэн цэрэг гаргаж байсан шүү дээ.

_________________
Ленин

Харин тэгээд л Галдангийн Шарыг дэмждэг нь Халхын дотоод хэрэгт хутгалдсан асуудал байхгүй юу.

Галдан бас өөрөө Манжийн хаанд алба барьдаг байсан. Мэдэх байлгүй дээ. Зүүн-Гар Манжаас хол байсан болохоороо л нэг их түгшдэггүй байсан байх.

Чахундорж юу боллоо гэж Засагт ханыхныг хядах билээ дээ. Шар тэгж ярьвал Чахундоржийн дэмжлэгээр хан болсон байх шүү. Засагт хан аймгийг эзэллээ ч гэсэн Манжийн хаан дахиад л нэг шинэ Засагт хан томилох байсан.
За, мэдэж байна. Гэхдээ анх хутгалдаж эхэлсэн нь Галдан. Түүнээс өмнө Сэнгэ зүгээр л байсан шүү дээ. Хотгойдтой л жаахан зөрчилтэй байсан болохоос. Халхын нэг тайж хүмүүсээ аваад өвөр Монгол руу явчихснаас болсон л гэдэг юм. Ер нь бол тэр цаазыг зохиолцсон Гомбодорж, Шолой 2 жишээлбэл Манжийн хаанд алба барьдаг л байсан шүү дээ. Чахундорж яг яаж зөрчсөн гэж?
Шар, тайжуудтайгаа нийлээд бараг Галдангийн нөлөөнд орчихсон байсан. Түүнд нь Чахундорж уурласан л байхгүй юу. Өдөлт хийсэн нь яах аргагаүй Шар.

Шар нэг их гэнэдээгүй ээ. Нилээн байлдаад л өөрөө тулалдаанд үхээ биз дээ? Толгойг нь тасдсан энэ тэр гэж юм байдаг юм уу?

Доржжав бас Галданд мэдэгдэлгүй юм хийгээд байсан уу?

_________________
Ленин

хэхэ за тийм болог ээ,

Галдан Шард тусласнаараа дотоод хэрэгт нь оролцоод л айн?
Чахундорж Очирт хоёр Сэнгэ хааныг эсрэг хуйвалдаанд оролцоогvй юм уу?

Галдан алба барьдаг гэхэд ч хаашаа юм. Эрх тэнцvv хоёр хаадын дунд гарын бэлэг гэж байдаг юм. Худалдаа хийх vед гардаг нэг тийм "єглєг" ч гэх юм уу. Халхын тєлдєг байсан 9 цагааны алба бол биш шvv дээ.

Галдангийн тэр бэлгийг Манжууд харин алба гэж бичvvлээд байдаг юм. Энэ бол Манжийн тvрэмгий байр суурийн илэрхийлэл байхгvй ву. Чи Манжийн хувилбарт хэт итгээд байх шиг байна л даа. Юмыг олон талаас нь мушгин тайлбарлаж болдог юм л даа. Мнж Хятадууд энэ тал дээрээ мастерууд гэдгийг сануудахад илvvдэх юун.

за тэр залуу тайж нарын хєєрvv vйл ажиллагааг нээх аймаар бодлого модлого гэж хvлээж авах нь илvv. Тийм муу санаа, заль мэх байхгvй байсан байна. Хэдэн залуучууд омогшоод хэдэн айлаа нэхсэн л юм билээ. Чиний хэлсэн шиг "Шар эхэлж єдєлт хийгээд" байсан юм байхгvй. Тэр чинь Чахундоржийг бодвол араа боддог, ялагдахаа мэдэж байвал байлдаж майлдаж гvйгээд байдаагvй гар байсан бололтой юм.

Халх-Ойрдын цааз бичигт Манжийн эсрэг хамтран тэмцэнэ гэснээс биш Манжид далдагнаж гvйж очоод, тэдний vзэмжээр засаг захиргааны шинэчлэл оруулаад бай гэж заагаагvй л байхгvй юу.

за тэгээд туйлшрахаас ємнє нэг юм тодрууллья.
гол асуулт бол:
- Галдан эхэлж єдсєн байлаа гэхэд Чахундорж ялагддаг нь яаж байгаа юм бол?
- Галдан буруутай байг. (чиний хэлснээр Халхын "дотоод хэрэгт хэт оролцсон" байг.) тэгвэл Манжууд, Тvвдvvд бас бусдыг дотоод хэрэгтээ оруулж байсан Халхуудын vйлдэлийг чи юу гэж дvгнэх чинт сонин байна.

Нүүдэлчдийн барьдаг алба бол угаасаа л бэлгэдлийн шинж чанартай байсан шүү дээ. Татвар гэдгээс шал ондоо. Юyг нь ч авах билээ дээ, хэдэн малд нь л гувчуур оногдуулахгүй бол. Галдангийн гарын бэлэг ч гэсэн тиймэрхүү л юм байгаа юм даа.

Монголчууд аль дээр Абахайн үеэс л Шолой, Төрбайх 2-оос эхлээд тиймэрхүү "бэлэг" өгцгөөгөөд байсан шүү дээ.
Чахундорж тэгээд учир зүггүй цэрэг гаргаад Галдан руу дайраагүй л байгаа биз дээ?
Манжийн хаан Чахундоржийг ялагдсны дараа сайд нартайгаа зөвлөлдөхөд "Галдан, Чахундорж хоёр хоёулаа алба барьсаар ирсэн, хэн хэнийг нь гомдоолгүйгээр хооронд нь хэлэлцээр хийлгэе" гэсэн санал гарч байсан гээд л биччихсэн байх юм. Яагаад огт ор үндэсгүй юм бол Галдангийн алба барьж байсныг санаанаасаа зохиох болсон юм бэ?

Ер нь ингэхэд Галдангийн тухай монгол эх сурвалж маш ховор шүү дээ. Тийм байхад санаанаасаа зохиох хэрэггүй л болов уу! Манж эх сурвалжид 100% итгээд байя гэсэн хүн алга, гэхдээ итгэлтэй монгол эх сурвалж байвал чи нэг хэлээд өгөөч, надад юмыг яаж ойлгох талаар зааж сургаж байхын оронд. Галдангийн дараа Цэвээнрабдан ч гэсэн алба барьж байсан. Манжийн хаан худалдаа хийхгүй гэж сүрдүүлээд Галдангийн хүү, үнс зэрэгийг нь авчруулж бaйсан гээд л бичээстэй байна. Огт ор үндэсгүй хэрэг үү?
За тэр яахав ээ. Харин дараагийнх нь үр нөлөө нь. Галдан ч гэсэн Манжийг өдөж нэг хэсэг агсарч байгаад "өлсөж" үхсэн биз дээ?

Чи ер нь Галданг хэт баатарлах, цогтой эх оронч маягаар (3000 цэргээр 30 000-ын эсрэг эн тэнцүү үзсэн бололтой ч гэх шиг), Чахундоржийг харгис хэрцгий(Засагт ханыхныг бүгдийг нь хядах гэж байсан бололтой), урвагч(бүгд л урвасан шүү дээ) болгож нэг талыг хэт бариад байх шиг байна.

Галдан Халх руу өнгөлзөж ноёрхлоо тогтоох гэж байсныг үгүйсгээд бараг л илүүц дээ. Тэр үед болж байсан үйл явдал нь чухал болохоос хэн нь хэн бэ гэдэг нь чухал биш, яг тэгж ярих юм бол бүгд л амиа бодсон феодалууд байсан шүү дээ.
Одоо тэгээд яая гэхэв дээ. Манжууд худалдаа хийхгүй гэвэл бүх юм зогслоо гэсэн үг шүү дээ. Галдан туслах байсан уу? Цаадах чинь даавуу даалимба үйлдвэрлэдэг байж уу? Сибирийн хэдэн оросууд Халхыг хангаад байхаар байж уу? Шолой, Гомбодорж 2 өөрсдөө алба барьдаг байсныг санаарай.

_________________
Ленин

Ямар ч байсан 40 000 цэргээр Галдангийн эсрэг байлдсан гэвэл арай худлаа байх аа. Галдантай байлдсан нь Түшээт хан л бараг ганцаараа шүү дээ. Тэр хошууд хүргэн нь оролцсон гэдэг шиг юм огт байхгүй. Харин Олгой нуурын дэргэд Цэцэн ханы дүү нь цэргээр тусласан байж магад. Цэцэн хан нь өөрөө Галданг довтлохоос өмнөхөн нас барчихсан, шинэ хан сонгож амжаагүй байсан.

Чи наад 40 000 гэдэг тоогоо анх гаргаж ирснээрээ баримт сэлт байвал нэг хэлээдхээрэй, сонирхох юм хуна.

Ер нь тэр үед Халх, Зүүн-Гар хэдэн хүнтэй байсан тухай баримт байдаг юм уу?
Миний төсөөлж буйгаар бол Халх 3 аймаг нийлээд Зүүн-Гартай хүн амаар ойролцоо байсан болов уу?

_________________
Ленин

Сэнгэ гэж бичсэн юм уу? Сэнгийг унтаж байхад нь орон дотор нь барьж авч алдаг нь эх ондоо 2 ах дүүс нь гэж уншиж байснаас Чахундорж түүнтэй холбоотой гэж уншаагүй юм байна аа. Жаахан тодруулбал сайн байна шүү.

Сэнгийн ээж Юм-Ага тэгэхэд Очирт цэцнээс тусламж гуйж байсан энэ тэр гээд л юм байх юм. Очирт цэцэн нь бас Сэнгийг алахад оролцсон болж байна уу? Сэнгийн дүү Галданг хунтайж болгодог нь Очирт цэцэн шүү дээ.

_________________
Ленин

- Галдан сайн удирдагч харин Чахундорж муу байсан юм болов уу? Зүүн-Гар сайн байлддаг, Халх муу байсан юм болов уу? Ингэж хэлүүлэх гэсэн юм уу, хэхэ? Өдсөн хүн заавал ялагддаг гэж хэн хэлээд байна аа?

- Галдан Далай ламд толгойгоо атгуулчихсан байсан шүү дээ. Түвд Халхын хэрэгт нэг их хутгалдаагүй, халхууд Занабазар л гэдэг болчихсон байсан биз дээ? Хоёр хүч(Галдан, Манжийн хаан) Халхын хэрэгт хутгалдаад байхаар нь учраа олохоо байчихсан юм болов уу, хэхэ? Тэр "бусад" гэдэг нь хэн юм бэ?

_________________
Ленин

за за хаа хамаагvй хадуурах нь. чи миний бичснийг сайн уншаагvй бололтой, нэг юмаа дахин бичих тайлбарлах цагын гарз санагдаад байдаг юм, би дор хаяж 40,000 цэрэг гаргасан байх боломжтой гэсэн байгаа биз дээ?

чи тэгээд Галданг янз бvрээр доош нь хийх гээд л, болно л доо, гол нь тэрvvгээрээ юу єєрчлєх гээд байгаа юм гэдгийг чинь л ойлгохгvй юм.