#AsuultSambar :

Хамаг монголчуудыг халх болон өмнөд монголчууд гэж бичих нь хэр үндэслэлтэй байж болох вэ? Эсвэл халхын өвөг дээдэс гэж бичих нь зөв үү?

Узбекууд Төмөр, Бабур гээд Төмөрийн болон Их Могол улсын бүх удирдагч, Чингистэй байлдаж бсн Желал-ад-динийг хүртэл узбек хүн гэж зарлахыг оролдож бна. Ерөнхийдөө Узбекистанд Түрэгийн хаант улсаас хойш бсн бүх түрэг удирдагч узбек гэж үздэг. Орос викид Төмөр, Бабурыг узбеки/узбекууд хуудсанд оруулсан бсн-ыг хасаад дахиж оруулах эсэх талаар маргаж бна.Англи викид мэдээж тийм зүйл бхгүй. Узбекууд англи орос викид иймэрхүү засвар хийхийг
байнга оролддог. Узбекуудын логикоор бол узбекуудэд хөөгдсөн Бабур Энэтхэгт очоод узбекийн Их Могол улсыг байгуулж. Түүхийн анги төгссөн нэг казах хэрэглэгч чөлөөт толь нэрээр хамаа намаагүй зүйл бичиж болохгүй, Төмөрийн улс түрэг, монгол гэсэн өөр өөр санал байдаг, удирдагчдийг нь түрэгжсэн монгол гэж бичдэг учир шууд узбек гэх нь буруу, ихэнх нь толинд тийм зүйл алга, ганцхан Зөвлөлтийн нэвтэрхий толинд л Бабурийг узбекийн удирдагч гэсэн ч узбек хүн биш узбекуудийг удирдаж бсн Төмөрийн угсааны хүн гэж бичсэн бна, узбекууд 16-р зуунд хойноос нүүж ирсэн учир узбек үндэстэн бүрэлдсэн нь хожуу үед хамаарна, Төмөрийн улс, Их Могол түрэг улс байж болох ч дэлхийн судлаачдын номонд тэр болгон шууд түрэг гэж бичдэггүй, түрэгжсэн монгол, монгол гаралтай, барлас овгийнх гэж бичих буюу угсаа хамаарлыг нь тодорхой дурьдалгүй өнгөрдөг гэж маргаж. Казах, узбекууд ч ер нь вики дээр байнга л маргаж байдаг, ж нь хил орчмын газрын талаар байнга маргадаг.

https://ru.wikipedia.org/?title=%D0%9E% ... 0.B8.D0.B8

Нэг өвөрмонгол түүхч Улугбек монгол хүн гэж ярьж бсн. Байж болох л юм. Төмөрийн улсын хувьд эрдэмтэд одоо хүртэл нэгдсэн саналгүй. Зарим эрдэмтэд түрэг гэж бичдэг ч удирдагчдынх нь тухай бичихдээ монголын барлас овгийнх гэж заавал бичдэг. Зарим эрдэмтэд монголын улс гэж үздэг. Ихээхэн маргаантай. Их Моголын хувьд монголын улс гэж бичих нь тун ховор.

"The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Tamarind Empire)" Ийм нэртэй ном бна.

Энэ хятад форумд нэг түрэг Чингис хаан халх монгол бга-гүй гэсэн сэдэв нээж:
http://www.chinahistoryforum.com/topic/ ... ha-mongol/

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Buryats
http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Oirats
Энэ жагсаалт шиг Алдартай халх хүмүүс гэсэн жагсаалт хийвэл хэн хэнийг энд оруулж болох вэ?

Бичсэн пост сэдвийн нэр хоёр тохирохгүй байна.
Нэрээ засаарай.
Төмөрийг түрэг болон монгол гэж тооцох нь аль аль нь зөв.
Төмөр бол барулус аймгийн захирагч тарагайн хүү. Нирун монгол хүн. түүний түшиг тулгуур цэрэг армийн эх үндэс нь анх монголчууд л байсан.
Гэвч яагаад бас түрэг болно гэж асуух байх.
Төмөр болон тэрний эрин үеийн монголчууд монгол нутагтаа нүүдэллэж байгаагүй. Эх нутгаасаа нүүдэллэн гарч 150 жил түрэгүүд дунд уусч хэл.ёс заншилаараа түрэгжиж байсан тийм л хүмүүс байсан. Төмөр ч гэсэн тийм л хүн. Түрэг хэлтэй лал шашинтай удирдагч байсан. Яг тухайн үед цэвэр монгол хүмүүс түрэгтэй огт цус холилдоогүй хүмүүс байсан байх. Гэхдээ зөвхөн генийн хувь д л. Хэл соёл бүрэн уусаагүй ч түрэг элемент давамгайлсан тийм л гэр бүлд Төмөр төрж түрэгүүдтэй харицаж байлдаж эвлэрч бүх л амьдрал нь түрэгүүд дунд өнгөрсөн.
Одоогийн хотонгуудтай харьцуулж ойлгож болно. Хотон нь уйгар гаралтай. Нүүн ирээд дан дөрвөдүүд дунд амьдарч ирсэн.
Хэл нь ч дөрвөд гэхдээ зүс царай төрх холимог зарим нь яг түрэг уйгар төрхтэй зарим нь монгол. Эцэг эх нь монгол царайтай хирнээ хүүхэд нь араб шиг төрхтэй айл би мэднэ.
Лал шашинаа мартаж будда шүддэг болсон ч ер нь ёс заншил холимог шинжтэй.
Хотонгууд уйгар гаралтай ч ямар уйгар хүн тэднийг шууд монгол л гэнэ.
Төмөр түүний үеийн монголчуудийг ингэж л ойлгох хэрэгтэй.

_________________
Хайрлаад харамлаад л хамтдаа

Хамуг Монгол улс нь өдгөөгийн Халх биш.----------Халхууд бол тэгэж боддог. Бас өөрсдийгөө Нируун гаралтай хэмээн сэтгэж явдаг. Үнэндээ бол махны лангуун дээр зардаг цувдайны Набор шиг л цуглуулга юм.

Mfbfj Thanksall мөн үү? Байнга л халхууд руу дайрч бх юм. Thanksall иймэрхүү юм бичдэг. Ойрд ч бас олон аймгаас бүрдсэн. Хошууд, баяд, торгууд 12-р зуунд ойрдын бүрэлдэхүүнд бга-гүй.

Наад асуулт чинь утгагүй байгаа юм бишүү. Халх гэдэг ойлголт Хамаг Монгол гэдгээс хамаагүй сүүлд үүссэн биз дээ. Хамаг Монголд ямар ямар аймаг овгууд байсан, тэдгээрээс халхад аль нь багтсан бэ гэдгийг ярих гээд байгаа санаа юмуу.

_________________
Үнэн үг уран гоё байдаггүй.

Тэд халх, өмнөд монголчуудын өвөг дээдэс. Яг халх, өмнөд монголчууд гэж нэрлэдэггүй ч ерөнхийдөө халх, өмнөд монголчуудад хамааруулан ойлгох үзэл тарсан байдаг. Даян хааныг халх хүн гэж бно. Халх гэдэг нэр 14-р зуунд бхгүй бсн. Бутралын үеийн хаадын яг хэнээс нь эхэлж халх хүнд тооцож болох вэ? Казахууд өөрсдийгөө кипчактай холбодог. Узбекууд өөрсдийгөө алдаршуулах гэж хэрхэн хичээж бга талаар дээр дурьдсан.

Түрэгүүд халх гэж 13-р зуунд байгаагүй гэнэт л 15, 6-р зуунд гараад ирсэн гарал нь тодорхойгүй хүмүүс гэсэн зүйлийг улиг болтол бичдэг. гэнэт тэнгэрээс унаад ирсэн юм ч бхгүй л дээ. Зарим монгол судлаачид 13-р зуунд халх гсн овог бюу аймаг бсн гэж бичдэг. 13-р зуунд монгол овог аймгууд таран бутрах, нэгдэн нийлэх процесс идэвхитэй явагдсан гэдгийг монгол номнуудад олонтоо дурьдддаг. Номнууд нь м/х дээр бдг учир тэд энэ талаар мэддэггүй бололтой.

Маш том логикийн алдаа явж байгаа болно.---------------------Жирийн Халх хүн бүр өөрсөдийгөө Нирун гаралтай, Нирун бол ЯЗГУУРЫН Монгол , Хамуг Монгол улус бол Халхчууд гэж---------------Чиний Пост яг ийм нийгмийн доод түвшиний сэтгэлгээг харуулж байна. Үнэн түүх нь Хамуг Монгол улусыг Дарлекин Монголын 16, Нирууны 9 аймагууд АНХ бүрдүүлж байжээ. . Үнэн хэрэгтээ Хамуг Монгол бол Дарлекин Монголын Улус юм. Цаашлаад Их Монгол улусын ч олонхи нь Дарлекинчууд эсэргүүцэгч нар нь Нируун голцуу туучийнууд шүүдээ. Тиймээс Гарчиг чинь үндсээрээ буруу юм.

Мөн нөгөө талаар 3 голын Монгол гэдэг уран зохиолын ойлголтыг бий болгон Тодрох гэсэн улс бас байх юм. Тэд нь хэн гээч бас л нөгөө Хиад, Боржингин, Хатагин нар голцуу Халхууд.------Гэвч үнэн түүх нь Хэрэйд, Урианхай, Баяд гэх мэт Дарлекинчууд Бурхан Халдун, Гурван голд амьдарч, Тайчууд, Хиад Боржигнууд өдгөөгийн ОХУ--ын нутагт байх Баргуужин төхөм хавиар байсан байх юм.

Зүгээр нэг Халх байх нь багадаад төвийн төв Халх гэж Архангайхан голцуу тодрох гээдбайдаг шиг л юм даа.

Би чиний үзэл бодлыг хүндэлдэг. Гэхдээ иймэрхүү халхуудыгаа цувдайны набортой зүйрлэхийг юу гэж ойлгох вэ.

Чи яг юу хүсээд байгаагаа мэдэх үү. Халхыгаа муулсанаар ойрад нь лав гялтайж өөдлөхгүй байх.

Залгамж гэж нэг зүйл байдаг юм. Хэл, түүх, ес заншил, антрополог ген гээд бүх зүйлээрээ хамаг монгол улсын залгамж нь өнөөгийн бүх монголчууд. Тэр дундаа эртний тэрхүү улсын амьдарч байсан газар одоо амьдарч байгаа учир халхуудад энэ бүүр ч хамаатай.
Чинийхээр тэгээд хэн хамаг монголын залгамжлагч юм.

Чи буруу ойлгосон байна. Халх түмэн гэнэт тэнгэрээс унаж ирсэн бөлгөө. Учир нь Халх түмэн нь угсаатан биш.-----------Энэ бол засаг захиргааны зохион байгуулалт. Өөрөөр хэлбэл шинээр байгуулсан Зүүн Монголын 6 Аймаг--Түмний нэг нь юм. Тиймээс богино хугацаанд шинээр байгуулжээ.Ингэхдээ Бусад аймагуудаас хүн хүч татсан нь мэдээж. Ингээд Хянганы нурууны наад талд өдгөөгийн БНХАУ--ын нутагт байх Хөлөн, Буйр нуур хавьцаа ХАЛХ голын цаад талд нутгалж байсны учир ХАЛХ голын нэрээр Халхчууд гэж нэрлэжээ. Сэлэнгэчүүд гэдэг шиг.

Угтаан бол Сэлэнгэ аймаг гэдэгтэй агаар нэг. Сэлэнгэчүүд гэж ярих ч үүнийгээ зягуур үндэс угсаа болгодоггүй. Оросууд ,Хятадууд, Халхууд гэх мэт яс угсааны төлөөлөгчид тэнд амьдардаг засаг захиргааны бүтэц.
1930-аад хүртлэх хүн амын тоологонд Халх гэж бүртгүүлсэн нэг ч хүн байхгүй--------Бүгд яс үндэс Монгол......тийм тийм овогтой гэж явдаг байждээ. Ирээдүйд Халхтай барьцаад баахан Гол, уулын нэртэй угсаатнууд төрөөд л Монголчууд матрёшкаадаад л хэзээ ч нэг үндэстэн болж чадахгүй юм байна.
Өнөөдөр энэ зохиомол ястан гэдэг ойлголтыг халах таоруугаа явж байгаа. Жнь иргэний үнэмлэхэн дээр Халх гэж бичдэг байсаныг хуу хаясан --------цаашид ч энэ мэт хэнд ч хэрэггүй асуулга, бүртгэлийг улам багасгана.

Ойрад, Буриад гээд Монголчуудыг хассан байна. Хамуг Монголчуудыг Бид бүгд л залгамжлахаас мэдээж өөр хэн залгамжлахвдээ. --------Ер нь шал утаггүй гарчиг.

Халзархай минь өөрийгөө би Хамаг Монгол залгамж гээч ичихгүй дундад ази царайтай юм бж, бас ямар үндэстэн халзардагийг мэдэх байлгүй дээ. Халх хүний үс халзардаггүй юм гэдэг үгийг сайн мэдэх байлгүй

Mfbfj Thanksall мөн гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх болоогүй юу? Жалга довны үзэл гаргаж талцдаг нь цөөн тооны хүмүүс л бга. Ихэнхи нь тийм дэмий юм бодож явдаггүй.

Буриадыг ерөнхийдөө булгачин, хэрэмчин, мэргид, түмэд гэхчлэн хойно бсн овог аймгуудаас үүссэн гэдэг. Буриад ястан 13-17-р зуунд үндсэндээ бүрэлдсэн хойно нь халхаас зарим овгууд очиж буриадын бүрэлдэхүүнд орсон.

Жаа мөхөс би энд шинэхэн гишүүн билээ. Хүн бага танина.

Танкс ал бишээ би энэ хүнийг мэднэ тэр алыг чинь ч мэднэ тэр ал бол өөрийгөө ойрад гэдэг хужаа бгаа юм магадгүй илийн голынх бх мэдэхгүй

Халхын 12 отог
Хоид 7 отог нь
1. Үүшин Жалайр
2. Бэсүд. Элжигин
3. Гэрүд Горлос
4. Хороо. Хүрээ Цоохор
5. Хөхүйд Хатагин
6. Тангад Сартуул
7. Урианхай
Өврийн 5 отог
1. Жарууд
2. Баарин
3. Хонгирад
4. Баяд
5. Үжээд

Эдгээр овогуудын гарал үүслийг тус тусад нь тодорхойлж бичиж халхуудын гарал үүслийг тодорхой болгож болно.
Яг үүслийн хувьд захчин торгууд хошууд харчин зэрэг ястануудын адил тухайн үеийн нийгэм улс төрийн шаардлагаар шинээр бүрэлдэн бий болсон холимог ястан юм.

_________________
Хайрлаад харамлаад л хамтдаа

Мөн хамаг монгол ханлигт багтаж байсан овог аймагуудын нэрийг тодруулж хожим халхууд бүрдэхэд тэдгээрээс чухам аль нь орсоныг тодруулах нь энэ сэдвийн зорилго гэж ойлгож байна.

_________________
Хайрлаад харамлаад л хамтдаа

Халх дотор багтсан овог аймагуудыг
Дарлигин
Нирун
Холимог буюу үүсмэл овог
Монгол бус гаралтай гэж ангилж болно.
Тэгэхээр халхуудыг нирун юм уу дарлигин гэж эсвэл хамаг монголоос шууд угсаатай гэж шууд ойлгож болохгүй.
Үүсмэл буюу нийгэм улс төрийн учир шалтгаанаар бүрэлдсэн холимог ястан.
Мөн хабул хааны хамаг монгол ханлигт багтаж байсан багтдаггүй байснаар нь нирун дарлигин гаралтай халхуудыг ангилж энэ сэдэв нээсэн асуултанд хариулж болно.
Дарлигин гаралтай нь
Баяд
Урианхай
Горлос
Элжигин
Үүшин
Нирун гаралтай
Бэсүд
Жарууд
Үжээд
Хатагин
Баарин
Холимог үүсмэл
Гэрүүд /цорос өвөр монголын дөрбөд нартай ойр дубо сохрын отгон хүү Эрхэд захирагддаг байсан/
Хороо
Хүрээ
Цоохор
Монгол бус гаралтай
Тангуд
Сартуул
Бид судрын чуулганы нирун дарлигин овогын нэрсийг сайтар шалгах хэрэгтэй.
Нирун хонхтон аралуд нарыг дарлигинд оруулсан байдаг

_________________
Хайрлаад харамлаад л хамтдаа

Одоо энэ нирун дарлигин гаралтай халхын бүрэлдэхүүнд орсон овогуудаас хабул.хааны хамаг монгол ханлигт аль аль нь багтаж байсныг тодруулах хэрэгтэй.

_________________
Хайрлаад харамлаад л хамтдаа

Олхонудыг орхисон байна. хуучин засагт ханы баруун 5-н хошууны хүмүүсийн 50% орчим нь буюу гэрсэнзийн бага хүүгийн захирч байсан. (Харьцангуй бөөндөө байгаа хүмүүс)

Халхын 12 отог гэдэг бол гэрсэнз ноёны долоон хүү болон алчи болдын хүү хургачи хасарын 5 хүүд хувааж өгсөнөөс үүсэлтэй.
Олхонууд хожим нь нүүж очисон. Нүүхдээ хангайн нурууны хоёр талаар хуваагдаж нүүсэн учир тэдний нүүдлийн зам дагуу олхонууд олхун овог тарсан байдаг.

_________________
Хайрлаад харамлаад л хамтдаа

Халх хэдийгээр олон овог аймгаас бүрдсэн ч хиад боржигинчууд гол цөм нь болж бүрэлдүүлсэн болов уу. Ө/х хиад боржигин болон түүнтэй ойр төрөл овгуудын аялгуу яваандаа халх аялгуу болж бүрдсэн. Одоо халх аялгуу дотроо хэд хэд хуваагддаг ч хоорондоо чөлөөтэй ойлголцдог. Сэтгүүлч Ч.Мөнхбаяр өвөрмонгол аялга бол Чингис хааны ярьж бсн хэл гэж бичсэн байдаг.Тэгэж үзэх ч үндэстэй. Өвөр Монгол дахь зарим аялгуунууд халх аялгуутай маш ойр байдаг. Ойрдыг мөн л олон овог аймаг бүрэлдүүлсэн ч хэл аялга нь одоо бүгд нэг бүлэг болсон. Ойрдыг 12-р зуунд бүрэлдүүлж бсн анхны овог аймгуудын хэл аялга ойрдын бүрэлдэхүүнд сүүлд орсон баяд, хошууд зэрэг аймгуудад нөлөөлсөн болов уу. Ойрдын анхны бүрэлдэхүүнд бсн овгуудын тоо нь хожуу үеийн ойрдуудын дунд цөөнх болж бсн ч сүүлд бүрэлдэхүүнд нь орсон овог аймгууд аажимаар ойрдын дунд ууссан. Буриад олон овог аймгаас бүрдсэн ч тэдний дундах буриад гэсэн овог буюу аймаг хамгийн хүчирхэг, нөлөөтэй байсанаас буриад нэрийн дор 13-17-р зуунд буриад ястан бүрэлдсэн. Хэрэв өөр аймаг хүчтэй бсн бол тэр аймгийн нэрээр буриадууд нэрлэгдэх бсн. 13-р зуунд хамаг монголчууд хүчтэй бсн тул хамаг монголын ханлигт багтдаггүй байсан ойрд, буриад аймгууд "монгол" гэсэн нэрээр нэрлэгдэх болсон. Магадгүй эрт үед, жишээ нь Нирун улсын үед монголчуудыг ерөнхийд нь нэрлэж бсн өөр нэг нэр бсн нь мартагдсан байж болох юм.

Овгийн бүрэлдэхүүнээс гадна өөр нэг тодруулах зүйл бол алдартай халх хүмүүсийн жагсаалтыг хэдий үеэс эхлүүлж бичиж болох вэ гэдэг асуудал. Алдартай ойрд хүн гэвэл Хутуга бэхи гээд эхэлнэ. Түмэд хүн гэвэл Дайдухул сохор, Алтан хан. Хорь түмэд, ӨМ-н түмэд хоорондоо холбоогүй эсвэл холбоотой гэсэн зөрүүтэй саналууд бдг ч нэг аймаг гэхэд айхтар зөрөхгүй бх.

Хамаг монголчуудыг шууд халх, өмнөд монгол гэж нэрлэхгүй ч тэднийг төлөөлөх гол хүмүүс бол халх, өмнөд монголчууд гэж бно. Буриадын дунд Хамаг монголын бүрэлдэхүүнд бсн овог аймгууд хамаагүй бага, 17-р зууны сүүлээр хойш дүрвэсэн халхуудаар дамжиж Хамаг монголын овгууд олноор очсон, сартуул, цонгоол буриадууд тэр үед хойш очиж буриадын дунд уусан буриад хүмүүс болсон. Тэд сүүлд буриадад нэгдсэн учир халх-буриад аялгууны аль алины шинжийг хадгалсан аялгаар ярилцах болсон. Хамаг Монголын холбоонд байгаагүй нь монгол бус харь гаралтай байх албагүй. Нэг гаралтай, нэг угсаатан боловч тухайн үедээ монгол гэсэн нэртэй байгаагүй. Магадгүй 12-р зуунд ойрд, хэрэйд, хамаг монгол, хонгирад, татарыг ерөнхийд нь нэрлэх нэр бсн нь мартагдсан байж бно.

Хамаг монголчуудын ярилцаж бсн хэл аялга, соёл, угсаатны шинжийг нь хадгалсан хүмүүс бол халх, өмнөд монголчууд. Ойрд, буриадуудын хэл аялганд хамаг монголын хэл аялга 13-р зуунаас нөлөөлж эхэлсэн ч 12-р зууны ойрд, буриад өвгөөс нь тэдний хэл аялга уламжлагдсан болов уу. Өмнөд хүннү хятадын гүнд уусан алга болсон. Тэдний хойч удмын гэсэн эрлийз хүмүүс өөрсдийгөө өмнөд хүннүг төлөөлөх хүмүүс гэвэл үнэмшилгүй байх. Нэгэнтээ хэл аялга, угсаатны шинж, үндэсний ухамсар, соёл гэх мэт гол зүйлүүдийг нь хадгалж чадаагүй бол хойч удам угсаа нь гэж нэрлэгдэх үндэсгүй.
Ж нь Америк тивийн болон бусад колоничлогч орнуудад илэрдэг нэг үзэл бол уугуул хүмүүстэй нь холилдсон эрлийз хүмүүс өөрсдийгөө тухайн нутгийн эзэн гэж батлахыг оролддог. Гэвч энэ үзэл нь тэдний газар нутгийн санаархал болон бусад түүхэн ашиг сонирхолд нь л хэрэгтэй байдаг. Өөрөөр бол харь угсаатантай өөрсдийгөө холбох шаардлага байхгүй.