Алтны стандарт эргэж ирсэн нь (1866-1881)
“Иргэний дайны дараа Линкольны үндсэн хуулиар олгогдсон мөнгөний системыг сэргээн хэрэглэх хэрэгтэй гэсэн саналууд гарч байв. Европын мөнгө хүүлэгчид саад хийгээгүй бол энэ систем хөл дээрээ бат зогсох байлаа.” W.Cleon Skousen
Линкольн нас барсан ч гэсэн Америк улс өөрөө өргүй мөнгө хэвлэж эхлэх нь гэдэг яриа Европын банкируудыг тэр чигт нь цочроож байлаа. 1866 оны 4 сарын 12-нд Америкийн конгресс Цомхотгол хийх хуулийг баталж эрдэнэсийн сан Линкольны ногоонуудыг (доллар) зах зээлээс татаж эхэлжээ. Энэ үед зөвхөн банкууд хожиж байв. Алтны стандарт л хамгийн зөв гарц гэж итгүүлэхийн тулд мөнгө хүүлэгчид эдийн засгийн хямрал үүсгэн иргэдийг сандрааж эхэлжээ. Үүнийг хийхэд мөнгө хүүлэгчдэд амархан байлаа. Зах зээл дээрх зээлийг татаж, дахиж шинээр зээл олгохоо зогсоожээ. Энэ нь эдийн засгийн хямрал үүсгэх шалгарсан арга юм. Тэгээд өөрсдийн хянадаг мэдээллийн хэрэгслүүдээрээ ганцхан алтны стандартыг хэрэглэж байгаа болохоор л хямрал үүсч байна гэж итгүүлэхийг оролдож байв. Үнэндээ Цомхотгол хийх хуулийг ашиглаж зах зээл дээр эргэлдэж байсан мөнгийг багасгасаар байлаа.
1866 онд 1.8 тэрбум доллар буюу хүн бүрт 50.46, 1867 онд 1.3 тэрбум доллар буюу хүн бүрт 44, 1876 онд 0.6 тэрбум буюу хүн бүрт 14.60, аравхан жилийн дараа 0.4 тэрбум болгож хүн бүрт 6.67 доллар ногдож байлаа. Энэ хугацаанд хүн ам цогсолтгүй өссөөр байв.
Эдийн засгийн уналт, хямрал нь зайлшгүй жамаараа болж буй үйл явдал гэж эдийн засагчид хэлдэг бөгөөд үүнд нь ч олон хүмүүс итгэдэг. Үнэндээ мөнгөний нийлүүлэлтийг цөөн тооны хүн хянадаг бөгөөд, тэднийг ийн авирлахыг нь бид зөвшөөрсөөр байх юм бол тэд үргэлжлүүлэн хямрал үүсгэсээр байх болно. 1872 он гэхэд Америкийн иргэд хомсдолыг биеээрээ мэдэрч эхэлж байлаа. Энэ үед Английн Банк төлөвлөгөө боловсруулан Эрнест Сейд-д маш их хэмжээний мөнгө өгөн цэвэр мөнгийг гүйлгээнээс хасахын тулд конгресс-т хахууль өгүүлэхээр явуулжээ. Эрнест өөрөө хууль боловсруулан өргөн барьсан бөгөөд Зоосны хуулийг баталсанаар тэр жилдээ мөнгөн зоосны цутгалтыг зогсоосон байна. Бүтээсэн ажилдаа сэтгэл нь ханасан Эрнест ингэж хэлжээ: “Би Америк руу 1872-73 оны өвөл явсан юм. Зорилго нь мөнгөн зоосны нийлүүлэлтийг зогсоох байлаа. Энэ нь миний төлөөлж буй хүмүүс буюу Английн банкны сонирхол байв. 1873 он гэхэд алтан зоос л цорын ганц зоос болон үлдсэн билээ.”
Сенатор Даниель: “1872 онд Герман, Англи, Голланд-д мөнгөн зоосыг гүйлгээнээс халж 100000 фунт босгожээ. Эрнест Сейд уг мөнгийг аван гадаадын бонд эзэмшигчдийн эрх ашигийн төлөө энэ улсад ирж мөнгөн зоосыг гүйлгээнээс хасах зорилготой байсан юм.”
Гурван жилийн дотор хөдөлмөр эрхлэгчдийн 30 хувь нь ажилгүй болж Америкийн иргэд мөнгөн зоос ба ногооныг хүсэмжлэх болжээ. Нэгдсэн улсын мөнгөн зоосны комисс уг асуудлыг судалж үзээд ийм хариулт өгсөн байна: “Хар өдөрүүд ирсэн шалтгаан нь мөнгөний нийлүүлэлт багасч ханш унасанаас болсон байна... Мөнгөгүйгээр соёл иргэншил үүсэх боломжгүй, нийлүүлэлт багассанаар соёл иргэншил доройтох бөгөөд эцэстээ үхэлд хүргэнэ. Христийн эрин үеийн Ромын эзэнт гүрний металлан мөнгөний хэмжээ 1800 сая байсан. 15-р зууны сүүл гэхэд 200 сая болтлоо багасчээ. Түүхийн явцад Ромын эзэнт гүрнээс Хар өдөрүүд хүртэл ийм гамшигт үйл явдал өөрөөр бүртгэгдээгүй юм...”
Нэгдсэн улсын мөнгөн зоосны комисс мөнгөний нийлүүлтийг хумисанаар асуудал үүсч буйг мэдсээр байсан боловч арга хэмжээ авалгүй иймэрхүү мэдэгдэл хийсэн нь үр дүнд хүрэлгүй 1877 онд улс даяар бослого эхэлжээ. Банк харин юу ч хийхгүйгээр шийдсэн байв. Америкийн банкируудын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Жеймс Буел бусад гишүүддээ илгээсэн захидалдаа санаагаа тодорхой хэлжээ: “Та бүхэн өдөр тутмын болон долоо хоногын сонингуудад, ялангуяа Хөдөө аж ахуйн болон Шашны хэвлэлээр ногооныг хэвлэхийн эсрэг суртал ухуулга явуулж засгийн газрын мөнгө хэвлэх эрхийг эсэргүүцсэн хүн бүрийг шагнаж байх хэрэгтэй. Банкны мөнгө хэвлэх эрхийг хүчингүй болгож, засгийн газар мөнгө хэвлэн мөнгөний эргэлтийг хэвийн байдалд нь оруулах юм бол хүмүүс мөнгөтэй болж үүнээс үүдээд банкирууд болон зээлдүүлэгчдийн ашигт ноцтойгоор нөлөөлөх болно. Өөрийн харилцдаг конгрессын гишүүнтэйгээ уулзаж бидний онцгой эрхийг хэвээр үлдээхийг ятгах хэрэгтэй.” James Buel American Bankers Association
Уг захианд жирийн хүн ба банкир хоёрын сэтгэхүйн ялгааг тод томруун харуулж байна. Жеймс Гарфилд 1881 онд Ерөнхийлөгч болжээ. Тэрээр асуудал юунд буйг ингэж тодорхойлсон байна: “Мөнгөний хэмжээг хянаж буй этгээд аж үйлдвэр ба зах зээлийн эзэн нь байдаг... Хэдхэн хүн бүх системыг хүссэн зүг рүү гээ хөдөлгөж буй үед инфляци ба хямралын гарал үүслийг хэн ч хэлэх эрхгүй байдаг.” James Garfield 1881
Энэ мэдэгдлийг хийснээс хойш долоо хоногын дараа ерөнхийлөгч Гарфилд алагджээ.
1.Senator Daniel of Virginia, May 22, 1890, from speech in Congress, to be found in the Congressional Record, page 5128, quoting from the Bankers Magazine of August, 1873
2.From a circular issued by authority of the Associated Bankers of New York, Philadelphia, and Boston signed by one James Buel, secretary, sent out from 247 Broadway, New York in 1877, to the bankers in all of the States
Бүртгүүлэх
Нэвтрэх
Түгээмэл асуултууд
Хайх
