#AsuultSambar :

ene kwant onoliig yaj tailbarlahaas hamaarna. deer gerliin konusiin tuhai klassik onoliin hureend yarij baigaa ni oilgogdson bh. uuruur helbel klassik onoliig yaj oilgoh ve gesen asuudal bsan bh. nuguu talaas, kwant onoliin tsaana "nuugdmal" huvisagchtai local deterministik onol bhgui gesen yum bhgui. Bell-iin tentsel bishiig shalgasan Aspect-iin turshlaga iim onol bh bolomjgui gej dugnesen bolovch suuliin ueiin analyzuud ene turshlaga BUH local deterministik onoliig uguisgeegui, zuvhun BULEG onoliig uguisgesen geed baigaa. tegvel EPR paradox geh met "local bus" zuiluudiig gerlees hurdan tarhdaggui (u.h. local) uilchleliin tuslamjtai tailbarlaj bolohgui gej etseslen batlagdaagui gesen ug.

herev kwant onoliin tsaana local bus deterministik onol orshdog, esvel yuruusuu tulguur deterministik onol bhgui zuvhun "burhan shoo hayaj toglodog" bol, gerliin konusiin gadna dotno tal bie bieneesee hamaarna. gehdee unuugiin kwant onoloor, uuniig ashiglaj medeelliig gerlees hurdan damjuulah bolomjgui.

kvant mechanict hemjiltiin process gedeg bol ontsgoi uuregtei baidag bogood enehuu hemjiltiin process ni boomiig albadan todorhoi negen bairlal ezluuldeg. Jishee ni yamar negen turshlagaar boom C tseg deer ilersen gevel hemjiltiin omno boom haana baisan be gesen asuultand 3 undsen bair suurinaas hariulsan bna.
1-r bair suuri: Realist buyu ene ni boom C tseg deeree l bna gej uzdeg. uund Einstein geh met humuus ordog. iimees l Einstein "burhan shoo hayaj toglodog gedegt bi itgehgui bna" gej helsen bh.
2-r bair suuri: Ortodoks bair suuri buyu end bol boom haana ch baigaagui gej hariuldag bogood hemjilt ni boomiig todorhoi bairlald baihiig albaddag. ajiglalt ni hemjih gej bui zuilee oorchlood zogsohgui tuuniig bii bolgodog. iim handlagiig N.Bor bolon tuunii shavi nar uusgesen bna. (uuniig Kopengagenii interpretatsi gedeg)
3-r bair suuri: Agnostic buyu undsendee bol ed nar hariulahaas tatgalzdag. Pauliin helsneer "Zuunii uzuur deer heden chotgor suuh bolomjtoi ve gesen ertnii asuult shig hezee ch togtooj chadahgui zuiliin tuhai bodoj tarhia gashilgah hereggui" gej uzdeg bna.

ehnii hoyor tailbar undsendee orshin togtnoj yavsaar 1964-aad ond Belliin tentsetgel bish hemeeh negen aldart tentsetgel bish garch irsen bna. herev Belliin tsentsetgel bish unen bol kvant mechanicsiin tailbar zov, harin hudal bol Einsteinii tailbar zov.

Belliin tsentsetgel bishiig batlah turshlagiig Avstriin erdemten Silenger (bi duudlagaar ni bichchihlee, sorry) hiisen bogood ene turshiltaar kvant mechanics ni aldaagui onol boloh ni batlagdsan bna. ooroor helbel ortodoks bair suuri hodolshgui unen bolson bna.

asuult: Einsteinii haritsanguin eronhii onol turshlagaar zorchigdson tohioldol bii yu? ene onol chini songodog onol shuu dee.

songodog onol (jishee ni, haritsanguin tusgai onol yurunhii onoliinhoo neg oiroltsoolol) gesen utgaaraa bol kwant effectuud ilreh bur zurchigduj bna gesen ug. gehdee busad tusgai onoluudad baidaggui tiim (gravitatsiin orniig tootsoh shaardlagatai boldog gazar) zurchil ilruulehed tuvugtei. asar huchtei gravitatsiin oron heregtei, getel gravitatsiin uilchlel maani hamgiin sul uilchlel. gravitatsiin onol kwant onol hoyulaa turshlagatai sain taardag murtluu hoorondoo zurchiltei gedeg bol edgeeriin yadaj neg ni buruu l gesen ug dee

haritsanguin eronhii onol bolon kvant onoliig holboson kvant gravitatsiin onoliig hogjuulj baigaa gej duulsiin bna. uunii undsen zarchim, mon tuunii talaar onoodor ilruulj neegeed baigaa zarim negen taamaglal, onoliin tulguur asuudluudiinh ni talaar duulaagui biz dee?

harin gravitatsiin onol bolon kvant onoliin ali neg ni zov gej uzehed odoo uneheer ert baigaa yum bna daa.
gehdee gravitatsiin eronhii onol ih tesreltiin ontsgoi tseg gej nerlegdeh ter tseg deer biyeldeggui. ene ni haritsanguin eronhii onoliin hil hyazgaariig togtooj ogch baigaa hereg uu? esvel eroosoo tend ogtorgui - hugatsaanii shinj chanar oorchlogddog bolohoor bidnii neesen pizikiin huuliud biyelehgui yu? tegj uzvel ih tesreltees omnoh tolviig bid hezee ch helj chadahgui gesen ug bolj taarch bna uu?

za ter talaar baritstai medeh yum algaa. yurunhiiduu bol Einsteinii tegshitgeluud dehi metrikiig kwant tuluviin ogtorguid uilchildeg operator bolgood l bodoh geed oroldoh bh daa. tegeheer kwant tuluv gedeg maani ogtorguin todorhoi neg geometriin configuratsi bolno. kwant gravitatsiin ornii tegshitgeluudiig bodohoor tuhain system tiim tiim geometry-tei baih magadlal tiim gesen ur dunguud garna. ene tuluviin ogtorgui ni heterhii tom, mun yag ali heseg ni fizikiin huvid boditoi ve gedgiig bid medehgui. jishee ni, ogtorgui-hugatsaanii topology uurchlugduhiig zuvshuuruh uu. u.h. yurtuntsiin kwant tuluv ni bumbulug+havtgai gesen 2 tuluvt zereg orshij boloh uu. esvel bumbulug yumiig bid nar nuhtei bumbulug bolgoh bolomjtoi yu. za tegeed nuguu tegshitgel ni bodogdohgui. meddeg heden tsuvaandaa zadlahaar tsuvaa ni niilehgui sarnij alga bolood hetsuudeed baigaa yum shig bna lee. :)

haritsanguin yurunhii onoliin hil hyazgaariig l togtooj ugch baigaa hereg.

haritsanguin eronhii onoliig guitsed sain oilgohiin tuld math-iin hureend yamar yamar onoluudiig nariin uzeh shaardlagatai ve? yamar ch gesen evklidiin bus geometry, rimanii geometry gesen zuiluudiig uzeh ni lavtai bh. tensor algebri bas neleen heregtei yu?
er ni cosmology-iin taliin suuri onol ni HEO boldog uu?

onoodor manaid haritsanguin eronhii onol, gruppiin onoliin chigleleer tuushtai hicheellej baigaa bagsh nar bolon zaluuchuud her olon baigaa bol bas tedniig neg durdaach!

sonirhuulahad:
1920-iod onii uyed haritsanguin eronhii onoliig oilgodog hun barag l bhgui bj l dee. ter uyed Eddington hemeeh erdemtnees setguulch ene yurtunts deer haritsanguin eronhii onoliig meddeg 3-han hun baidag gesen? geed huurneh mayagtai asuuhad ni manai hun hariud ni:
- 3 dahi ni hen yum boloo? gesen gedeg.

yurunhiiduu haritsanguin yurunhii onoliin nomnuud deer holbogdoh math apparat ni baij baigaa. tiim nomnoos ehleed jaahan oilgotstoi bolj baigaad jinhene math ruu ni orj sudalj bolno. Euklidiin bus geometry, Rimanii geometry gej odoo ued neg ih yaridaggui, zugeer (differential) geometry, esvel global analysis (on manifolds) gej yarina. Tensor toolol esvel tensor algebra gedeg bas huuchirsan arga. Edgeeriin tsaana yu baidag ve gevel manifold buyu tsogtsos, tuun deerh geometry, differential helberuud, bundle deerh geometry, huvirgaltuudiig sudaldag onol baina. fizikiin nom unshval ug onoliig ashiglaj yaj tootsoo hiih ve gedgiig ni surna. ter onoloos tsaashaa yu baigaag harahad ih hetsuu. mathematikiin nomon deer bol matematikiig ni hamgiin yurunhii zarchmaas ehleed nariisgaj yavsaar baigaad (fizikiin) onoloo gargaj avdag bolohoor tuhain onoliin gadna yu baigaag harahad mash hyalbarhan. mun fizikiin nomon deer buh yumiig bodit baidaltai holbood yavaad baidag bolohoor zarim ued oilgohod ih tuvugtei, bodit baidal gej yu yum be gesen oilgolt baij baij onol ni tsaashaa hugjih heregtei boldog, harin mathematikiin nomon deer bol tsaana ni yu baigaa ni hamaa bhgui zuvhun dotooddoo zurchilgui neg onol bosgood, hamgiin suuld tuundee bodit baidliig yaj hargalzuulah ve gedgiig yarina. tegeheer bodit baidliig zaaval oilgoh shaardlagagui, umnuh mathematikiin oilgoltuudaa l zugeer bodit baidal yum geed "bodchihod" bolno gesen ug.

mun deerh yurunhii onol zuvhun HEO tudiigui Kalibrovka invariant onoluudiin, uunii dotor Maxwelliin tsahilgaan-soronzon uilchleliin, Weinberg-Salamiin tsahilgaan-sul uilchleiin, tsahilgaan-sul-huchtei uilchleliin negdsen onol boloh kwant chromodynamikiin, mun gravitatsiig ch negtgesen N=11 geh met onoluudiin mathematik apparatiig burduuldeg. super-utasnii onoliin mathematik apparatiin suuriig burduuldeg. za baahan nurshchihlaa.

Neg yum asuuy, yamar negen biet gerliin hurdnii hemjeend hurvel ter biet tsag hugatsaanii uurchiloltond orno., times bietiin huvd hedhen sekund gerliin hurdaar nisehed mash ih hugatsaa ungursun baih baih gej bodoj bna., minii bodoj bga zuv uu hunuudee

haritsanguin tusgai onoloor ih hurdtai toolliin system deh tsag hugatsaa udaashirdag. ene ni "lorents agshilt"-aar todorhoilogdoh bogood tsag hugatsaa 1/(1-v^2/c^2)^1/2 dahin udaashrah yum. iim toolliin system dotor yavaa hund ene oorchlolt ogt medegdehgui bogood ene ni inertsial systemiin shinj chanar yum.
yazguur doorhi ilerhiileld orson v buyu bieiin hurd gerliin hurdtai jishihuits ih bol yazguuriin doorhi ilerhiilel tegees yalimgui ih bolj deerhi ilerhiilel buheldee 1-ees ih too garah yum.
gehdee end zovhon bieiin hurdnaas hamaarch oorchlogdoh ter oorchloltiig avch uzlee. gravitatsiin oron ene teriig tootsvol bas nemelt oorchlolt garch ireh yostoi.

za zaluuchuud aa ene margaan ch yahav! minii yum medeh gej yu baihav? zugeer l jaahan oilgoj duulsnaa l bichsen todii. bidend iim zuiliin tuhai arai buteelcheer, shinjleh uhaanchaar margah bolomj bna shuu dee.
einsteinii haritsanguin tusgai onoliin huvid bol tuuntei margah ni neeh sonirholtoi zuil bish.

Ta nar bitgii hutsatsgaa. Naad yarij baigaa zuiluud chin' haritsanguin tusgai onoloosoo ehleed bugd ilerhii hudal. Uuniig hudlaa chalchilguigeer gol ni bodit baidal deer oilgoh heregtei yum. Ta nar tegj chadahgui, neg ugeer helehed yuu yariad baigaagaa ch oorsdoo sain medehgui bna shuu dee. Super utasnii onol ch geh shig nerneesee ehleed tsetserlegiin huuhdiin l setgelgee bna. Bi l jaahan baihdaa iimerhuu demii yumnuud boddog baij bilee. (nerniihee huvid bish aguulgiinhaa huvid shuu) Einstein eruul uhaan gedeg bol 18 hurtelh nasand hurimtlagddag muhar zurshil gesen getel esregeeree bna. Bi deer neg haritsanguin tusgai onoliig nyatsaasan zuil yag ene sedev dotor bicheed orhison. Tuund neg ni hariulsan bolovch yag nyatsaaj chadsan ni ugui.

Orkhon zugeer l mayaglaj baigaan. bi Orkhoniig iim setgehuitei huuhed gej bodohgui bna hehe. chinii oilgolt jaahan aldaatai bna l daa. ehendee huuhduud itgehed hetsuu zuil uchraas ergelzdeg l yum. er ni huleej avah 3 uye shat bna:
1. oo iim zuil ogt bhgui gedgiin.
2. heseg hugatsaa ongorsnii daraa ene chini neg yum heleed bn shuu gej tuunii tuhai jaahan bodoj ehelne.
3. buur suuld ni - oo ene chini ugaasaa iim l baidgiin sh dee gedgiin. zugeer l nerelhelgui asuu l daa. chi odoohondoo 1deh uye shatan deeree yavj bna daa. chamd hariulj ogoh hun zondoo bna.

Tobias Mayer-iin tomyo gej ogtorguin durang chigluulehed agaariin davhargiin gerel hugalah chanariig tootsdog tomyo yum shig bna.

[a sin(<5) + b cos ( 6) + c} / cos S,

za uuruu uchriig ni olno biz. daraah huudsand bna:

http://53.1911encyclopedia.org/T/TR/TRANSIT_CIRCLE.htm

yaagaad gevel lorentsiin huvirgaltiin tomyoond gerliin hurdiig ni tavibal mass hyazgaargui, urt ni 0 bolno... Bodit amildral deer iim baij bolohgui biz dee.. Yahav gerliin hurdad mash oirhon baij bolno... Amidral deer -273 gradus huiten gej bdaggui biz dee... Terentei asar oirhon gradus baij bolno. Yag terentei adilhan hurd mash oirhon baij bolno.
Gehdee neg nomon deer tachyon gedeg gerliin hurdnaas hurdan hiisver boom bdag ntr gedeg l ym bn leee. Gehdee sain sudlaagui bolohoor sain medehgui umaa.

Гэрлийн хурдаас илүү хурд оршиж болно.Гэхдээ бидний энэ хэрэглэж байгаа тоон систем болон энэ бүх хэрэглэж дадсан ойлголтоосоо салж бүр өөр өнцөгөөр харвал болно.Гэхдээ энэ бол бараг боломжгүй зүйл.Одоогоор хүн төрөлхтөний мэдлэг үүнийг хэлж чадах хэмжээнд хүрээгүй. Яг үүнтэй ижил сүнс бий гэдгийг барин тавин тийм гээд шинжлэх ухааны үүднээс онол,томъёотой нь гаргаж ирээгүй байгаатай агаар нэг юм.

Bi neg onoliin talaar unshij bsan um bna. Ene bol gravity-tei holbootoi. Gehdee yag delgerengui sain bicheegui. Tsuhas duridaad ungursun bsan. Ene onoloor bol gerliin hurdnaad olon dahin ih hurdnii talaar gol ni ene uzegdliig holboonii systemd hereglej boloh tuhai bsan. Gehdee ene ni barag l taamag shatandaa yavj bgaa sudalgaanii ur dun gej bi bodson

Gerel jintei.
Gerliig 1. Buumiin ursgal, 2. Dolgion gej avch uzdeg um. 1 bol buum jintei bdag gedgeer chinii hariultiig shuud uguisgej bolno, 2 ch bas tsahilgaan soronzon dolgion jintei bdag geed bas l uguisgej bolno.
Uunii talaar ih, deed surguuliin oyutnuudad gecen durrin physic-n nomnoos unshij bolno

Olon jiliin umnu humuus duunii hurdaar hudluh bolomjgui gej uzej bsan. Odo duunaas hurdan hulguud zunduu l bna. Tegeheer hezee negen tsagt gerliin hurdnaas iluu hurd....

Gerel baigaa bolhoor l bid yumsiig harj baigaa. Baigaa gej helj chadaj baigaa bolhoor gerel bol materi.Mun masstai.(Daralttai, mun gravitatsiin ulmaas muruina.) Harin yug baigaa yug baihgui gehev gedegiig ooroo sain bodooroi.

gerel bol neg talaas photon hemeeh boomsiin ursgal yum. nogoo talaas dolgion!. tuund taivnii mass gej baidaggui bogood uchir ni taivan gerel gej bhgui. tuunii mass ni m=E/c^2 bolno.
dolgion onold gerliin dolgion shinj chanariig tootsoj avch uzdeg. getel gerel ni unendee bol hoyordmol mon chanartai.

za masstai bol materi gedgiig bugd huleen zuvshuuruh bh. tegeheer gol asuudal ni gerel masstai yu ugui yu gedegt bh shig bna tiim ee. massiin olon todorhoilolt baij bolno. taivnii massiig jinhene mass geed, gerliin taivnii massiig 0 gechihvel gerel materi bish bolj taarna. ingej margaval gerliin taivnii massiig hen hemjsen yum be? gej asuu. gerel taivan baidag tiim toolliin system bhgui bolohoor iim yuman deer undeslej gerliig materi bish gej yarij bolohgui.

Delhiin tataltslaas garahad sansriin 1, narnii aimgiinhaas garahad sansriin 2 hangalttai. Sansriin 1 8kmps, sansriin 2 11 kmps bdag. Edgeer ni gerliin hurdnaas 27000-37000 dahin baga(oiroltsoogoor).
Gerliin hurdnaas iluu hurd bailaa gehed tiim hurdaar yavah hulugiig tusuuluhud ch hetsuu. Ter ih ureltiig diileh material bh bolov uu?

Soninoos sayhan neg taamag garsan barag batlagdaj bgaa gesen ter ni: gerliin hurd c geed teriigee 3*10^8 m/c gedeg tee ter ni hudlaa bolj bgaa yum bnlee. c gedeg ni togtmol bish urgelj huvisdag gesen taamagt hursen genee. Uunees bolood nuguu olon tomyoonuud chini zovhon tuhain tohioldol bolj taarlaa shuu.

ih genen asuult bna. herev chi gerliin hurdaar yavj bh yum bol chamad tsag hugatsaa mass gedeg yum bhgui bolj chi dolgionlog shinj chanartai bolno gedegee medej bna uu? Ter ued urdaas chini irj bgaa gerliin hurdtai bie ene ter gesen yamarch oilgolt bhgui bolno

Chinii yariaad bgaa zuil bol zovhon bid nariin amidarch bdag orchind bieldeg tuhain tohioldliin onol yumdaa. Newtonii songodog mechaniciin onol gedgiimaa. Harin gerliin hurd orood ireheer (quantum mechanic) lorentsiin huuli ntr orood ireheeree 2 bie hoorondoo gerliin hurdaar yavj bhad ch gesen haritsangui hurd ni mon l gerliin hurd bdag gej zaasan bdag. Jaahan sudalj uzeerei.