#AsuultSambar :

ASUULT.NET - МОНГОЛ УЛС МАНДАН БАДРАГ!
It is currently Apr.25.18 7:43 pm

All times are UTC+09:00




Post new topic  Reply to topic  [ 387 posts ]  Go to page 1 2 3 4 515 Next
Author Message
PostPosted: Dec.31.12 8:49 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Түрэг-Монголчуудын түүх шалдаа ортлоо навс газар шигдсэн болно. Иймээс миний бие энэхүү түүхийг олон түмэнд зориулан нээсэн болно. Юуны өмнө Монголчууд гэж хэн бэ? гэдэг талаар баримт доторхойлт өгмөөр санагдах юм.

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Last edited by Дуулга on Aug.17.13 11:57 am, edited 7 times in total.

Top
   
PostPosted: Jan.02.13 6:59 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Негройд, монголойд, европойд гэж гурав ангилна. Үүнийг бид арьстан гэж орчуулж хэлээд дасчихаж л дээ, уг нь үүлдэр гэвэл зүгээр юм шиг. Үүнд зөвхөн арьсны өнгө төдийгүй биеийн харьцааг ч авдаг. Энэ гурвын алинд нь ч таарахгүй үүлдэр бол Японы арлын умартад суух айну нар, Африкийн баруун эвэрт суух этиоп нар л даа. Иймээс зарим ангилалд эд нарыг дэд үүлдэр ч гэнэ. Үүнээс гадна одоогийн хүнийг гадна төрхөөр нь 35 ангид хуваасан нь ч бий. Ухаан нь скандинавынхан нордик төрхтэй бол болгар, герегчүүд балкан төрхтэй байх жишээтэй. Монголчууд ерөнхийдөө хойд хятадын гэдэг ангилалд хамаарах хэв төрхтэй боловч бидний дотор тунгус, төвд төрхийн хүмүүс ч нилээд байдаг. Энэ бүхэн бол цэвэр антропологийн асуудал болохоор төдийлөн ач холбогдол өгч ялангуяа социологийн утга оруулах нь ёстой утгагүй хэрэг юм.
онгол угсаатан хэдийд буй болсныг хэлэхэд хэцүү. Юутай ч "монгу" хэмээх угсаатны тухай Хятадын сурвалжуудад манай эриний үеэс дурсах бопсон. Өнөөгийн Монголын нутаг дээр турэг, манж, монгол угсаатнууд холилдон амьдарч байсан бололтой. Тэд бүгд нүүдэлчид байсан. Нүүдэлчдийн тухай сурвалж бичиг бол нэн эртнийх. Хятадууд бичиг үсэгтэй болсноосоо эхлээд л ху буюу зэрлэгүүдийн тухай дурсах бопсон байна.Тэрхүү нүүдэлчид нь монголчууд байв уу, түрэгүүд байв уу, эсвэл өдгөө устаж алга болсон өөр угсаатан байв уу гэдгийг нарийн зааглаж хэлэхэд хэцүү. Африкт бий болсон орчин үеийн хүн олон мянганыг дамжин бүх дэлхийд тархжээ. Берингийн хоолойг гаталдаг чинь 25 мянган жилийн өмнөх явдал. Гэтэл дөнгөж 15 мянган жилийн өмнөөс хэл яриа үүссэн гэж үздэг. Ингэхээр ямар нэг угсаатны тухай ярих арга байна уу? Тэр үед арьстан л тодрон ялгагдсан байсан болов уу! Харин өнөөгийн Төв Азиас индианчууд нүүж очсон гэх таамагпал зарим тапаар генөтикийн судалгаагаар батлагдаж байгаа юм. Монгол доктор Нямхишигийн оролцсон Америкийн судлаачдын бүлэг генийн зарим факторын харьцуулсан судалгаа хийгээд монголчууд индианчуудын генийн факторын төстэй тал нь бусад угсаатантай харьцуулахад илүү дөхүүг 1996 онд баталсан.Ураал-алтай овгийн хэл гэдгийг XIX зууны судлаачид гаргаж ирсэн. XX зуун гарсаар энэ нь ураал ба алтай гэж ялгах болсон ба хоорондоо холбоогүй гэж үзэх болжээ. Өнөөдөр ихэнхи эрдэмтэд алтай овгийн хэлийг түрэг, монгол, түнгүс гэж гурван дэд бүлэгт хувааж үздэг.

Түрэг бүлэгт хасаг, түрэг, хиргис, азербайжан, чантуу, татаар гээд хэл бий. Монгол бүлэгт ганц монгол хэл бий гэж ихэнхи нь үздэг авч хэлний аялгыг салгаад дөрвөд, буриад, халх, ордос гээд тусгай хэлний тухай ч зарим нь ярьдаг. Монгол хэлийг ихэнхи эрдэмтэд өвөр, төв, ойрд гэсэн үндсэн гурван бүлэгт хуваах юм билээ. Котвич зэрэг эрдэмтэд алтай гэсэн овгийн хэл байхгүй гэж үздэг. Учир нь хэл яриа үүсэж байхад уул гол, нар сар, ах эгч, гал ус гэх маягийн анхдагч хэрэгцээний нэршил юун түрүүн нийтлэг байдаг гэнэ. Харин түрэг болоод монгол хэлний нийтлэг үг нь таваарын солилцооны үеийн нэршил байдаг аж. Иймээс Котвич монголчуудыг Сибириэс орж ирсэн гэж үздэг, харин өнөөгийн Монгол нутгийг түрэг угсаатны өлгий гэж таамагладаг. Хүннү нарыг монгол түрэгийн нийтлэг өвөг, монгол түрэгийн хольц, монгол угсаатан, түрэг угсаатан гэсэн янз бүрийн таамаглал байдаг боловч ихэнхи судлаачид монгол биш түрэг гэдэг юм билээ. Хүннү нар бичгийн дурсгал үлдээгээгүй, тэр үөийн хятадуудад орчин үеийн угсаатан судлалын мэдлэг байгаагүй болохоор яг таг хэпэх ямар ч бололцоогүй. Хүннү гэдэг нэр маань ч "шүннү" гэсэн хятад үг шүү дээ. Тэд өөрсдийгөө юу гэж нэрлэж байсныг бүү мэд. "Нууц" товчоонд" монголчуудын гарлыг Байгаль далайн чанад гэж тодорхойлсон байдаг нь ямар нэг талаар үнэний хувьтай ч байж болох юм шүү. Хүннүгээс хойш түрэг угсааны олон гүрэн өнөөгийн Монгол нутаг дээр оршиж байсан нь гарцаагүй үнэн. Хамгийн алдартай нь Турэг улс байна. Тэд мундахгүй их бичгийн дурсгал үлдээсэн. Өнөөгийн Монголын газар усны асар олон түрэг нэр байдаг нь үнэхээр тэдний өлгий нутаг гэдгийг яалт үгүй батлана. Кэн-тэй, Көк-су-кул, Бай-кул, Уб-су гээд зөндөө бий. Түүхийн явцад монголчууд нэлээд цус холилдсон, энэ нь ч аргагүй юм. Биологийн утгаараа таван саяас доош хумүүс популяци болж чаддаггүй. Юу гэсэн үг вэ гэхээр хаалттай систем үүсгэх юм бол таван саяас доош хүн хоорондоо цус ойртон мөхөл рүүгээ явна гэсэн үг. Монгол, манж цус ч хятадуудад нэлээд халдварласан байх. Энэ бүхэн бол дайн, миграцийн үр дагавар л даа. Харин орос, хятад цус монголчуудад орж шингэсэн нь бараг үгүй. Энд соёл иргэншлийн хэт зөрөө нөлөөлдөг байх. Монголчуудын гол холилдсон цус нь манж, хамниган, түнгус, түрэг, уйгар, төвд зэрэг соёлын төвшин ойролцоо, амьдралын хэв маяг төстэй үндэстнүүд. Үүнд газрын ойр, түүхэн хэлхээ холбоо ч үйлчилнэ.

«Өдрийн сонин», (2001-оны 11 сар) ийм нэг мэдээлэл оллоо.

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:36 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
МЭ 5-р зууны үед Хүннү гүрэн задран хоёр хэсэгт хуваагдсан хийгээд умард хүннү нарын зарим хэсэг баруун тийш нүүдэллэн Хар тэнгис орчимд хүрчээ. Тэд Хүннүгийн удмын хаант улс байгуулан сүр дуулиантай томоохон байлдаануудыг хийсэн нь өрнийн түүх сударт тэмдэглэгджээ. Догшин байлдаанч Аттилла хаан бурхны ташуур хэмээн алдаршиж байлаа. Хүннүгийн эзэнт гүрэн мөхсөний дараа Сяньби ба Жужан гэсэн гүрнүүд /1-5-р зуун/ оршиж байжээ.

Түрэгийн хаант улс (МЭ 6 -7-р зуун Хөх Түрэгүүд МЭ 5-р зууны эхэн хагаст түүхийн тавцнаа тодрон гарсан хийгээд 552 онд Буман Хааны үед төр улсаа байгуулжээ. Хааны хүү Истэми газар нутгийнхаа баруун хэсэг болох Он Оклари-г удирддаг байлаа. Буман хааныг таалал төгссөний дараа, Мо-хан Хааны үед /552-572/ төрт улс нь хүчирхэгжсэн юм. Мо-хан хааны үед өмнөд хөрш Хятадуудтай харьцаа сайтай байсан бөгөөд түүхэнд анх удаа алс холын Бизсантай харилцаа тогтоож байлаа. Түүний дараагаар ирсэн зонхилогчдын ур чадваргүй байдлаас шалтгаалан МЭ 630 онд Хятадын эрхшээлд орж 50 жилийн турш дарлалд автсаны дараа Хөх Түрэгийн сурвалжит Бөрү-гийн гэр бүлээс Көтүлүг Тигин Түрэг угсаатныг дахин нэгтгэж Түрэгийн сүр жавхлант улсыг байгуулсан юм. Көтүлүг Тигиний энэхүү алдар гавьяаг үнэлж Элтэрэс хаан буюу “Улсыг Хураагч” цол олгосон байна. Элтэрэс хааны амжилтанд алдарт жанжин Тоньюкукийн хүчин зүтгэл их байсан юм. Элтэрэс хаан 691 онд таалал төгсөхөд түүний хүүхдүүд балчир байсан учраас заншил ёсоор түүний дүү Капаган ор залгажээ. Капаган хааны үед Хөх Түрэг улсын алтан үе байлаа. Энэ үеийн Хөх Түрэг улс нь дорнодод Хятадын тэнгис, өрнөдөд Кавказ, өмнөдөд Түвд, умардад Сибир хүртлэх нутгийг эзэлж байсан бөгөөд энэхүү өргөн уудам нутаг дахь Түрэг угсаатныг нэгэн далбаан дор нэгтгэж чадсан юм. 716 онд Хөх Түрэгийн хаант улсыг Билэг хаан удирдсан бөгөөд түүний дүү Көлтигин болон төрийн жанжин Тоньюкук нарын үед Түрэгийн ард түмэн амар амгалан амьдарч байлаа. Тоньюкук болон Көлтигинийг таалал төгссөнөөс хойш төр улсад үймээн самуун дэгдсэн бөгөөд 734 онд Билэг хааныг насан эцэслэсний дараа хаан ширээнд суусан хаад хуучин төрт улсаа хэзээ ч байгуулж чадсангүй. Ийнхүү Түрэгийн хаант улс мөхөх шалтгаан болсон юм. Алтайн нуруу болон Азийн цөлүүдээр МЭӨ 1 мянган жилийн өмнөөс бүрэлдэж үүссэн. Нүүдэлчин амьдрал, газар тариалан, мал аж ахуй болон төмрийн олборлолтыг эрхэлдэг байжээ. Түрэг соёл хойд Евразийн нүүдэлчин орнуудын соёлтой салшгүй холбоотой. Түрэгүүдийн нэрт судлаач Л. Н. Гумилёв Хүннү нарыг скифүүдийн амьдрах аж төрхийг үргэлжлүүлдэг байсан хэмээн үздэг байжээ.Түрэгүүд түрэг ард түмнүүдийн хэлээр ярьдаг.Дэлхийн бусад орнуудтай адилаар түрэгүүд бусад ард түмэнтэй цус холилдсон. Түрэг хэлээр ярьдаг орчин үеийн олон үндэстэн түрэг соёл болон түрэг хэл Евразийн орнуудад нөлөө үзүүлснээс болоод үүсэцгээсэн гэдэг. Тийм учраас цусан түрэгүүд (эртний түрэгүүдийн хойч үе) болон түрэг хэлтнүүдийг (түрэг хэлтэй Евразийн орнууд) ялгаж салгах хэрэгтэй. Одоогийн байдлаар түрэгүүд Дундад болон Төв Ази, Кавказ, Өмнөд болон Зүүн Европт болон бүр цаашаагаа Оросын Зүүн хавиар ч байдаг. Цөөн тооны түрэгүүд Баруун Европ, Америк болон Хятадад суурьшицгаадаг. Түрэгүүдийн түүхэн нутаг бол Төв Ази (Алтайн нуруу). Удаан хугацааны турш түрэгүүд болон монголчууд зэрэгцэж амьдарсан ба бие биенийхээ хэлийг мэддэг байжээ. Дундад Зууны үед түрэгүүд баруун руу нүүж эхэлсэн юм. Даяарчлалын ачаар болон бусад орнуудтай цус холилдсоны үр дүнд түрэг ард түмэн түүхэн нутгаасаа хальсан юм. Орчин үеийн түрэгүүд дэлхийн өндөр хөгжилтэй орон болох АНУ, Франц, Герман, Канад, Скандинавын орнууд, Австрали болон Шинэ Зеландаас гадна Иран, Орос, Ирак, Хятадад амьдарцгаадаг ажээ.Евразид Түрэг хэлтэй ард түмэн ихээр байдаг (гэхдээ эртний түрэгүүдтэй цус нэгтэн биш, хэлийг нь л өвлөж авсан). Дэлхий дээрх түрэг туургатнуудын тоо одоогийн байдлаар 150 саяд хүрдэг ажээ. үүх, Хэл шинжлэлийн ба угсаатны зүйн үүднээс энэ нь огт шийдэгдээгүй асуудал, Өөрөөр хэлбэл, монголчууд ба түрэгүүд угсаа гарваль нэгтэй төрөл хэлтэн юм уу, эсвэл түүхэн нөхцөлөөр ойртож холилдож байгаад бие биеэс баахан юм зээлчихсэн юм уу гэдэг нь тодорхойгүй. Үүнд эхнийхийг төрлийн, хоёрдохыг соёлын холбоо гэе.Одоогоор Алтайн нэгдмэл угсаатан, хэлтэн байгаад хожим салбарласан тухай үзэл баримтлал давамгайлж буй юм. Гэвч энд ерөнхий төсөө, төсөөллөөр хандаж, хүчээр тулгаснаас бус, шинжлэх ухаанч нотолгоо тун хомс хэвээр байна.Энд тэр болгоныг тоочих гэвэл хэцүү юм. Хэл шинжлэл, түүх, угсаатны зүйн нийт мэдэгдэхүүнийг тоймлохдоо монгол, түрэг угсаатнууд гарал үүслийн холбоо байхгүй гэх үзлээс хандваас зохих хангалттай материал дэлхийн алтай судлалд хуримтлагдсан боловч дүн шинжилгээ хийх эзнээ хүлээсээр байна. Өнөөгийн монгол-түрэгийн холбооны тухай судалгааны үзэл суртал нь гэвэл түрэгийн талыг барьж зулгуйдах аясаар том, бага зүйлд хандаж ирсэнд юм. Өөрөөр хэлбэл, монголын юу л байна, түрэгээс зээлдсэн байх гэж сэтгэлийн угаас чармайх үзэгдэл. Гэтэл түрэг соёлын үндсэн өгөгдөхүүн ёстой зээлдмэл төрхтэй, олон улсын заагт үүссэн бүтээгдэхүүн юм.О.Сулейменов түрэгүүдийг Сүмэрээс /Шумер/ улбаатай,тэндээс цацагдсан мэт үзээд зарим нотолгоо хйих гэсэн нь бий. Хэл, Түүх, Соёлны зарим онцлогыг харьцуулж харвал тийм байж тун магадгүй гэх сэтгэгдэл төрнө. Өөрөөр хэлбэл, түрэгүүд маань дравид/энэтхэг/,сүмэр соёлоор дамжиж харьжсан өвөг Монголчуудын бөгөөд монгол, түрэг хэл, соёлын аль нь анхдагч болохыг тодруулах сайн барьц юм.Миний баримжаа баримтлал гэвэл, өвөг монгол омгийнхон Инд, Месопотамын түүхийг бүтээгээд, хожим Аккад, Ассир гэх төрийн үеийн семит дарангуйллын үед Сумэрээс хальж гадагшилсан сүмэрүүд буюу угтаа нилээд төрөл арилжиж амжсан өвөг монголчууд нь эртний тюрк түрэг хэлтнүүд гэж ойлгож буй. Манай хундага барьсан хүн чулуун дурсгалууд эртний тюрктэй ба улмаар Сүмэртэй гарцаагүй холбогдох талтай юм. Гэхдээ өвөг монгол хэл ба түрэг хэл ондоошоод ондоошоод, жишээ нь, ус- сүү, ал- ам хосмол байр солих хэлзүйн ердийн тонгорох Инверсия зарчмаас нэг их үлээгүй байна.
Улбаа : Их Гурвалжин Угшил ба Оргил (тайллуууд),Ч.Эрдэнэ, Улаанбаатар 2002 аас оруулав.
Ийнхүү Түрэг-Монгол угсаатаны түүх ерөнхийдөө ийм болой.

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:39 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
МОНГОЛ НУТАГТ ТОГТНОЖ БАЙСАН ТҮРЭГ УГСААНЫ ХААНТ УЛСУУД

§1. Түрүү Түрэгийн хаант улс Түрэгийн гарал үүсэл, газар нутаг. Түрэг угсаатны гарал үүсэл, нутаглан сууж асан газар орны талаар нангиадын судар түүхэнд хадгалагдан үлдсэн домог яриа, түүхэн тэмдэглэл, эртний судлалын дурсгал тэргүүтнийг эрдэмтэн судлаачид нягтлан судалснаар эдгээр асуудлыг нэлээд тодруулжээ. Нангиадын төрийн түүх <<Жоу Шу>>, <<Бэй Ши>>, <<Сүй Шу>> зэрэг он дарааллын бичигт уламжлан ирсэн домгийн хэд хэдэн хувилбар байдгаас олонд нэн их түгсэн гол нэгэн домогт, Түрэгийн өвөг дээдэс Хүннүгийн тусгай нэг аймаг болох бөгөөд Сихай буюу Баруун тэнгисээс өрнө зүгт нутаглаж байжээ. Хөрш аймаг нь тэднийг довтлон сөнөөснөөр арваад настай ганц хөвгүүн амь хэлтрэн гарсан ба цэргүүд түүнийг балчир болохоор нь өрөвдөн алалгүй хөл гарыг нь огтчин намагт орхисон ажээ. Нэгэн өлөгчин чоно түүнийг олж, махаар тэжээн өсгөөд улмаар тэд ханилан чоно хээлтсэн гэдэг. Дайсан аймгийнхан үүнийг мэдээд тэднийг устгуулахаар цэрэг илгээсэн боловч чоно тэднээс зугтан Гаочан буюу Турфан газарт очиж уулын агуйд амь хоргодон 10 хүү төрүүлжээ. Тэдний үр угсаа олон аймаг болон өсч үржсэний дотор Ашина гэгч авьяас чадвараараа шалгаран овог аймгаа удирдан захирах болсон ба овог нь түүний нэрийг авч Ашина хэмээн нэрийдэх болжээ. Хожим нь тэдний үр хойчис уулын хавцлаас гарч Жужанд захирагдан төмрөөр алба барих болж Алтайн өмнөд биед шилжин суурьшсан хэмээн өгүүлдэг . Нангиадын түүхэнд бичигдэн үлдсэн түрэг угсаатны угийн домгуудад тэдний Алтайд нутаглахаас өмнө оршин байсан газар орны нэр өөр өөрөөр гардаг, тэрчлэн судлаачид ч эдгээрийг онд ондоогоор тайлбарлаж ирснээс үүдэн тэдний анх нутаглаж байсан газар орныг одоогийн Ганьсу мужийн дорнот хэсэгт хамаарах Эзний голын сав буюу Турфан , эсвэл Ганьсу мужийн төв хэсэг3 гэх мэтээр үздэг байна. Мөн Түрэгийн өвөг дээдэс Хүннүгийн нутгаас хойш Со хэмээх газарт нутаглаж байсан хэмээх тэмдэглэлийг баримтлан тэд ерөөс Алтайн нурууны хойт бие Бий голын орчимд нутаглаж байжээ гэж үзэх нь ч бий . Дурьдсан газар нутагт МЭӨ II-I зууны үеэс Хүннүгийн засаглал тогтож байсан бөгөөд сурвалжид Түрэгүүд нь Хүннүгийн нэг аймаг байсан гэдгийг онцлон тэмдэглэснээс үзэхэд Түрэгийн өвөг дээдэс нь Хүннүгийн бүрэлдэхүүнд ордог, тэдний нэг аймаг байсан нь тодорхой харагдаж байна. Тэд энэ нутгаар эрт үеэс нутаглан зарим үед хүчинд автагдан уг нутгаа орхин зайлах, сэргэн мандаж хүчийг олсон үедээ эргэн ирж суурьших байдлаар энэ орчмын газар нутагтай нягт холбоотой явж иржээ. Түрэгийн өвөг дээдэс нь, энэ газар оронд ээлж дараалан тогтож байсан нангиад, хүннү, тугухунь, сяньби-табгач нарын олон төр улсын захиргаанд харьяалагдан явсаар 400-аад оны үеэс хүч мөхөсдөн Турфан газарт ирж нутаглан байснаа 460 оноос Жужан нарын захиргаанд орсон бололтой. Ийнхүү Ганьсу, Турфанаар нутаглаж явахдаа тэр хавийн газар орноор нутаглаж асан иран хэлт энэтхэг-европ угсаатантай нэлээд холбоотой байж тодорхой хэмжээгээр соёл, угсаатны хувьд харилцан нөлөөллийг авсан гэж судлаачид үздэг байна. Түрэгийн түүхийн эхэн үеийг Ганьсу-Гаочаны үе болон Алтайн үе хэмээх хоёр шатад хуваан үзэх болжээ . Гэвч энэ асуудал бүрэн шийдэгдсэн гэдэгт эргэлзэж өөр санал бодол баримтлах явдал ч байна . Ийнхүү жужаны захиргаанд орсноор түрэгүүд нь Алтайн өвөр биеэр нутаглаж төмөр хайлуулан боловсруулж Жужан нарт алба барих болжээ. Энэ үеэс тэдний овог аймгийг Түрэг хэмээн нэрлэх болсон ба хуучин нэрлэж байсан "Ашина" хэмээх үг нь тэдний ноёлох овгийн нэр болон үлджээ. Энэхүү "Ашина" хэмээх үгийг монгол хэлний чоно хэмээх үг болох бөгөөд энэ нь түрэг угсаатан бүрэлдэн тогтоход өвөг монгол хэлт аймгийн оролцоо нэлээд байсны илрэл гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна . Энэ нь өөрсдийгөө чоноос гаралтай хэмээн үздэг Төв Азийн нүүдэлчин Монгол-Түрэг угсаатны угийн нийтлэг домогтой нягт холбогддог юм. Түрэгүүдийг нангиад сурвалжид нэрлэн тэмдэглэсэн <<Туцзюе>> хэмээх үгийг <<Turkut>> хэмээн тайлж тодруулсан ба энэ нь монгол хэлний олон тооны дагавар залгаж үүсгэсэн нэр бөгөөд энэ баримт нь анх энэ нэрийг монгол хэлт жужан нараас дам авч хэрэглэсний гэрч баримт хэмээн судлаачид үздэг . Түрэг угсаатан өөрийн гарлыг чоноос үүсэлтэй гэж үздэг ба тэд чонын алтан толгойгоор чимэглэсэн тугтай байсан нь чоно тотемтой байсныг гэрчилдэг. Энэхүү үзэл санаа түрэг угсаатны дунд нэн өргөн дэлгэрч оюун санаанд нь гүн бат шингэсний гэрч баримт нь Архангай аймгийн Их тамир сумын нутгаас олдсон Түрэгийн түрүү хаант улсын үед холбогдох Бугатын хөшөө хэмээх нэрээр алдаршсан согд, брахми бичигт пайлуур хөшөөний оройн чимэг дэх дүрслэл юм. Энэ хөшөөний оройн хэсэгт чонын бие товойлгон цоолборлож түүний доор хүний биеийн жижиг дүрс гаргаж чимэглэсэн байна. Үүнийг, өлөгчин чоно хүүхдийг тэжээн өсгөж түүнээс нь түрэг угсаатан үүсэн бүрэлдсэн хэмээн өгүүлсэн домгийн үйл явдлыг дүрсэлжээ гэж судлаачид үздэг . Түрэгийн хаант улсын эхэн үед холбогдох энэ хөшөө нь тэдний гарал үүслийн домгийг биет байдлаар дүрслэн үзүүлснээс гадна хөшөөний үсэг бичгийг согд болон зарим хэсгийг брахми үсгээр үйлдсэн байгаа нь түрэгүүд энэтхэг иран хэлт овог аймагтай нягт уялдаа холбоотой явж, тэдний соёлын ололт дэвшлийг тусган авч, бурхны шашныг дэлгэрүүлж байсны нэгэн баримт болдог ажээ. Түүнчлэн Түрэгийн соёл үүсэн бүрэлдэхэд Угор, Самоед болон Монгол угсаатны нөлөө оролцоо байсан нь тодорхой болжээ2. Эртний түрэгүүд угсаатны хэв шинжийн хувьд чухам ямар байсан нь анхаарал татах асуудал билээ. Судлаачдын үзэж байгаагаар тэд Төв Азийн түрэг хэлт ихэнх ард түмний нэгэн адил дийлэнхдээ монголжуу төрхтөн байжээ3. Хүн судлаач эрдэмтдийн судалгааны баримтаас үзэхэд, монголжуу төрхтөн Алтайн бүс нутагт МЭӨ I мянганы дунд үеэс4, Дундад Азид МЭӨ I мянганы сүүл үеэс нэвтрэн орж зонхилох болсон нь Хүннү нар хүчийг олж нутаг тэлэн тархсантай холбоотой юм5. Манай судлаачдын судалгааны баримт монголчуудын генийн сан Монгол нутаг дахь онцлогтойг гэрчилж байна6 . Монгол төрхтний умарт салаа буюу Төв Азийн монгол төрхтөн ийнхүү өвөг дээдсийн голомт нутагтаа бүрэлдэн буй болсон нь бүр хүрлийн үеэс уламжлан хүннү, түрүү нүүдэлчдийн үед өвлөгдөн иржээ7. Дээр дурдсанаар Алтайн уулс, Дундад Ази, Дорнод Туркестанд шилжин суусан монгол төрхтөн, уг нутгуудаар өмнө нь оршиж байсан европ төрхтэй Динлин нартай хольцолдон эдгээрийн аль алинийх нь шинж чанарыг хадгалсан завсрын төрх үүсэн бүрэлдэх эхийг тавьжээ. Аль шинж давамгайлах нь бүс нутгийн хэмжээнд харилцан адилгүй, зүүнээс баруун тийшлэх тутам монголжуу төрхийн хэмжээ багасч европжуу төрхийн эзлэх хувийн жин ихсэх байдалтай тархах болжээ. Угсаатан бүрэлдэх үйл явц энэ нутагт цаашид ч үргэлжилсээр, Төв Азиас монгол төрхтний шинэ шинэ шилжилт хөдөлгөөн давалгаалан гарахын хэмжээгээр өөрчлөлт орсоор яваандаа Дундад Азийн өнөөгийн түрэг угсаатны зонхилох шинж болсон монгол төрх илүү давамгайлсан Өмнөд сибирийн хэмээх хэв шинж үүсэн бий болох үндсийг тавьжээ. Монгол нутагт их хэмжээгээр тархсан хүн чулуун хөшөөний дүр байдал ч тэдний монголжуу төрхтэй байсныг гэрчлэх ба эдгээрийг судалсан эрдэмтэн судлаачид тэрхүү онцлогийг тэмдэглэсээр иржээ . Ийнхүү түүх, археологи, хэл шинжлэл, хүн судлалын ухааны баримт хэрэглэгдэхүүн цөм эртний түргүүд үүсэн бүрэлдэхэд монгол төрхтний үүрэг оролцоо нэн их байсныг гэрчлэн харуулдаг билээ. Улс төрийн түүх. 546 онд Түрэгийн зонхилогч Буман Түмэн* Жужаны ноёрхолыг эсэргүүцэн боссон тэлэ аймгийг гэнэдүүлэн цохиж өөрийн харьяанд оруулан цэрэг зэвсгийн хүчээ зузаатгасан нь Жужаны эсрэг цэрэглэн байлдаж ноёрхлоос нь гарах боломж бүрдүүлжээ. Ингээд Буман хаан Жужаны хаантай ураг барилдахаар элч илгээж тулган шаардсан нь хүчиндээ эрдэж дайн үүсгэхээр өдөөн хатгасан алхам байв. Жужаны хаан энэ явдалд ихэд хилэгнэж шууд татгалзсан хариу өгсөн нь түрэгийн хүчин чадлыг бодтой үнэлж чадаагүйн илрэл байв. Үүний хариуд Буман энэ үед Хятадад тогтож байсан Баруун Вэй улсын Вэньди хааны гүнжийг авч ургийн холбоо тогтоон гадаад байдлаа бэхжүүлж авсан нь Жужан улсыг эвдлэн бутаргах талаар Вэй улсын баримталж ирсэн бодлоготой яв цав нийцэн, дайнд амжилт олох таатай нөхцлийг бүрдүүлжээ. Ингээд 552 онд Буман Жужаны эсрэг аян дайнд мордож тэдний цэргийн хүчийг хиартал цохив. Жужаны хаан Анахуань амиа хорлон, түүний хүү Яньлочен, өөрийн холбоотон Умарт Хятадын Ци улсад зугтан гарснаар Төв Ази дахь Жужаны ноёрхол төгсч, түрэгүүд, тэдний харьяанд байсан олон овог аймгийг захиргаандаа авч их улс байгуулах эхлэлийг тавьжээ. Буман, Жужаны зонхилогчийн <<хаан >> цолыг авч биеэ <<ил-хаан>> хэмээн өргөмжилсөн нь, цаашид түрэгийн зонхилогчид хаан цол хэрэглэхийн эхлэл болжээ. Жужаныг ялан дарж эзэмшил нутгийг нь эрхэндээ оруулснаас хойш тун ч удалгүй Алтайн түрэгүүдийн байгуулсан хаант улсын төв нь Монголын төв нутаг Орхон голын савд шилжсэн байна. Төв Азид мандан хөгжсөн аливаа улс бүхэн Хангайн нуруу, Орхоны сав газраар төвлөн нутаглахыг эрмэлздэг байсан нь байгал-газарзүйн онцлог хийгээд эртний түүхэн уламжлалтай холбоотой тул алтайн түрэгүүд ч энэхүү зүй тогтлын дагуу анх тодрон гарсан газар нутгаасаа ихээхэн зүүншилж, нүүдлийн мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан, суурин амьдрал эрхлэх таатай нөхцөл бүрдсэн тэрхүү нутагт төвлөрөн суухыг эрмэлзсэн байна. Буман хаан 552 оны сүүлээр таалал төгсч түүний хүү Коло, хаан ширээг Исиги хаан цолтойгоор залгамжилсан боловч удалгүй нас нөгчжээ. Ингээд Коло хааны дүү Кигинь, Муюй хаан цолтойгоор хаан ширээнд заларчээ. Энэ хааны үед түрэгүүд нэлээд амжилтай дайтаж гадаад байдлаа ихээхэн бэхжүүлсэн байна. Тухайлбал Хятадын цэрэгтэй хүч хавсран сяньбийн угсааны тогон тугухунь нарыг бут цохисноос гадна умар зүгт татаби, кидань, гучин татар зэрэг монгол угсааны аймгуудыг эзлэн захирч хил хязгаараа тэлжээ. Түрэгүүдийн баруун зүгт хийсэн аян дайныг Буман хааны дүү Истеми толгойлж Баруун тэнгис Арал нуур ийн умард биеэр нутаглах, хионит, вар, огор, зэрэг аймгуудийг эзлэн Ижил мөрөнд тулж очсон ба Урал хавийн тал нутгийг эрхэндээ оруулжээ.1 Тэрвээр <<ябгу>> цолыг хүртэж хаант улсын баруун хэсгийг захирах болсон нь улмаар Түрэг улс баруун, зүүн хэмээн хоёр хуваагдахын эхлэл болсон юм. Энэ бүх байлдан дагуулалтын үр дүнд түрэгийн нутаг дорно зүг Солонгосоос Баруун тэнгис хүртэл 10000 ли, элсэн цөлөөс Умарт тэнгис Байгал нуур хүртэл 5000-6000 ли хүрэх болжээ2 . Ийнхүү Бүх Азийн тал нутгийг хамарсан хүчирхэг их улс бүрэлдэн буй болсон нь Хятад Византи, Иран зэрэг тэр үеийн томоохон гүрнүүдтэй өрсөлдөх хүчин болж, тэдний улс төрийн бодлогод бэрхшээл учруулах болов. Тухайн үед Хятад оронд тогтож байсан Бэй Ци, Бэй-жоу улсын аль аль нь түрэгийн цэрэг зэвсгийн хүчийг харгалзан үзэхээс өөр замгүй болж, ураг барилдан найрсаг харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байлаа. Тухайлбал Жоу улс жил бүр 100 000 толгой торгоор алба барьдаг байжээ. 572 онд Кигинь хаан нас барж түүний дүү Тобо, хаан орыг залган авчээ. Энэ үед түрэгүүд, цэрэг зэвсгийн хүчинд тулгуурлан Ци, Жоу улсын аль алинтай нь холбоо тогтоон жил бүр алба татвар авдаг байв. Удаа дараагийн байлдан дагуулалт, Хятадаас авах алба татварын хүчинд Түрэг улс ихэд хүчжиж бэхжсэн боловч феодалжиж буй язгууртан бэгүүдийн бие даан орших эрмэлзэл хүчтэй болж улс гүрэн дотроосоо задран бутрах аюул тулгарч, харин Хятад орон Сүй улсын захиргаанд дахин нэгджээ. Ийнхүү Түрэг улс нь 582-603 оны үед, Орхоны хөндийд төвлөрсөн Дорнод Түрэг, Дундад Азид төвлөрсөн Баруун Түрэгийн хаант улсууд болон бүрмөсөн задарснаар барахгүй эдгээр нь дотооддоо мөн хямран тэмцэлдэж байжээ. Шаболио хаан (581-587) ор суумагц Монгол нутагт байсан үеэл дүү Яньло, Далобянь нар урваж тус тусдаа бие даасан байна3. Түүнчлэн өрнөөс Баруун Түрэгийн хаант улс, дорноос Кидан довтлон шахамдуулах болсон ба энэ үед хятадын бодлого нь Түрэгийн хүчин чадлыг аль болохоор задлан бутаргаж бүрмөсөн сөнөөхөд чиглэж байлаа. Түрэгийн язгууртнууд хоорондын тэмцэлдээ хятадын хүчийг ашиглах явдал гарч байсан нь тэднийг задлан бутаргах уламжлалт бодлогод нь бүр ч нийцэж байв. Шаболио хаан, дотоодын тэмцэлдээ Хятадын тус дэмийг авахын тулд, тэднээс хараат байдлыг хүлээн зөвшөөрч алба барихад ч хүрч байв. Түрэгийн дотоод тэмцэл улам бүр ширүүссэн нь, тэднийг өөр хооронд нь эвдрэлцүүлэн хүчийг нь барж улмаар харьяандаа оруулан авах гэж зүйл бүрээр оролдож байсан Хятадын бодлоготой шууд холбоотой юм. Харин Шиби хааны үед (609-619) Дорнод Түрэгийн хаант улс, Сүй улсын дотоодод гарсан хямралыг ашиглан түр зуур сэргэж дайн байлдааны ажиллагаа өрнүүлэх болжээ. Тэр үеийн тухай нангиад сурвалжид, ``цэргийнх нь тоо сая хүрч байсан ба умар зүгийн нүүдэлчид хэзээ ч ийм хүчирхэг байсангүй`` гэж тэмдэглэсэн нь бий1 . Энэ нь маш их хэтрүүлсэн тоо бөгөөд Түрэгийн байлдааны амжилт нь цэргийн тооны олонд биш, Сүй улсад будлиан хямрал үүсч дотоод байдал нь доройтсонтой холбоотой юм. Хиели хааны үед (620-630) түрэгүүд цэрэглэн хятад лугаа олон удаа байлдсан билээ. Энэ хугацаанд түрэгийн хаад, Хятадын дотоод тэмцэлд идэвхтэй оролцож Сүй улс мөхөж Тан улс 618-907 мандахад багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. Тан улс дөнгөж үүсч тогтосныхоо дараа хараахан бэхжиж амжаагүй байсан тул Түрэгийн довтолгооны эсрэг шийдвэртэй арга хэмжээ авч чадахгүй байсан тул бэлэг сэлтээр аргацаан тогтнож байв. Гэвч Тан улс удалгүй дотоод байдал нь бэхжиж хүчийг олмогц түрэгийн эсрэг хандаж эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг шургуу явуулж эхлэв. Тан улсыг үүсгэн байгуулагч Ли Ши Минь хятад цэрэгт шинэтгэл хийж байлдааны хүч чадал, зохион байгуулалтыг ихэд сайжруулсан байна. 626 онд Ли Ши Минь Тайзун цолтойгоор Тан улсын хаан сууринд сууж, ``гадаадын дайн байлдаанаар дотоодын амгалан тайван байдлыг хангах ``бодлого явуулж эхэлжээ2. Тан улс, Түрэгийн дотоод тэмцэл самууныг ашиглаж, ялангуяа Түрэгийн хаадын хүчээр нэгтгэн захирах бодлогод дургүйцсэн олон аймгийн зонхилогчийг өөгшүүлэн биедээ татаж, нэгдмэл улсын хүчин чадлыг дотроос нь сарниулахад голлон анхаарав. Түрэгийн харьяанд байсан олон аймаг бослого гарган харьяаллаас гарч Хятадад дагаар орох боллоо. Дотроосоо тарж бутран , гадны хүчинд эсэргүүцэл үзүүлэх чадалгүй болсон Түрэгийн үлдэгдэл хүчийг Тайзун хаан 630 онд цэрэг хөдөлгөн бут цохиж Хиели хааныг, үлдсэн хүн ард, мал сүргийнх нь хамт олзлон авч их говь хүртлэх нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ. Ийнхүү тусгаар улс гүрэн байгуулж оршин тогтносоор ирсэн түрэгийн ард түмнийг эрхэндээ оруулах гэсэн нангиад хаадын эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг Тан улс гүйцэлдүүлж түрэгийн ард түмэн 50 орчим жил хятадын эрхшээлд орсон байна. Говиос хойш Байгал нуур, Алтай, Хинганы хоорондох нутаг Сеяньто аймгийнхны мэдэлд орж олон тооны түрэг нар сеяньтог дагажээ. Тан улсын захирагчид, түрэгийн цэргийг алс холын аян дайнд нэмэлт хүч болгон ашиглах, тайван цагт, хил хязгаарыг сахин хамгаалах алба гүйцэтгүүлэх болов. Түрэгийн ард түмэн Тан улсын ноёрхолыг хүлцэн тэсвэрлэхгүй тусгаар тогтнолыг мөрөөдөн аятай цагийг хүлээсээр байсан нь Орхоны хөшөөний бичээст тод тусгагджээ. ``Хамаг түрэгийн харц иргэн өгүүлрүүн : Эл улс бөлгөө би. Эл улс маань хаана байна. Хэн дор улсуудыг дагуулнам билээ би. Хаантай улс билээ би. Хаан маань хаана буй? Ямар хаанд сэтгэл хүчээ өгнөм билээ би. Тийн хэмээгээд нанхиад хаан дор дайсан болж хуучин нутагтаа хүчийг тэжээсүгэй хэмээн нүүж эчвэй``1. Түрэгүүд харийн дарлалыг тэвчин сууж үл чадан бослого хөдөлгөөн гаргаж тэмцсээр байсны тодорхой жишээ нь 679 онд гарч хоёр жил үргэлжилсэн Фунан тэргүүтэй томхон бослого юм. Хятадын засгийн газар ихээхэн цэрэг зэвсгийн хүчээр 680 онд уг бослогыг дарсан байна. §2. Түрэгийн хожуу хаант улс Улс төрийн түүх. Түрэгчүүдийн түрүүчийн бослого дарагдаад жил ч өнгөрөөгүй байхад Нангиадын эсрэг дахин том бослого гарч нэн эрчимтэй өрнөв. Энэ бослогыг Түрэгийн язгууртны нэгэн төлөөлөгч Күтүлүг, Нанхиадын эрхшээлд хүмүүжин боловсорсон зөвлөх түшмэл Тоньюкук нар удирджээ. Сурвалжид тэмдэглэснээр Күтүлүг бол Хиели хааны холын садан бөгөөд Ханьли-Юаньи овгийн ноён, үе улирах Түдүн цолтой байжээ. Фунаний бослого дарагдсанаас хойш Цүньцай уулын дэргэд суурьшиж Хэйшя хотыг барьсан нь тэдний тоо 5000 хүрч байжээ хэмээн сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Күтүлүгийн бослого эхнээсээ амжилт олсон шалтгаан нь тэрбээр бослогын эхлэл цаашдын явцыг маш нарийн төлөвлөн, өөрийн бодит хүчинд зөв зохицуулсанд оршино. Тэр эхлээд шууд Хятадын эзэн хааны цэрэгтэй тулалдахын оронд ямар ч ажиггүй байсан Есөн овгийн Уйгурыг гэнэдүүлэн дайрч, цаашдын дайнд зайлшгүй хэрэгтэй адуун сүрэг олзлон авчээ. Юуны өмнө их хэрмийн дагуух Ордосоос зүүнших нутгийн хилийг бэхэлсэн шугамуудыг гэнэтийн дайралтаар устгав. Энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гараад цаг төр тайван бус байснаас гадна Түвэдтэй хийж байсан дайнд ихээхэн цэргийн хүч оролцож, Түрэгийн бослогыг дарах сөхөөгүй байв. Ийм нөхцөлд Түрэгүүдийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэл амжилтыг олж, Нангиадын 50 гаруй жилийн дарлалаас гарч, Күтүлүгийг Элтэрэс хаан буюу улсыг хураагч хаан цол өргөмжлөн төр улсаа байгуулсан байна. Күтүлүгийн байгуулсан улс нь Монголын төв нутаг Хангай уулын хавиар төвлөрч байжээ. 693 онд Элтэрэс хааныг таалал төгсөхөд түүний дүү Можо (Капаган) хаан (691-716 он) орыг залгажээ. Түүний хаанчлалын үед Түрэгийн хоёрдахь хаант улсын цэрэг улс төрийн хүчин чадал туйлдаа хүрэхийн хамт бууран доройтохын эхлэл тавигджээ. Умард Хятадын цэргийн хүчин болон эргэн тойрны овог аймгууд лугаа олон удаа амжилттай дайн хийж, газар нутгаа тэлжээ. 693-706 онд Капаган хааны цэрэг Шар мөрнийг (Хуанхэ) зургаан удаа гатлан Умард Хятадын нутаг руу гүн нэвтэрч байжээ. Хятадын цэрэг Түрэгийн довтолгоог олигтой эсэргүүцэн тулалдаж чадахгүй байлаа. Хатан хаан У Хоу Капаган хаанд их хэмжээний дайны төлбөр өгч байнга их бэлэг сэлт илгээдэг байсан нь үнэн чанартаа алба барьсан хэрэг байв. 696-697 онд Киданыг эрхэндээ оруулснаар Хятадын цэрэг зүүн хойт зүг Хянганы өмнөд биеэр давших явдлыг зогсоож, улсынхаа дорнод хил хязгаарыг төвшитгөлөө. Мөн баруун зүгт цэрэг зэвсгээ хандуулж 701 онд хааны дүү Тардушын шад Могилян 16 настай дүү Күльтегиний хамт цэрэг удирдан довтолж Чүйн овгуудыг эзлэн Түрэгийн захиргаанд авчээ. 703-706 оны үес Түрэг, Хятадын хооронд найрсаг харилцаа тогтоод байхад Уйгур, Киби, Сыгэ, Хунь овгийнхон Хятадад даган орсон байна. Энэ үеэр Могилян, Күльтегин нар Байгаль орчмоор нутаглаж байсан Баыркү овгийн бослогыг даржээ. Үүгээр Хэрлэнгийн эх Байгаль нуур хүртлэх нутгийг эрхэндээ оруулав. Түрэг улсын умард болон өрнөд хил хязгаар нь 699-708 оны үед Тагнын уул Алтай, Тарвагатай орчмоор байжээ. 709 онд Түрэгийн цэрэг Енисейн эхийг зорьж, тэр нутгийн Чик Азуудыг эзлэн аваад улмаар мэргэн Тоньюкукын удирдлагаар Кыргизийг эрхэндээ оруулав. 710-711 онд Тюргеш нарыг ялан дийлж Долоон гол орчмын нутгийг эзлэв. Тоньюкук буруулан бүхий Тюргеш нарыг мөрдөн явсаар Сыр-Дарьяа мөрнийг гаталж Тохарын улсын хил хязгаарт тулж очсон байна. Гэвч Самаркандын дэргэд Арабын цэрэгтэй тулалдах үед ар талаасаа тасран салсан Түрэгийн цэрэг ихээхэн хэмжээний гарз хохирол амсаж дөнгөн данган буцаж Алтайд хүрч иржээ (713-714). Тэндээсээ Бэйтин буюу Бешбалык хотыг бүслэн байлдсан их цэрэгтэй нийлжээ. Гэвч энэ довтолгоо амжилтгүй болж Түрэгүүд зургаан удаагийн тулалдаанд ялагдан бүслэлтээ орхихоос өөр замгүйд хүрчээ. Энэ үес Төв Азийг эзэрхэн захирах гэсэн Хятадын бодлого ихээхэн хүчтэй болсноос гадна Түрэгийн захиргаанд орсон олон овог аймаг үймэн тэмцэх нь их байв. Долоон мөрөн, Тэнгэр уул хавийн баруун Түрэгүүд ч босч тэмцэв. Татаби, Кидан аймгийнхан Хятадад даган орж Токуз, Огузууд бослого гарган Түрэгүүдийн хувьд байдал тун хүнд болжээ. Гэвч авьяаслаг жанжин Күльтегиний цэргийн ур чадварын хүчинд босч тэмцсэн Уйгур, Карлук, Байркү аймгуудыг цэрэглэн дарж дахин эрхэндээ оруулсан байна. Түрэгийн цэрэг дайны бодлого ийн амжилттай болсон нь хэд хэдэн учир шалтгаантай юм. Капаган хааны удирдлагаар тэд хил хязгаарын асуудлаа ихэд анхаарч чухам энэ зүг хандуулсан бодлого баримталсан бөгөөд энэ нь өшөө хорслоо тайлахад чиглэж байв. Тэд 50 жил Нанхиадын эрхшээлд байхдаа Хятад гүрний дотоод бүтэц зохион байгуулалтыг дэндүү сайн мэдэх болжээ. Түрэгийн цэргийн гол удирдан захирагч Тоньюкук Хятад газар төрж, нанхиад ёс заншлын дагуу өсч хүмүүжин боловсрол мэдлэг олж авсан хүн байлаа. Түүнчлэн чухам ийнхүү Түрэгүүд хүчийг олж, тал нутгийг бүхэлд нь эзэмшин байх энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гарч, Тан улсын төрийг хатан хаан У Хоу зүй бусаар булааж авсан үе байжээ1. Капаган хаан нас өтөлж зан авир нь догширч, харьяат аймгуудаа харгислан дарлах нь нэн хэтэрснээс олон овог аймаг түүнд захирагдан дагахаа больж эхлэв. Түүнчлэн дайн байлдааны азгүй явдлуудаас үүдэн дагаж орсон олон овог аймаг босч тэмцэх болжээ. Кидан нар салан тусгаарлаж Карлукууд бослого гаргасан ба Токуз, Огузийн овгууд мөн тэднийг дагалдав. Токуз, Огуз нар 5 удаагийн тулалдаанд дарагдсан ч тэдний бослого үргэлжилсээр байжээ. 716 онд Баыркү аймаг босон тэмцэж Туулын хөвөөн дэх Капаган хааны орд өргөөг дайрсан ба довтолгоог няцаасан ч хаан өөрөө отолтонд орж алагдсан байна. Түүний толгойг Хятадын элчид дамжуулан өгч нийслэлд хүргүүлжээ. Капаган хааныг, 698 оноос <<Тардушын шад>> цол зүүсэн Эльтерес хааны ууган хүү залган авах, түүнийг дүү нь болох Күль-Тегин залгамжлах ёстой байжээ. 716 он гэхэд тэд хоёул алдар цуутай цэргийн эрхтэн болсон байлаа. Гэвч Капаган хааны шадар туслагчдийн дэмжлэгтэйгээр түүний хүү Бегю хаан орыг залгажээ. Ийнхүү хууль ёс зөрчсөнд хилэгнэсэн цэрэг дайны нэрт баатар Күль-Тегин Түрэгийн бүх овог аймгийн дэмжлэгтэйгээр орд өргөөг дайрч Бегю хааныг алж өөрийн ах Билгэг (716-734) хаан ширээнд залсан байна. Күль-Тегин зүүн жигүүрийн ноён, бүх цэргийн жанжин болжээ. Билгэ хаан, эцгийнх нь байгуулсан төр улс мөхлийн ирмэгт тулаад байсан хүнд хэцүү цаг үед хаан ширээнд суусан ажээ. Харьяанд нь байсан аймгууд бослого гарган тэмцэж байлаа. Түрэгийн үндсэн аймгууд ч үймээн хямралд оров. Билгэ хаан энэ бүх байдлаас бэрхшээж хаан ширээнд дүү Күль-Тегинийг суулгахыг санал болгосон ч тэрээр хаан ор залгах уламжлалт ёсыг зөрчихийг бодсонгүй. Ингээд Билгэ хаан шийдвэртэй арга хэмжээ авч эхлэв. Билгэ хаан суусан боловч үнэн хэрэгтээ бүх эрх мэдэл Күль-Тегиний гарт байжээ. Күль-Тегиний тушаалаар өмнөх Капаган хааны ураг төрлийнхөн түүний ойр шадар хүмүүсийг албан тушаалаас нь огцруулж, хүйс тэмтрэн устгав. Эдний дундаас гагцхүү Тоньюкукыг хөндсөнгүй. Учир нь Тоньюкук Билгэ хааны хадам эцэг байснаас гадна ард нийтээр түүнийг хүндэтгэн эмээдэг байсныг харгалзсан ба хэсэг хугацааны дараа Тоньюкукыг мөн төрийн зөвлөх болгожээ. Ингээд Билгэ хаан, Күль-Тегин нар Уйгурыг довтолж бут цохисноор Токуз, Огузын аймгийн эсэргүүцлийг зогсоож, их хэмжээний олз омгийг олсон байна. 718 оны зун Киданыг бут цохиж, Хянган хавийг дахин эзэллээ. 716 оны өөр хоорондын дайн хямралын үед Хятад руу дүрвэж гарсан Түрэгийн овог аймгууд 718 онд дахин Билгэ хааны захиргаанд эргэж ирлээ. Цэргийн хүчин зузаадан бэхэжсэнээр Билгэ хаан өмнө зүг Хятад руу дайлахыг эрмэлзсэн боловч Тоньюкукын чармайн зөвлөснөөр үүнээсээ татгалзаж харин найрамдлын гэрээ байгуулах элчийг илгээжээ. Энэ үед Түвэдтэй найрамдлыг олоод байсан эзэн хаан Сюань Цзүн Түрэгийн бэхжиж амжаагүй сул дорой байдлыг ашиглан хялбархан ялж болно хэмээн найдаж энэхүү саналыг эрс няцаасан байна. 720 онд Басмыл, Кидан зэрэг холбоотны морин цэргээр цохилтын гол хүч нь бүрдсэн Хятадын их цэрэг Өтүкений уулсын зүг хоёр замаар довтолжээ. Түрэгүүд Тоньюкук сайдын зөвлөснөөр байлдааны уран нарийн арга хэрэглэж эдгээрийг ээлж дараалан бут цохисон байна. Тоньюкукын толгойлсон цэрэг Басмылыг бут цохиод үлдэн хөөх замдаа Бешбалыкыг эзлэн авчээ. Улмаар Ганьсуд нэвтрэн орж Лянчжоу тойрог дахь Хятадын цэргийг устгажээ. Билгэ хааны толгойлсон хэсэг тэндээс дорно зүг эргэж Кидан нарыг бут цохив. Найрамдал байгуулах тухай Билгэ хааны саналыг Сюаньцзун хаан дуртай хүлээн авчээ. Энэхүү 720-721 оны дайн нь Түрэгийн хаант улсаас Хятад гүрэнтэй хийсэн сүүлчийн дайн байлаа. Хятадын эзэн хаан найрамдалт харилцаагаа эвдэхийг хүсээгүйгээс гадна Билгэ хаан өмнөх Капаган хааны чиг бодлогоос татгалзсан байжээ. Билгэ хаан Хятадтай худалдааны харилцааг аажмаар өргөтгөж эзэн хааны гэр бүлтэй ургийн харилцаа тогтоон хэн хэнийхээ дотоод хэрэгт оролцохгүй байхыг чухалчилж байв. Сюанцзун хаан ч умарт хилээ тайван намжуу байлгасныхаа төлөө их хэмжээний шан харамж хүртээж байжээ. Зөвхөн 727 онд гэхэд л Хятадын эзэн хаан Билгэ хаанд уламжлал ёсоор 30 агт барьсных нь хариуд 100 000 толгой торго бэлэглэж байв. Зөвхөн 724 онд Хятадын цэрэг Кидан Татаби нарын зөрчилдөөнд Татабийн талд тусалсных нь хариуд дорнод хилийнхээ аюулгүй байдлыг сэргийлэх зорилгоор Татабийн эсрэг дайтаж ялсан юм. Харин Хятад, Түрэг цэргийн шууд мөргөлдөөн гарч байсангүй. 723-724 оны өвөл цаг Түрэгүүдийн хувьд тун хүнд хэцүү байсан бөгөөд зудаас болж олон малаа алджээ. Хавар нь Огуз ба Татартай дахин байлдаж эхэлсэн нь өмнөх жилүүдийн ололт амжилтыг алдах аюулд хүргэв. Асар их хүчин чармайлт гаргасны хүчинд босогчдыг дарж дотоод байдлаа төвшитгөж чадлаа. 727 онд Билгэ хаан Түвэдээс дэвшүүлсэн цэргийн холбоо байгуулах явдлаас татгалзсаныхаа шанд Хятадтай хилийн худалдаа өргөтгөх боломж бүрдүүлжээ. Энэ үеэс эхлэн Түрэгийн хаанд жил бүхэн их хэмжээний торго бэлэглэх болжээ. 731 онд Күль-Тегин нас нөгчив. Билгэ хаан ихэд гашуудан түүний дурсгалд сүр төгөлдөр тахилын онгон байгуулсан ба энэ явдалд Хятадын хаанаас тусгай элч томилон илгээж гашуудлын үг хүргүүлэхийн хамт чулууч урчууд гарган тахилын сүм цогцолж үзэмжтэй сайхнаар чимэглэн хөшөөний үг сийлүүлжээ. Билгэ хаан ч төдий л удаан насласангүй, 734 онд шадар хүмүүсийнх нь нэг болох Мэйлучжо гэгч хорлон алжээ. Хаан амьсгал хураахын өмнө хорлогчийг цаазаар авч ураг төрлийнхнийг нь бүгдийг хүйс тэмтрэн устгаж амжжээ1. Хятадын эзэн хаанаас энэ явдалд мөн л дээрхийн адил хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Түрэгийн түүхийн энэхүү догшин ширүүн дуулиант он цагийн түүхийг бүтээлцэж явсан ах дүү хоёрын тахилын онгон эдүгээ Орхоны Хөшөө Цайдамын хөндийд он жилийн уртыг давж хадгалагдан үлдсэн нь өөрсдийн түүхээ өөрсдийн гараар туурвин үлдээсний биет дурсгал болон мөнхөрчээ. Билгэ хааны орыг залгасан түүний хөвгүүд Ижань хаан (734-739) ба Тэнгэри хаан (740-741) эцгийнхээ бодлогыг үргэлжлүүлэхийг зорив. Гэвч 741 онд хаант улсын задрал эхэлсэн бөгөөд харьяат нутгуудыг захиран суусан Ашина овгийн засаг ноёд төв засгийн газартаа захирагдахаа больж эхлэв. Насан балчир Тэнгэри хааныг түүний авга ах Күтүлүг ябгу хороож хааны эрхийг булаан авсан байна. Уйгур, Басмыл, Карлукын холбоодтой дайн эхлэж энэ дайнд Күтүлүг ябгу амиа алджээ. Ийнхүү 745 онд Түрэгийн хаант улс эцэслэн мөхөв. Газар нутгийнхаа зарим хэсгийг хадгалан үлдсэн Түрэгийн аймаг овгууд хожмын түүхэн үйл явдалд мэдэгдэхүйц үүрэг гүйцэтгэж чадсангүй. Билгэ хааны авч явуулсан арга хэмжээнүүд нь Түрэг улсыг түр зуур сэргээн эдийн засаг улс төрийн хүнд байдлаас гаргасан юм. Энэ үеийн төрийн бодлогод Түрэг улсын гурван хааны төрийн зөвлөх асан мэргэн Тоньюкук их үүрэгтэй байжээ. Тоньюкукын дурсгалд зориулан бүтээсэн хоёр том гэрэлт хөшөө бүхий онгон тахилын сүм Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ. Тоньюкук нь тухайн үед Түрэг улс Хятадаас Буддын болон Бомбын шашин авч Түрэгийн хүн ам номхрон зөөлөрч хятадчилагдахаас тун их сэргийлж байсны зэрэгцээ тэдний цэрэг зэвсгийн хүчийг бодитой зөв үнэлж шууд халдан довтлохоос зайлсхийн найрамдлын гэрээ байгуулахыг зөвлөж байлаа. Тухайн үед Түрэг улс хүчирхэг байсныг Билгэ хааны үнэнч шударга эевэргүү сэтгэл, Күль-Тегиний цэргийн ур чадвар, Тоньюкукын эр зориг, туршлага ухаантай холбон үздэг байна. Улс төрийн эдгээр мэргэн бодлоготнуудын үйл ажиллагааны дүнд Түрэг улс нэгэн үе сэргэн эдийн засаг, улс төрийн хүнд байдлаас гарч чадсан авч цаашид удаан насалсангүй. Зэвсгийн хүчээр нэгтгэн авсан овог аймгуудад эдийн засгийн холбоо тогтоож чадаагүй, язгууртан ноёд дайны хөлөөр улс төрийн эрх, хүчин чадлаа эрс нэмэгдүүлсэн нь тэднийг тусгаар тогтнох бодлого явуулахад хүргэсэн, тэрчлэн эзлэгдсэн аймаг ястнуудын эрх чөлөөний хөдөлгөөн зэрэг нь Түрэг улс унахын гол шалтгаан болжээ. Түрэгийн аж ахуй. Түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг байжээ. Хятад сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж өвс усны аяыг даган нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, мал аж ахуй, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Түүнчлэн эртний түрэгийн хөшөөний бичээсэнд түрэгийн баян язгууртан хүн хэд хичнээн адуутай байсан тухай ч бичсэн зүйл бий. Үүнээс үзэхэд нүүдлийн мал аж ахуй тэдний эрхлэх гол ажил байсан ба энэ нь эртний судлалын олдвороор ч нотлогддог юм. Үүнд, эртний түрэгийн үеийн булшинд, унаж явсан морийг нь эмээл, хазаар, тоног хэрэгслийн хамт дагалдуулан тавьдаг нийтлэг заншил харагддаг билээ. Түрэгүүд Алтайгаас анх гарах үес газар тариалан эрхэлж байсан ба хожим Орхонд төвлөн суухдаа энэхүү уламжлалаа үргэлжлүүлэн бүр өргөн хэмжээгээр тариалах оролдлого ч гарч байжээ. Тухайлбал, Можо хаан Хятадаас 100 000 ху үр, 3000 тариалангийн багаж зэвсэг шаардаж байсан мэдээ бий. Түрэгийн дурсгал малтан судлахад тарианы ажлын багаж, сав суулгын зүйлс олддог. Гэвч нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлж үргэлж нүүж байдаг, цаг үргэлжийн дайн тулаан хийгээд орон нутгийн байгал, газар зүйн онцлогоос шалтгаалан газар тариалан нь мал аж ахуй шиг нийтийг хамран өргөн хэмжээгээр хөгжиж чадаагүй байна. Түрэгийн аж ахуйн туслах чанарын нэг салбар нь ан гөрөөний ажил байв. Тэр үеийн булшнаас буга, янгир, хандгайн эврээр хийсэн эдлэл хэрэглэлийн зүйл олддог нь хүнс тэжээлийн зарим хэрэгцээг ан гөрөөгөөр хангаж байсныг гэрчилдэг. Гөрөөлсөн ан амьтныхаа махыг нь идэж арьс ширийг нь хувцас хийх, гэр орноо бүрэхэд хэрэглэдэг байжээ. Түүний хамт үнэт үслэг ангийн арьсыг хувцсанд хэрэглэх, алба татвар авах, худалдаа арилжаанд гаргах зэргээр ашигладаг байв. Нийт Төв Азийн нүүдэлчин аймгуудын нэгэн адил ав гөрөө нь аж ахуйн ач холбогдолтойгоос гадна дайн байлдааны бэлтгэл сургууль болдог байжээ. Манай оронд буй хадны зургийн дотор нум сумаар гөрөөс авлаж байгааг дүрсэлсэн зүйл байхын хамт булшнаас ан амьтны яс элбэг олддог билээ. Түрэгүүд Y зууны үед Алтайгаар нутаглан Жужаны харьяанд байх үеэсээ төмрийн хүдэр малтан боловсруулж, төмөр эдлэлээр алба барьдаг байсан ба эртний булш оршуулгаас, төмрийн дархны ажил хийж байсныг гэрчлэх биет хэрэглэгдэхүүн их олддог. Түрэгийн төмөр хайлах ажлын чанар, төвшинг, тэр үеийн булшнаас олдсон төмөр эдлэл, зэр зэвсгийн зүйлсээс тоймлон мэдэж болох юм. Байлдааны зориулалттай олон төрөл зэвсэг үйлдвэрлэж байснаас, зөвхөн сумын зэв гэхэд л хорь гаруй төрөл, түүнчлэн илд, сэлэм, жад, чичлүүр хутга, байлдааны сүх гэх мэт олон төрөл зэвсэг, мөн ялтсан хуяг, бамбай, морины хуяг, шөрөг төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадмаг хийдэг байв. Тухайлбал, Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутагт буй Өнгөтийн хөшөө хэмээх дурсгалаас, дайсан довтлох үед тараан хаяж саатуулах зорилготой, газарт хаяхад дөрвөн үзүүрийн нэг нь заавал дээш харж унадаг, шөрөг хэмээх хамгаалалтын зэвсэг олон гарсан нь тэр үед төмөр хайлах ажил эрчимтэй хөгжиж, дайн байлдааны зэр зэвсэг хийхэд голлон чиглэж байсныг харуулдаг. Түрэгийн холбогдолт эртний дурсгалт зүйлсийн дотор исгэрэх зэв, нарийн хийцэт нум, төмөр дөрөө, хазаарын амгай зуузай, эмээлийн гох дэгээ, бүсний үнэт товруун чимэглэл, унжлага зэрэг зүйлс элбэг тохиолддог нь зөвхөн төмрийн дарх төдийгүй мөн уран дархны ажил бузгай сайн хөгжсөнийг гэрчилж байна. Сурвалж бичгийн мэдээнээс үзэхэд, түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхлэх боловч тодорхой хэмжээгээр хот орон байгуулж байсан нь мэдэгддэг. Тухайлбал, түрэгийн хөшөөний бичээсэнд <<миний эцэг хаан анх 7 эрийн хамт мордлоо. Түүний зах нутагт явсныг хотуудад суугсад сонсоод хотоос угтан гарч, ууланд суугсад уулнаас угтан бууж, бүгд нийлэн 70 эр болов>> хэмээн өгүүлдэг. Тэрчлэн Дундад улсын түүхэнд, <<Түрэгийн ханьли юаньи овгийн ноён Гудулу /Күтүлүг/-ийн харьяат түрэгүүд Цун Цай уулын дэргэд суурьшиж, Хэй-Ша хотыг барьсан байна. Тэдний тоо 5 000 хүн болж байсан>> гэж 682 онд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр, эртний судлалын шинжилгээгээр одоо хир Түрэгийн гэгдэх хот суурины дурсгалыг илрүүлэн судалсан зүйл үгүй боловч дээрх мэдээ баримтаас үзэхэд түрэгүүдийн дунд хот суурин барьж байгуулах ажил хөгжиж байсан нь илэрхий байна. Үүнийг нотлох биет баримт бол тэдний бүтээсэн тахил шүтээний барилга байгууламж болно. Эдгээрийг, тоосгоор барьж дээврийг тосгуур, нүүр ваараар чимэглэн, гаднах хэрмийг тойруулж усан татаал хийдэг байснаас гадна ус гүйлгэх тусгай шатаасан шавар хоолой ашиглаж байсан нь хот орон барих арга ухаан хөгжиж дэлгэрснийг харуулдаг билээ. Мөн чулууны ур дарх сайтар хөгжсөн нь тэдний бүтээсэн хүн чулуу, арслан, хонь зэрэг цоолбор дүрс, гэрэлт хөшөө урлан хийж байсан баримтаас тодорхой мэдэгддэг. Түрэгүүдийн дунд дотоодын арилжаа өрнөж овог аймгууд хоорондоо худалдаа солилцоо хийж байснаас гадна Хятад, Дундад Азийн улсуудтай ч харьцаж байжээ. Нангиад сурвалж бичигт түрэг, хятадын хооронд хилийн худалдаа хөгжүүлж зах зээл нээж байсан мэдээ бий. Монгол нутгаас, түрэгийн үед холбогдох Тан улсын зоос элбэг олдохоос гадна тухайн үеийн булшнаас хятадын торго зэрэг эдийн үлдэгдэл гардаг байна. Эдгээр нь зөвхөн дайн тулааны олз төдий бус мөн арилжаа худалдаагаар орж ирсэн зүйлс болно. Түрэгийн нийгмийн байгуулал. Түрэгүүд төр улсаа байгуулан түүхийн тавцанд мандан гарсан үеэсээ өөрийн улсыг <<эл улс>> хэмээн нэрлэж ирсэн байна. Энэхүү <<эл>> хэмээх үгийн утгын талаар тайлбарласан олонхи эрдэмтдийн саналыг үзэхүл энэ нь гарал угсаа нэгтэй олон аймгийн зохион байгуулалттай нэгдэл гэж үзүүштэй байна. Түрэг улсын анхны хаан Буман өөрийн биеийг эл хаан хэмээн цоллосон нь улсын хаан гэсэн утгыг агуулжээ. Тэрчлэн Орхон-Енисейн бичээст олонт гардаг <<бүдүн>> хэмээх үг бол нийт ард түмэн, иргэн гэсэн утгыг илтгэсэн бололтой. Түрэгийн төр улсын толгойлогч нь хаан /каган/ байв. Үүний зэрэгцээ мөн хан хэмээх цолыг ч хэрэглэдэг байжээ. Энэхүү хаан, хан цолыг түрэгүүд өмнө оршиж байсан Жужан улсаас уламжлан авсан гэх бөгөөд хожим нь монгол, түрэг угсааны бүх нүүдэлчдийн дунд өргөн тархан хэрэглэгдэх болжээ. Төр улсын дотор хааны дараа орох албан тушаал бол <<ябгу>> байв. Энэ цолыг Баруун Түрэгийн хаант улсын захирагчид хүртэж, угсаа залгамжлан эдэлж байжээ. Ябгу нь хаан төрийн залгамжлагч биш, харин угсаа залгамжлагч хунтайз нь эрхлэх албан тушаалаас үл хамааран <<тегин>> цол авдаг байжээ. Хаан угсааны засаг ноёдод <<шад>> цол олгодог. Эдгээрээс дооших тушаалыг Ашина овогт үл хамаарах язгууртнууд авдаг, гэхдээ бүх албан тушаал нь үе залгамжилдаг байв. <<Буюрук>> хэмээх мөн нэгэн томоохон албан тушаал байсан бөгөөд түүнийг зарим эрдэмтэн тушаал олгогч, шийдвэр өгөгч гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Түүнчлэн <<тархан>> хэмээх цол байсан нь алба татвар хураагч түшмэдийн нэр гэдэг. Мөн үүнийг алба гувчуураас чөлөөлөгдсөн тусгай эрхтэй хүмүүст өгөх цол гэх зэргээр тайлбарладаг. Түрэгийн нийгмийн доторхи сурвалжит язгууртан нарыг нийтэд нь <<бег>> хэмээн нэрлэж байв. Дээр дурдсан <<ябгу>>, <<шад>> болон <<буюрук>>, <<тархан>> хэмээх цолтонгууд нь бегүүдийн дундаас гавьяа зүтгэл буюу угсаа гарлаараа тодрон гарсан том сурвалжтанууд болно. Эд цөм бегүүдийн давхаргад багтаж байсныг батлах зүйл гэвэл, Күль-Тегиний хөшөөний бичээст буюрук, тархан нарын цолыг тавихдаа бег гэдгийг нь хамт бичсэн байдаг. Сурвалж бичигт өгүүлснээр Түрэгийн нийгэмд цэрэг иргэний 28 зэрэг дэв байсан гэдэг. Ямарваа зэрэг хэргэм, өндөр угсаа сурвалжгүй эгэл жирийн чөлөөт иргэнийг <<кара бүдүн>> гэж нэрлэдэг байжээ. Түрэгийн нийгэм нь зүүн, баруун жигүүр болон хуваагддаг байсан нь цэрэг дайны зохион байгуулалттай холбоотой юм. Зүүн жигүүрийг төлөс, баруун жигүүрийг тардуш гэдэг байжээ.

http://www.mglhistory.miniih.com/index.php/home/post/60 Ц.Бямба-Очир - тоо баяраллаа.

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:44 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
түрго-монголчуудын илд

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:50 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Turko-Mongolian mythology is essentially monotheistic. The Supreme Being is Tengri (see Tengri), the Sky personified. The Yakuts call him “The White Master Creator.” To some Tartars he is Ulgen (Ulgan). His assistant spirits are tengri (see Siberian Spirits). Tengri watched over the cosmos and the human social order and later was assimilated into the Muslim (see Islam) concept of the one God or Allah. Other deities were aspects of Tengri, whether Odlek, the personification of Time or Umai (see Umai) the embodiment of the placenta and childbirth and sometimes the Earth itself. Animals, especially the wolf, the bear (a father-man in disguise), and the eagle were important figures. The Turko-Mongols believed in the life of the soul after death and in the power of shamans (see Shamanism) to communicate with spirits (see Siberian Shamanism). Origin myths were popular among the TurkoMongols. The great Mongol conqueror Gengis Khan, was deified and was said to have been a descendant of the union between the Blue Wolf and a wild doe. The ancient Turko-Mongol ancestor Alp Kara Aslan (Heroic Black Lion) was born of a woman raised by an eagle. He was suckled by a lioness. The hero Uighur Buqu Khan, parented by two trees, was born of a knothole (see Virgin Birth). Other heroes and heroines were miraculously conceived by rays of light and various animal combinations (see Tu'chueh, Central Asian Mythology, Siberian entries).

Read more: http://www.answers.com/topic/turko-mong ... z2GoXY5AMj

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:51 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
hese developments were also shaped by Turko-Mongol ideas of kingship, which arrived with nomadic tribes from the central and east Asian steppe in the eleventh century. For Turkic and Mongol nomads, a ruler (Turk., bey, beg; Turk. and Mongolian, khan) was a charismatic military leader who exercised a highly personal style of rule. Often merely a first among equals, he was directly responsible to his own followers and was expected to settle their disputes, lead them militarily, and reward them for their loyalty through the distribution of spoils and wealth. Although nomadic khans were often members of noble families, their positions depended not only on their lineage but also on their own merits.

The more successful khans believed that their charisma had a divine origin, which was often identified with the spirit or spirits of the Enduring Sky, or God (Mongolian, Tenggeri; Turk., Tanri). Such divine favor was expressed through a special good fortune (Mongolian, su; Turk., kut; Pers., bakht or farr), which was bestowed on particular rulers by Divine Will and which was demonstrated through military victories. Divinely favored rulers were thought to possess special religious or shamanistic powers. An emphasis on nomadic law (Turk., töre, türe; Mongolian, yasagh (yasa); Ar. to Ottoman Turk., kanun) also formed part of nomadic ideals of rulership, since a nomadic khan was expected to uphold the law. These ideas first entered the Islamic world when the Sunni Muslim confederation of Seljuk Turks conquered Khorasan and the Iranian plateau under the charismatic military leader Tughril Beg (d. 1063), who reached Baghdad in 1055 and established the Great Seljuk dynasty (1055–1157) under the benevolent eye of a powerless Abbasid caliph. (Nizam al-Mulk and al-Ghazali both wrote under Seljuk rule.)

Read more: Islamic Monarchy - Turko-mongol Ideals - Nomadic, Mongolian, Seljuk, and Military - JRank Articles http://science.jrank.org/pages/10289/Is ... z2GoXlAwUb

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:52 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
http://www.youtube.com/watch?v=ooihQLCxISM

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 7:56 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
http://books.google.mn/books?id=qTm6Yka ... &q&f=false

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 10:33 pm 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Дуулга wrote:
Нэгэн өлөгчин чоно түүнийг олж, махаар тэжээн өсгөөд улмаар тэд ханилан чоно хээлтсэн гэдэг. Дайсан аймгийнхан үүнийг мэдээд тэднийг устгуулахаар цэрэг илгээсэн боловч чоно тэднээс зугтан Гаочан буюу Турфан газарт очиж уулын агуйд амь хоргодон 10 хүү төрүүлжээ. Тэдний үр угсаа олон аймаг болон өсч үржсэний дотор Ашина гэгч авьяас чадвараараа шалгаран овог аймгаа удирдан захирах болсон ба овог нь түүний нэрийг авч Ашина хэмээн нэрийдэх болжээ.

Анхны түрэгүүд монгол хэлтэнгүүд байсан.Турк туркут гэдэг нэр анхны тэр монгол хэлтнүүдэд хамаатай байснаа сүүлдээ одоогийн бидний турэг хэлтнүүд гэж үздэг улсуудынх болон хувирсан. Одоогийн түрэгүүд бол зүгээр л хүний юмаар хүүдэгнэгчид.
Эргэнэ хуныг Шинжаанд Гаочанд байсан гэхээр санаанд буухгуй юм. Буриадын Аргун мөрний хавьцаа байсан бололтой.Нууц товчоонд ЖАМУХА Хан мөрөн рүү Эргэнэхун руу ухрав гэж гардаг биздээ.
Ашина бол Бөртчинуад зам зааж өгсөн чоно гэж туркуудын өөрсдийнх нь домогт байдаг юм.
Одоо болтол Туркт зарим баагийнууд чоныг чино гэж нэрлэдэг тухай дуулддаг юм.

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Last edited by NAIMAN-NOMAD on Jan.02.13 10:53 pm, edited 3 times in total.

Top
   
PostPosted: Jan.02.13 10:41 pm 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Image
Image
Image

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:02 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Subject: Түрэг-Монголчуудын түүх

NAIMAN-NOMAD wrote:
Дуулга wrote:
Нэгэн өлөгчин чоно түүнийг олж, махаар тэжээн өсгөөд улмаар тэд ханилан чоно хээлтсэн гэдэг. Дайсан аймгийнхан үүнийг мэдээд тэднийг устгуулахаар цэрэг илгээсэн боловч чоно тэднээс зугтан Гаочан буюу Турфан газарт очиж уулын агуйд амь хоргодон 10 хүү төрүүлжээ. Тэдний үр угсаа олон аймаг болон өсч үржсэний дотор Ашина гэгч авьяас чадвараараа шалгаран овог аймгаа удирдан захирах болсон ба овог нь түүний нэрийг авч Ашина хэмээн нэрийдэх болжээ.

Анхны түрэгүүд монгол хэлтэнгүүд байсан.Турк туркут гэдэг нэр анхны тэр монгол хэлтнүүдэд хамаатай байснаа сүүлдээ одоогийн бидний турэг хэлтнүүд гэж үздэг улсуудынх болон хувирсан. Одоогийн түрэгүүд бол зүгээр л хүний юмаар хүүдэгнэгчид.
Эргэнэ хуныг Шинжаанд Гаочанд байсан гэхээр санаанд буухгуй юм. Буриадын Аргун мөрний хавьцаа байсан бололтой.Нууц товчоонд ЖАМУХА Хан мөрөн рүү Эргэнэхун руу ухрав гэж гардаг биздээ.
Ашина бол Бөртчинуад зам зааж өгсөн чоно гэж туркуудын өөрсдийнх нь домогт байдаг юм.
Одоо болтол Туркт зарим баагийнууд чоныг чино гэж нэрлэдэг тухай дуулддаг юм.



Наймангуйаа бүү үгүй байх гэж итгэж үнэмшнэм. Түрэг-Монголчууд түүхээ гаргаж ирэх ёстой. Тэгэхгүй бол наад байгы нууд чинь өөрсдийгөө нэтээр дүүрэн Дунху гээд л бичээд байна. Яахав Дунху нартай нэг гаралтай байж болно. Гэхдээ лав тэд бидний өвөг дээдэс биш. Бидний өвөг дээдэс бол Ата түрк. Хүннүчүүд. Дунхутай байнга дайн хийж явсан улс тэд бидэнд Пад байхгүй.

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:09 pm 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Дуулга wrote:


Наймангуйаа бүү үгүй байх гэж итгэж үнэмшнэм. Түрэг-Монголчууд түүхээ гаргаж ирэх ёстой. Тэгэхгүй бол наад байгы нууд чинь өөрсдийгөө нэтээр дүүрэн Дунху гээд л бичээд байна. Яахав Дунху нартай нэг гаралтай байж болно. Гэхдээ лав тэд бидний өвөг дээдэс биш. Бидний өвөг дээдэс бол Ата түрк. Хүннүчүүд. Дунхутай байнга дайн хийж явсан улс тэд бидэнд Пад байхгүй.

Дүнхү байлаа гээд яадаг юм.Хятадаар Дорнод хүннү нар гэсэн үг шдаа.

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:15 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Дүнхү байлаа гээд яадаг юм.Хятадаар Дорнод хүннү нар гэсэн үг шдаа. [/quote]

Тиймэл юм бол тэр Түнгүс буюу Дунгус, Кумоси, Манж, Солонгос нарыг оруулах гээд байгаа юмаа даа. Чи миний бичсэн юмыг гүйцэт уншмуй! харваас илт байна чи

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:18 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Subject: Түрэг-Монголчуудын түүх

NAIMAN-NOMAD wrote:
Дуулга wrote:


Наймангуйаа бүү үгүй байх гэж итгэж үнэмшнэм. Түрэг-Монголчууд түүхээ гаргаж ирэх ёстой. Тэгэхгүй бол наад байгы нууд чинь өөрсдийгөө нэтээр дүүрэн Дунху гээд л бичээд байна. Яахав Дунху нартай нэг гаралтай байж болно. Гэхдээ лав тэд бидний өвөг дээдэс биш. Бидний өвөг дээдэс бол Ата түрк. Хүннүчүүд. Дунхутай байнга дайн хийж явсан улс тэд бидэнд Пад байхгүй.

Дүнхү байлаа гээд яадаг юм.Хятадаар Дорнод хүннү нар гэсэн үг шдаа.


миний бичсэнийг сайн уншмуй!

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:24 pm 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Дуулга wrote:
Дүнхү байлаа гээд яадаг юм.Хятадаар Дорнод хүннү нар гэсэн үг шдаа.


Тиймэл юм бол тэр Түнгүс буюу Дунгус, Кумоси, Манж, Солонгос нарыг оруулах гээд байгаа юмаа даа. Чи миний бичсэн юмыг гүйцэт уншмуй! харваас илт байна чи[/quote] Шивей нар гэж бас оруулчаач.
Манай урианхай нарыг кумоси нарын улдэгдлүүд гэж ярьдаг ш дээ.Юм үнэнээрээ байх сайхан.
Халтар царайлсан нахиу ази түрэгүүдийн дэргэд бол шивей дүнхү нар шар толгойтой европеид төрхтэй улс байсан байгаа юм.
:haha:

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:29 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Subject: Түрэг-Монголчуудын түүх

NAIMAN-NOMAD wrote:
Дуулга wrote:
Дүнхү байлаа гээд яадаг юм.Хятадаар Дорнод хүннү нар гэсэн үг шдаа.


Тиймэл юм бол тэр Түнгүс буюу Дунгус, Кумоси, Манж, Солонгос нарыг оруулах гээд байгаа юмаа даа. Чи миний бичсэн юмыг гүйцэт уншмуй! харваас илт байна чи
Шивей нар гэж бас оруулчаач.
Манай урианхай нарыг кумоси нарын улдэгдлүүд гэж ярьдаг ш дээ.Юм үнэнээрээ байх сайхан.
Халтар царайлсан нахиу ази түрэгүүдийн дэргэд бол шивей дүнхү нар шар толгойтой европеид төрхтэй улс байсан байгаа юм.
:haha:[/quote]
ха ха овгууд нь бүгдээрээ хятад нэртэй. Гахай үржүүлээл хонь ямаа гэж мэддэггүй муу сайн юмнууд байсан гээ бичдээ. найман би энэ фромд орж ирхээсээ өмнө бүгдийн нэг бүрчилэн сайтар уншиж байгаад бүртгүүлж орж ирсэн. сайн ч судалж байж бүртгүүлсэн. Чи лав нотой найман овогын хүн байна даа ха ха

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:35 pm 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Дуулга wrote:
Subject: Түрэг-Монголчуудын түүх

NAIMAN-NOMAD wrote:
ха ха овгууд нь бүгдээрээ хятад нэртэй. Гахай үржүүлээл хонь ямаа гэж мэддэггүй муу сайн юмнууд байсан гээ бичдээ. найман би энэ фромд орж ирхээсээ өмнө бүгдийн нэг бүрчилэн сайтар уншиж байгаад бүртгүүлж орж ирсэн. сайн ч судалж байж бүртгүүлсэн. Чи лав нотой найман овогын хүн байна даа ха ха

Мэдээж хятад сурвалжид хятадууд өөрсдийхөө хэл аялгаар нэрлэсэн байж таарна ш дээ. Чи үнэхээр тийм нэрнүүдтэй байсан гэж мангарлаж байгаа юм биш биз.Тэгвэл Туцзяо гэсэн түрэг нэр бас байжилдээ. Гахай идэх сайхаан сайхан....Тэр үеийн түрэгүүд ч мөн адил гахай тэжээж хэл амаа олохгүй иддэг байсан...Миний дуулснаар хасгийн найман дотор бодон гахай сулдтэй найманууд бий гэж сонссон..... :wahaha:

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:44 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
үүний ав тэгвэл. Наймангууд хоёр янзын угсаа гаралтай нь тогтоогдсон байна. Казакстанд Харин Монголд Бол 3-5 болчихсон цохиж явна гэж найзаасаа сонсож байсан юм байна. Тэр маань генетич гэхүү дээ ккк

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Last edited by Дуулга on Jan.03.13 12:12 am, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:51 pm 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Төрийн нууц хааллаа

_________________
Хубилай Хааны Их Мэргэн Гүнтэн


Last edited by Дуулга on Jan.03.13 1:37 am, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Jan.02.13 11:52 pm 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Найман бол олон овог аймгуудын нэгдэл юм.

249610 - байата,найман, Етишкульская орда; C3-M217

249611 - род –казак, J1-M267

249612 – найман, R1a (Z280?, Z93?)

249613 – мангыт ?

249614 - ак ас, R1b1a2

249615 - найман; C3

249616 - (найман?);J2-M172

249617 - R1a1 Z93?

249618 – конырат, L

249619 – каракыпшак, J1

249620 - конгур, кыпшак,Етишкульская орда; J2

249621 - ?; R1b-M343+,M269- (M73?)

Мөн хасагстаний сэмиз-найман C3...

Би аль хэдийн гаплогрупаа тогтоочихсон. R1a1.

Тэхээр чи хэрвээ өөрийгөө С3 тай гэж үзвэл чи миний дэргэд манж донгуз гэсэн үг.....
:haha: :haha: :haha:

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Top
   
PostPosted: Jan.03.13 12:01 am 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Хэлсэн сэдвээ Засаад хаачихлаа Хүн гоё сэдэв нээж байхан найман баахан юм бичээд зүгээр хэрүүлийн бурхан юмуу хаашаа юм. :wahaha:


Last edited by Дуулга on Jan.03.13 1:40 am, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Jan.03.13 12:12 am 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Дуулга wrote:
Етишкульская орда энэ чинь түнгүс байна. найман, R1a (Z280?, Z93?) Эндо-иран байна. ?; R1b-M343+,M269- (M73?) энэ чинь түркүүд байна.
чи өөрөө R1a1 гэнээ хувьсал хэд гэсэн код байна? тэрнээсээ хамаараад өөр өөр болчино ш дээ. Түүхий аль аль үед ямар хугацаад ямар нөхцөлд гээд л . өөр өөр хүлээж авна ш дээ андаа.
Би бол эцгийн талаараа N1c1 haplogroup мутац 214 гэсэн кодтой. Монгол нутагт бие болсон гене. 30000-40000 жилийн өмнө гэсэн байх. Эхийн талаараа харин М17 байдаг юм даг. haplogroup b энэ Монгол улсын хүн амын 25 хувьдан байдаг гене.
Миний төрсөн ах нилээн олон жилийн өмнө Солонгост ажиллаж байхдаа саваагүйрхэж хийлгэчээд тухайн үедээ учир начрыг нь сайн олоогүй байсан байгаа юм.Солонгосууд байнга оросын эрлийз гэж дуудаад байхаар нь.Хувьсал код гэж юу юм. R1a1 байгаа л бол болоош дээ.
Өө за за чи чинь якут эсвэл зүрчид байсан юм байнашдаа. Найман уу кереи юу? Энд хахаха пират гээд чиний ах дүү нар зөндөө байна шдаа....
:haha:

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Last edited by NAIMAN-NOMAD on Jan.03.13 12:18 am, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Jan.03.13 12:15 am 
Offline
• Moderator
<b><font color=#000099>• Moderator</font></b>
User avatar

Joined: Apr.22.02 3:10 pm
Posts: 13860
Location: above
yasiin yu bolsiin?

_________________
beyond


Top
   
PostPosted: Jan.03.13 12:19 am 
Offline
Хавар Цагийн Анхны Яргуй
User avatar

Joined: Dec.31.12 1:30 pm
Posts: 3259
Location: Үнэнээ хүлээх байцаагчийн өрөөнд ажиллаа хийж байна. Байцаалт авч байна.
Subject: Түрэг-Монголчуудын түүх

NAIMAN-NOMAD wrote:
Дуулга wrote:

Өө за за чи чинь якут эсвэл зүрчид байсан юм байнашдаа. Найман уу кереи юу? Энд хахаха пират гээд чиний ах дүү нар зөндөө байна шдаа....[/color][/b] :haha:


зүрчид гэдэг чинь хятад зүгийн улсууд ш дээ найз минь. Түрэг гаралтай Монголчууд хэдий болтол ингэж бусдаар өөрийн түхээ баллуулж байхын. Хятадууд Манжууд эд нар чинь Пад байхгүй.


Last edited by Дуулга on Jan.08.13 11:31 am, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Jan.03.13 12:20 am 
Offline
Зураач
User avatar

Joined: Apr.24.07 5:12 pm
Posts: 10424
Location: Архан талд чинь:
Сараан wrote:
yasiin yu bolsiin?

Харин юу болсын? :lol:

_________________
Засагтханы зартай хархүү


Top
   
Display posts from previous:  Sort by  
Post new topic  Reply to topic  [ 387 posts ]  Go to page 1 2 3 4 515 Next

All times are UTC+09:00


Who is online

Users browsing this forum: No registered users and 1 guest


You cannot post new topics in this forum
You cannot reply to topics in this forum
You cannot edit your posts in this forum
You cannot delete your posts in this forum
You cannot post attachments in this forum

Search for:
Jump to:  

Copyright Asuult.NET © 2000-2015.
Administrative Contact: Khundaga Khurelbaatar [hundaga@hotmail.com]
Tel: 1-888-303-4927, Fax: 1-888-406-2264.
Powered by phpBB © 2000-2015 phpBB Group. Powered by phpBB® Forum Software © phpBB Limited