#AsuultSambar :

ASUULT.NET - МОНГОЛ УЛС МАНДАН БАДРАГ!
It is currently Sep.23.18 5:24 am

All times are UTC+09:00




Post new topic  Reply to topic  [ 168 posts ]  Go to page Previous 1 2 3 4 57 Next
Author Message
PostPosted: May.13.12 11:22 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
4share дээрхи бүртгэлээ бас блоклуулчихсан, тэгэхээр энэ сэдэвт байгаа бүх файл татагдах аргагүй боллоо. гэхдээ дахиад шинээр эхлэх бодол байна, дэхиж шэйрлээд холбоосыг шинэчилдэг билүү тусдаа блогорхуу юм хөтөлдөг бил үү яадав билээ. ямартай ч юүтиби дээр шинээр суваг нээсэн, тэнд байхгүй олон сайхан материалыг та нартаа сонордуулахаар тавих бодолтой байна.

иззи одоо холбоо бариад ирж авбал нээлттэй шүү, сая хэд хоног ажлаар гадагшлаад эзгүй явлаа.

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Jul.02.12 2:05 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
За энэ хэсэгт тавигдсан байгаад татах холбоос нь ажиллахгүй болсон дуунуудыг дараалал ёсоор дахин тавьлаа.

жич: Одооноос ямарваа файлыг шэйрлэхдээ нэрээр бус кодоор тавих тул та бүхэн татаж аваад нэрийг нь ном ёсоор болгож хадгалаад хэрэглэхийг хүсье.

1. Эртний сайхан.
Уртын дууч Г.Дамчаа
http://www.mediafire.com/?uavdd4ddf4jw7ba

2. Юндэн гөөгөө
- Jargalant Altai - Xöömii and Other Vocal and Instrumental Music from Mongolia [Pan, 1996] цомогт орсон хөөмийн хувилбар.
http://www.mediafire.com/?i75c6815yk8ay6k
- ОХУ-ын БН Буриад улсын "Намгар" хамтлагийн Хатар [2003] цомогт орсон хувилбар.
http://www.mediafire.com/?0vlpytt41fw1vvr

3. Хөөрхөн халиун
- Дуучин Б.Мягмарсүрэн
http://www.mediafire.com/?o3wm0m610t2mc0h
- Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Гэрэг [2007] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?bqpmtxq7nqatlf1

4. Тосонгийн орой
Уртын дууч МУГЖ Д.Надмид
ХБНГУ-ын хөгжмийн Enigma хамтлагийн The Cross of Changes [2004] цомогт Age of loneliness нэрээр орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?bw11280kmer7uwc

5. Жаахан шарга
Уртын дууч АЖ Ш.Чимэдцэеэ. Алтан хөхийн оргил [2009] цомогт нь орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?u5ym9swdeifdz16

6. Торой банди
- Уртын дууч МУГЖ Д.Долгоржав
http://www.mediafire.com/?1zv85qm4benjvj0
-Уртын дууч АЖ Ш.Чимэдцэеэ. Алтан хөхийн оргил [2009] цомогт нь орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?8vbxs2qhccbveuo

7. Дөрвөн настай халиун
- Нидерландын PAN Records студиэс эрхлэн гаргасан ETHNIC SERIES язгуур урлагийн цувралын Jargalant Altai - Xöömii and other vocal and instrumental music from Mongolia [1996] хэмээх цомог, Таравжавын Баржавын дуулснаар.
http://www.mediafire.com/?1c8llxfp8qgwpah
- Columbia River Entertainment Group -ийн Voyager Series: Mongolia Traditional songs [2007] цомгогт орсон хувилбар.
http://www.mediafire.com/?e6t9zkmdg1rbn4j
- Уянга хэмээх хүний Uyanga 1 - The Traditional Music Of Mongolia [1998] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?d41tiefgraya71v

8. Жаран цагаан адуу
Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Гэрэг [2007] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?u8m824djdq8dnw5

9. Сэндэр охин
Уртын дууч АЖ Ш.Чимэдцэеэ. Алтан хөхийн оргил [2009] цомогт нь орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?klqnt0odiv78tn8
Хөгжимчин Ж.Урантөгсийн Mongolian Songs & Pieces for Zither Yataga [2001] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?j835lespybg5i0e

10. Үдэлт
Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Гэрэг [2007] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?m8765mvkreaxh8l

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Aug.06.12 9:01 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Сэрэвгэр хадны зэрэглээ

Хөгжимчин Ж.Урантөгсийн Mongolian Songs & Pieces for Zither Yataga [2001] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?bx865ycdnc598fg

Black horse - Mongolian Traditional Classical Music Art [2001] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?23xa8zw6ijbdh5q

Сэрэвгэр хадны зэрэглээ

Сэрэвгэр хадны зэрэглээ нь хө
Сэнжирч гогцоороод харагдана аа хө
Сэтгэл хөдлөөд горьгүй нь хө
Сэрүү оруулаад мордъё доо хө

Од нь гараад ирвэл хө
Оройтох л байлгүй яах вэ хө
Одоо мордоод явбал хө
Очих л байлгүй яах вэ хө

Саран гараад ирвэл хө
Саруулхан ч байлгүй яах вэ хө
Салаад мордоод явбал хө
Санах л байлгүй яах вэ хө

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Jul.28.13 3:02 pm, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Aug.08.12 1:04 pm 
Offline
Тугчин Гишvvн
Тугчин Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.01.07 12:23 pm
Posts: 186
Location: Heaven
Buriad duu Zayan navaa. ENE uneheer saihan duu shuu. sonsood uzeerei. http://www.4shared.com/mp3/87TuUWa2/zayan_nabaa_1.htm

_________________
Mongol uls mini mandan badrag.


Top
   
PostPosted: Aug.08.12 2:29 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Заян наваа

Буриад ардын дуу. Тэдний уугуул нутаг Заян Наваа гэж уултай, Бада Ёго гэдэг голтой үзэсгэлэнт сайхан нутаг байсан гэнэ. Тиймээс Эргүнэ Хунд очсон буриадууд тэр сайхан нутгаа санагалзан дуулсан нь “Заян Наваа” хэмээх дуу аж. Юутай ч Заян Наваа, Бада Ёго нутгаа санагалзсан сэтгэлийн уярал, гуниг шингэсэн дуу гэдэг нь илт. Тиймээс “Заян Наваа” дууг тэнгэр сансрын дуудлага, маань мэгзэм шиг хүчтэй, ер бусын үг аялгуутай, гүн ухааны агуулгатай дуу гэдэг. Эргүнэ Хунд дүрвэж очсон буриадууд эмээлийнхээ бүүргийг нутаг руугаа харуулж тавьж, буцаж харихыг бэлгэддэг байсан гэнэм хэмээн http://www.youtube.com/watch?v=Iy6KMz5caJI&feature=plcp Баяраа хүбүүн өгүүлжээ. Харин бүр 2007 онд Бодонгууд Зоригт хүбүүн блогтоо дараах түүхийг өгүүлж байсан байх юм.

Балжин хатан

Хори угсаатан анхан ажаћуудаг Байгал шадархи уг нютагаараа таран нїїжэ, урдань хаанай тїшэмэл Барга Баатар эсэгынгээ захићан ёћоор, їдэ нара шэглэн нїїжэ яба ябаћаар, саашаа байгаалиин баялигые дахажа, домогто Заян Наваа, Байдан Ёгоо гэдэг Ара Тїбэдэй нютагуудта хїрэжэ, тэндэ олон жэлдэ ажаћууха зуураа, їнэржэн їдэжэ байћан гэхэ.
Энэ Заян Наваа, Байдан Ёгоо нютагууд тухай Яруунын Догно нютагта тїрэћэн Эгэтын дасанай хамжаанай Дашын Бальжинима гэдэг їбгэнэй болон бусад зоной хэлэћэн угай бэшэгћээ дуулаћанаа Эрдэниин Рыгзен гэжэ хїн иигэжэ хєєрэћэн байна:
– Наян Наваа гэдэг нютаг Тїбэд Монгол хоёрой наян дабаатай аад, тэндэ дабаануудћаа наян горхон урдажа, наян жалгаар дамжан, Бада гэдэг голдо ородог байћан гэхэ. Хойто ара таладань їргэлжэ їндэр ууланууд байдаг аад, тэрэ уулын эгээ оройнь Ёгын їндэр гэдэг, юрэ хїнэй оройдонь гаража болохогїй байбашье, зарим бэрхэ ангуушад гараћан байдаг гэжэ хэлсэдэг юм. Заян гэдэгынь ута аад, їргэн гол байха зуураа, олон горходые нэгэдїїлэн, Бадын голдо шудхадаг гэхэ. Энэ нютаг ороной уларил ехэ урин дулаахан, їбэлынь хїйтэн бэшэ, ургаса ногоониинь хїнэй бїћэдэ хїрэмэ, элдэб зїйлэй їзэм, алим, жэмэс болон бусад ургадаг байћан гэхэ. Энэ нютагта хїн зон, айл аймаг гэжэ їгы, зэрлиг ямаад ћїрэгєєрєє бэлшэжэ ябадаг, ан гїрєєл олон, аглаг гоё байгаалитай гэхэ.
Тэндэ суг эм тїїжэ, Ёгын їндэрэй арын зїїн гарай турагуудай нэгэ лама иимэ тїїхэ хєєрэћэн байна.
Эдэ нютагуудаар эртэ сагта, олон зуугаад жэлэй саана хори угсаатан ажаћуужа байтараа, ямар нэгэн шалтагаанаар зїїн зїг барин нїїћэн юм. Эдэ нютагуудаар ондоо улад зон ћуухаяа ерэбэшье, эндээ ћуужа огто шададаггїй, гэдэргээ бусадаг байћан гэхэ. Энэ орон нютагай сабдаг ехэ хатуу гэжэ гэлсэдэг байћан ха.
Энэ Байдан Ёгоо, Наян Наваада ажаћууха сагтаа хори угсаатан Тїбэд ороной тїб газар оронтой ойро зэргэ байћан тула хоорондоо ошолсохо, ерэлсэхэ, ябалсаха, Тїбэд ороной шажан болон ћургаалые даган абаћан, энэ хори угсаатанда тэдэнь ехэ нїлєє їзїїлћэн, тїбэд хэлээр їзэг номой бэшэг їзэжэ эхилћэншье заримашуул байћан, мїн хориинхид єєћэдєєшье Тїбэдэй бурхан шажанда ћуража ерээд, отог аймагайнгаа дунда номой ћургаал дэлгэрїїлжэ, бурхан шїтєєн байгуулћан, хурал мїргэл эрхилћэн ушар байћан бололтой. Баћа бага зэргээр Энэдхэгэй, Балбын, Хитад гї, али Чин уласай їзэг, бэшэг, номдонь ћуралсадаг хїнїїд бии болоћон гэжэ байна. Иигэжэ байха їедєє ћайн бэлигтэй хїнїїдынь єєрынь жэнхэни хори хэлэн дээрэ бэшэг зохёожо, эрдэмэй дээжэ олоћоншье тухай домог бии юм. Мїн хойшодоо Монгол орондо зохёогдоћон хуушан монгол гэдэг дээрэћээ доошонь бэшэгдэдэгтэй тон дїтэрхы байћан мэтээр найруулан зохёоћон байгаа гэхэ. Энэ мэтэ ушараар хори угсаатан ном бэшэгтэ ћургаха хара багшатай, зурхайшадтай, єєрын хэлэн дээрэ ябуулха їзэг бэшэгтэй болохо тумаа эгэшэг дуунай хилгааћан хуур, модон жэмбїїр, хулћан лимбэ, арћан хэсэ, хальћан хэнгэрэг гэхэ мэтэ элдэб хїгжэмэй зэмсэгїїдтэй байжа, орон нютагаа, зоноо, адуу малаа магтажа, тїїрээн дуулалдадаг байћан гэхэ. Мїн баћа жэл сагай уларилай ћэлгэлтын эхин болон ћїїлдэ ћара наран болон одо мїшэдэй эрьесэћээ байгаалиин жама ёћын байдалћаа дулдыдан, ажабайдалай болон адуућа малайнгаа арьбажахын тула амтан сагаан эдеэнэйнгээ дэлгэрхын тула, амгалан тайбан амидархын тула ногоогоор хушагдаћан гоё ћайхан нютагайнгаа хада уулын эзэдые, ућа нуурайнгаа лусуудые тахижа, тогтомол ехэ найр зугаа, толотомо ћайхан зїжэг наада бїгэдэ отог аймагаараа хэдэг баяр баясхаланта ёћо заншалтай байћан гэхэ. Баћа саашань хэлэхэдэ, зэргэ ажамидаран ћуућан ойрын уладтаяа єєћэдтєє хэрэгтэй эд хэрэгсэлнїїдые ћэльбэн абалсажа, аралжаа наймаа хэдэг байћан гэхэ. Анхан сагћаа тахин мїргэн ябаћан бєє удаганаа, онго тэнгэриие дуудан тахижа байдаг ћэн гэхэ. Баћа энэ хориин угсаатаниие ниитэ дээрэнь ударидаха тїрїї ноён гї, али тайшаа зэргэћээ дээшээ бага хаан гэдэг олон їе їргэмжэлэн залгалагдажа ћуућан домог баћа бии юм.
Анхан ажаћуућан Наян Наваа, Байдан Ёгоо гэжэ нютагћаа хори угсаатанай наашаа нїїжэ ерэћэн шалтагааниинь гэхэдэ иимэ.
Нэгэн сагта єєлэд торгуудай хаан тїрэ барићан ноён байћан аад, тэрэ ойронь ажаћуућан хори угсаатаниие эрхэ мэдэлдээ абаћан байгаа. Тиин энэ тїшэмэлэй ухаатай ћайхан басагые тэрэ єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє хатан болгон абахадань, хори угсаатан тэрэ хатанай энжэ бологогдожо їгтэћэн ха. Тэрэ Хориин ноёнћоо хатан болгон абаћан ћамганиинь єєлэд турагуудай хаан ноёной ћамган болоод байхадаа, олон їхибїїдтэй болоћон ха. Тэдэ їхибїїдэйнь дунда нэгэ сэбэр ћайхан їхин байћыень монголой хаашуулай ћїїлшын хаануудай нэгэ Буянта сэсэн хаан басагые хатан болгон абаћан байгаа. Тэрэ сагай заншалай ёћоор, хаан хїнэй їхин хадамай газарта хїргэгдэхэдєє, єєрын энжэ зонтой ерэдэг байћан юм ха. Тиин мїнєєхи єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє мэдэл доро байћан хори угсаатаниие басаганайнгаа энжэ болгон їгэбэ. Тиигэжэ хори угсаатан єєлэд турагуудай хаан ноёной захиралтаар тэрэ ћайхан энхэ амгалан ажаћуућан нютагћаа хїргїїлэн тэшхїїлэгдэжэ нїїлгэхэ сагта, Наян Наваа нютагћаа хїдэлжэ, Заяагын голые гаталан, наян дабаагаар дабажа, Байдан голоор уруудан, Ёгын їндэрые дабан гараха зуураа, нютаг ороноо орхин нїїжэ ябаћандаа гуниглан дуулаћаниинь гэбэл:

Наян Наяа Наяа гєє,
Наян Наваа минеэ гєє,
Байдан Байдаа Байдаа гєє,
Байдан Ёгоо минеэ гєє.

Иигэжэ аянгалуулан нютаг оронћоо холодо холодоћоор нїїжэ ерээд, Буянта сэсэн хаанай албатан боложо хамжаћан бэлэй.
Тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан гурбан хїбїї, нэгэ їхиниие тїрэћэн аад, тэрэ їхиниинь узуур уг ћайтай тула бага наћанћаа тусгаар ћонор ћайхан шарайтай, хурса оюун ухаатай, хубилха шэдитэй аргатай байћан гэхэ. Нэрэнь Балжан гэдэг ћэн. Тиин тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан хориин угсаатанай зээ басаган болохо байћан аад, энэ хатанай гаргаћан Балжан гэжэ їхиниинь мїн лэ хориин угсаатанай хоёрдохи їеын зээ басаган болодог байба. Тиимэћээ хори угсаатан энэ Балжан зээдээ ехэ дуратай, тэрэнээ анхаран харагалзан ябадаг байћан байна.
Энэ Балжан їхинэй наћа хїсэжэ байхын сагта Хинганай шэлын араар ћуудаг болоо угай Бїїбэй Бэйлэ ноён єєрынгєє тайжа хїбїїн Дай Хун гэдэгтэ гэргэн болгохоор ураг эльгэнэй ёћоор эрижэ ерэхэдэнь, энэ ушарые хоёр талаћаа зїбшєєлдэжэ, тэрэ Дай Хун тайжын гэргэн болгон Балжан хатаниие їгэхэ абаха гэлсэћэн байгаа. Балжан їхиниие Дай Хун тайжын хатан болгон хїргэхэ болоходоо, ехэ хурим тїрын тїхеэрэлгэ хэжэ байха зуураа, урданай заншалаар хадамда гараћан їхин энжэтэй байдаг тухай Буянта сэсэн хаантан єєр хоорондоо зїбшэхэдєє, ямар нэгэн монгол угсаатаниие энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ. Тиихэдэнь їхин Балжаниинь тэрэ дурадхалынь огто арсажа, єєрын изагуурай, минии нагасанууд болохо, минии эхын энжэ боложо ерэћэн хори угсаатаниие энжэ болгон эрхэ бэшэ абажа ошохоб гэжэ эхэ эсэгэдээ гомдол муулар табићан бэлэй. Иимэ ушар гараћан дээрэћээ тэрэ хаантан дахинаа зїбшэн, эхын энжэ болон ерэћэн хори угсаатаниие Балжан хатанай энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ ха. Тиигэжэ хори угсаатаниие дахинаа хїлгїїлэн нїїлгэжэ, Балжан хатан їхинєє Бїїбэй Бэйлын ордон харшада хїргэжэ, Дай Хун тайжын хатан болгон, айхабтар ехэ тїрэ, найр, наада хэћэн байна. Тэдэ энжэ боложо ерэћэн хориин арбан нэгэн отогой угсаатан улад Бїїбэй Бэйлэ ноёной албата болон хамжажа, Хинган уулын ара талаар, Хайлаар хото шадар, Хїлэн нуур оршон тойрон нютагуудаар таран ажаћуућан бэлэй.
Энээнэй урда, Наян Навааћаа анхан нїїхэ сагта хори уладћаа нэгэ хэдэн їсєєхэн тоото зониинь таћаран нїїжэ ябаћан байжа бололтой юм. Юундэб гэхэдэ, энэ хоёр Тїбэдэй хоорондо Хойто болон Урда Тїбэдэй хоорондо хори хэлэтэй, мал ажалаар нїїжэ ябадаг зонтой урдын сагай мїргэлшэд болон ламанар дайралдадаг байћан байна. Тэдэ Баруун Жуу аяншалан ябаћан зоноор уулзахадаа, ехэ хїндэтэйгєєр угтадаг, аяшарћаниие амаруулан, ехэ ћонирхон ярилдадаг байгаа юм гэлсэдэг ћэн ха. Мїн баћа Хитад газарта хори хэлэтэй, адли шэгтэй зон ажаћуудаг тухай хэлсэдэг байћан байна. Эдэ хори угсаатанай таћардаћан, їлдэћэн зон байгаа ёћотой гэлсэхэ юм.
Тиин Дай Хун тайжын Балжан хатан гэгдэжэ тїбхинэн ћууха сагта хори изагууртан энжэ зон боложо байдаг бэлэй. Нэгэ хэдэн сагта ажана тїнжэн ћууха їедэнь Бїїбэй Бэйлэ ноёной хатан наћанћаа нїгшэжэ, тэрэ ноён єєрынгєє албатан соогоо нэгэ хархи изагуурта їхиниие ћунгажа гэргэн хатан болгожо абаба ха. Тэрэ хатантаяа ћуужа байха їедэнь, Бїїбэй Бээлын їбгэн наћан болоћон туладань, Дай Хун тайжатай тэрэ залуу хатан инаг амараг болоходонь, Балжан хатан эрэдээ хэлэбэ:
– Ши эхэтэеэ эжэлжэ, наадажа, энхэрэг амараг болохошни юун бэ? -гэжэ хэлээд, тэрээнћээ уламжалан, эхэ бэри хоёр эбгїй болоћон дээрэћээ хоорондоо зохилдохогїй, хэрїїлтэй болоћон байна. Тиин хатан бэри хоёрой атаа жїтєєн, хэрїїл хёмороон тїргэдэжэ, Балжан хатан єєрын нїхэрєє їгэдєє оруулан, анхан єєрынгєє абажа ерэћэн энжэ хори угсаата 11 отог зоной ехэнхи хубиие эрхэ дороо хуряажа, Дай Хун тайжатаяа хамта 1613 оной їедэ Бїїбэй Бээлын нютагћаа гаража, хойто зїг шэглэн нїїхэдээ, олон тэргэ тэмээндэ бараа хуряагаа, эд зєєриеэ ашаалжа, адуу малаа албатан зоноороо туулгажа, уда удаћаар Їлирэнгэ гол шадар, Хуандайн тала болон Хїхэльбиин хїбшын захаар таража ћуухадаа, Дай Хун тайжа Балжан хатан хоёр ажаћууха нэгэ ћайн ордон харша тодхон байгуулћан бэлэй.
Иигэжэ тїбхинэн ћууха сагтань мїнєєхи хойто эхэ болохо залуу харсас хатаниинь Бїїбэй Бэйлэ ноёндоо:
– Ши хаан хїн аад, албата зондоо, Дай Хун тайжа харсас хїн эмэдээ мэдэгдэхэ болобо гїш? – гэхэдэнь, тэрэ ноён залуу хатанћаа юун болоћон тухай асуухадань, тэрэнь иигэжэ хэлэбэ:
– Шинии хїбїїн Дай Хун тайжые Балжан бэришни їгэдєє оруулжа, албата зон, адуу малтайгаар абажа, хойто зїг шэглэн зугадаад, Їлирэнгэ гол шадар тїбхинэн ћуужа байна гэжэ ћураг дуулдана. Энэ болбол шинии хаан тїрые тїйдхэћэн, албатан зониие бууруулћан, алдар солыеш гутамшаг болгоћон иимэ муу хэрэг їйлэдэжэ байћан тула тїргэн сэрэгээ эмхидхэжэ, тэдэнэй хойноћоо эльгээжэ, тэдэниие дайлан бїћэлэн абажа, Дай Хун тайжа Балжан бэри хоёрые албатан зонтойнь наашань тэхэрюулэн асара, – гэжэ ганиран байжа хэлэхэдэнь, Бїїбэй Бэйлэ ноён ћая ойлгон мэдэжэ, хїбїїн, бэридээ уурлан, зуун сэрэг элшэ заража:
– Дай Хун тайжые албата зонтойнь асарагты, Балжан хатан бэриинь баруун хїхэ отолжо алаад, хїхыень хїхэн шэнги газарта орхигты, толгой болоод гар, хїл, мїсыень тэрэшэлэн газарта орхигты, мори эмээлынь мїн мэтэ газарта орхигты, – гэћэн зарлиг буулгажа, тэрэ элшэн сэрэг эльгээбэ.
Тэрэ элшэн сэрэгэй ерэхэдэ, Балжан хатан бэринь уридшалан мэдээд, далан нэгэн хубилгаантай байћан тула, сайбар саћанда хубилжа їзэгдэбэгїй ха. Тэрэ сэрэгынь оложо барижа ядаад, Дай Хун тайжые зарим їсєєхэн албатантайнь абаашажа, Балжан хатан бэрииень оложо ядаћанаа ноёндоо айладхахадань, ноён дахин сэрэг ябуулан, урид хэлэжэ эльгээћэндэл адляар захиран ябуулба. Балжан хатан урда мэтэ уридшалан мэдэжэ, ућанда хубилаад олдонгїй байба. Тиихэдэнь нэхэжэ ерэћэн сэрэг оложо ядажа, ехэтэ зобоходонь, Балжан хатан эндэ тэндэ хоргодон ябаћанаа, бэеэ тушааћуу гэжэ сэдьхээд, нэгэ нуурай захада єєрынгєє харьяата зониие суглуулжа, гэрээд зарлигаа иигэжэ хэлэбэ:
– Эндэ гурбан дїшэ шулуу тодхон, тэрэ шулуунуудтаа тогоо оложо табяад, тэрээн соогоо энэ нуурай ућанћаа хэжэ, гал тїїдэбшэ носоожо, ућанай халахада, ая ганга, арса жодоо болон олон янзын анхилга ћайхан ургамалай бодосуудые шэнгээн бусалгагты, – гэбэ ха. Тиин єєрєє хэдэн нїхэдєєрєє нуурай захада ошожо, гар нюураа угаагаад, баруун хїхэнћєє ћї ћаажа, тэрэнэйнгээ дућалнуудые нуурай ућанда сасан їргэжэ:
– Энэ нуурай ућан аршаан боложо, хїн амитанай, та бїгэдэнэй ундан боложо тућалаг! – гэжэ їреэћэн байгаа. Тэндэћээ гэдэргээ бусажа, тогооной дэргэдэ ерээд, бусалан шанаржаћан ућаар бэеэ арюудхан угаагаад, мїн зон нїхэдтєє угаахыень дурадхаад, єєрынгєє ћайхан хубсаћа їмдэжэ, шэмэг зїїдхэлээ зїїжэ, бэеэ гоёон заћаад, мориндоо тохом дїрєєбшыень табижа, хазаарайнь хїмэлдэргэ шангадхан, эмээлынь хударгалан тохожо зэћээд, єєрєє мордожо, тэрэ шулуун дїшэтэй тогоо тойрон гїйлгэжэ ябахадань, морин гэнтэ нэгэ дїлииень дайраћан дээрэћээ баруун-хойшоо тогооной хэлтыћэндэ, Балжан хатан мориёо татаад, иигэжэ ћїїлшынгээ їреэл їгэ хэлэћэн бэлэй:
– Энэ шулуун тогооной нара шэнгэхэ зїг тээшэ хэлтыћэниинь хадаа таанад минии энжэ – Хориин арбан нэгэн отогтоной ябан ошон анха сагта їбгэ эсэгэнэрэйнгээ нютагжаћан газар ороноор таран їнэржэжэ ћуухынтнай бэлгэ тэмдэг болоно. Тиин хойшодоо таанад болбол уг узуураар ћайн аад, їри хїїгэдээр удаан олон жэл соо арьбажажа, амгалан тїгэлдэр ябахынтнай тїлєє минии їреэл мїнхэ оршохо болтогой! Мїнєє би элдэб эди шэди хубилгаантай байћан тула, нэхїїл сэрэгтэ барюулангїй, огторгой єєдэ дэгдэхэ гї, али ућанда шэнгэхэ мэтэ элдэб арга шэди гаргаха аргатай байбашье, эхэнэр хїн байћан тула ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћогїй дээрэћээ, мїн баћа тэрэ нэхїїл сэрэгшэд оложо ядан, ехэтэ зобожо байћанда, єєрєє бусадта тућалхада аша їрэнь їгїїлэшэгїй ехэ тула єєрыгєє хайрлангїй, бэеэ тушаахаар сэдьхэжэ байнаб. Таанад намайе хїлисэгты! - гэхэдэнь, тэрэнэй албатан, Хориин арбан нэгэн отогой улад ехэтэ гасаланда дарагдажа, Балжан хатан эзэнээ хайрлажа, яаха аргагїй гашуудалта байдалда ороходоо:
– Танай заабари їреэлые хїндэтэйгєєр тогтоожо абаад, энэ ехэ хатуужалта эсэслэлые аймшаг сухарилтагїй табићандатнай ядаран, шаналжа байха зуураа, бидэ, Хориин арбан нэгэн отогой харьяатан зонтнай бїгэдєєрєє энхэрэл ехэтэ эхэ мэтэ ашыетнай мэдэрэн, арюун ћайхан сэдьхэлыетнай зїрхэндєє хадагалан, алдар ехэтэ нэрыетнай ухаандаа мїнхэлэн ябаха болтогойбди! - гэжэ тангариглан хэлэхэдэнь, Балжан хатан:
– Таанадни маша ћайханаар тогтообот! – гэжэ, тиин хахасахын хирэндэ нэхїїл сэрэгїїдэй ерэхэ зуура:
– Таанадни, эндэ байжа болохогїй, эсэргїїсэлтэ хэжэ байнгїй, али болохо зїг шэг барин, холодон хоргодожо тэрьелэгты! Би гансаараа бэеэ тушаахаб! – гэхынь хирэндэ, мориниинь заадан дэбхэржэ, сабшан турьян дугташаха зуурань, хазаарайнгаа жолоо бэхилэн барижа байха їедэ, нэхїїл сэрэгэй холоћоо харагдахынь бараанда, эндэ байћан харьяата уладынь урда хэлэгдэћэн ёћоор, али болохо зїг шэгтэ зугадан тэрьелбэ.
Тэдэ сэрэгшэд гансаараа байћан Балжан хатанда хїрэжэ ерэмсээрээ, шэрїїн хатуугаараа барижа абаад, хэлэшэгїй муухай бїдїїлиг абари ааша гаргахадань, Балжан хатан хэлэбэ:
– Ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћо їгы гэлэй. Зарлигай ёћоор боложо ханагты! – гээд, бэеэ їгэхэдэнь, элшэ сэрэг Балжан хатанай баруун хїхыень отолжо алаад, толгойень толгой мэтэ газарта, бусад хїл гарыень, тэрэшэлэн мори эмээлынь хэћэг хэћэгээр орхибо. Толгой орхићон газарынь мїнєє хїрэтэр «Балжан толгойто» нэрэтэй хада байна, бэеыень алаха зуураа, хаяћан нэгэ нуур «Балжанын нуур» гэжэ нэрэтэй байна. Хатанай шэмэгэй ёдоргынь орхићон газар «Ёдорто» гэжэ нэрэтэй болобо, тогооень орхићон газарынь «Тогоото» гэжэ нэрэтэй болобо, морииень нэгэ голдо орхићыень «Хара Морито» болобо, алтан эмээлынь орхићон газар «Алтан Эмээлтэ» гэжэ нэрэтэй болобо. Иигэжэ тэрэ элшэ сэрэг єєрынгєє ноёной захиралтаар їйлэдэжэ, сэдьхэлээ хананги гэдэргээ ехэ баяртай бусаћан гэхэ.
Иимэ гашуудалтай хэрэгэй болоходо, Бїїбэй Бэйлэ ноёной хїбїїн Дай Хун тайжа гэдэг сэдьхэлээ гутажа, Балжан хатаниие зобоожо алуулћан эсэгэдээ гомдол муулар табижа эрхэн, эсэгынгээ тїрэ залгамжалан сахихаћаа огто арсаад, баруун зїг барижа ошо ошоћоор, халхын Эрдэниин Жуугай хїреэн ошожо, лама санаартаниие бараалхан, ушар шалтагаанаа айладхан, убашва боложо, бїхэли наћандаа басаг сахин, амидаржа ћуућан байна.
Монголой тїїхэ домогууд соо «Балжан хатан» тухай иигэжэ хэлэгдэнэ: «Гурба нуурын аршаан гэжэ байгаа. Зай, энэ гурбан нуурын аршаан хаялда энэ Балжан хатан гэдэг байжа байсан. Тиигээд хойшо гараад ябахадаа тэрїї хойно ошоод, Бальжан хатан юрєєл хэлэжэ, «би одоо хэдэн їри хїїгэдни сайн сайхан ябажа байна, энэ одоо сїнтэй адлихан иимэ сїн сайхан ябахань болтогой!» – гэбэ ха. Тэрэ одо буряадш їндэстэн гэхэдэ, хайшаа юм, халхаш гэхэдэ, хайшаа тиимэ хїїхэн байсан байгаа юумэ? Тэрэ хойшо нютагтаа хїн зоноо абаашажа, баруун хїхэнэйнгєє сї тэрэ Балжан хатанай нуурта дусаасан ушараас тэрэ усан сагаан байдаг гэжэ настайшуул яридаг».
Энэ тїїхэ манай Буряадта хэлэгдэдэг тїїхэћээ гансал Балжан нуур тухай багахан хэћэг хэлэгдэнэ. Харин дээрэ дурсагдаћан тїїхэ соо Балжан хатанай арад зонойнгоо тїлєє тэмсэл дурдагданагїй, харин хойшоо нютагаа ошожо ябахадаа, їхибїїдээ їреэгээд, нуурта баруун хїхэнэйнгєє ћї дућааћан болоно бшуу. Тиигэжэ тэрэ нуур сайдамтай, їхибїїдэйнь ћайн ћайхан, їнэр баян ябахыень гэршэлћэн Балжан хатанай нуур болоно. Монголой тїїхэшэн Цэдэндоржо Балжан хатаниие буряад гї, али халха монгол угтай хїн гї гэжэ хїсэд илгаруулан хэлэжэ шадахагїй байна. Гадна хори буряадууд оройдоошье дурдагданагїй. Хэнэйшье мэдэћээр, «Балжан хатанай тїїхэ» хори буряадай тїїхэ болон ажабайдалтайнь нягта холбоотой ха юм. Энээн дээрэћээ хараад їзэхэдэ, эндэ дурсагдаћан тїїхэ ехэ ћонин, єєрын шэнжэтэй гэжэ тэмдэглэхээр.
Тиихэдэнь Сэрэнэй Цэдэндоржо гэжэ хоёрдохи тїїхэшэнэй «Балжан хатан» тухай хєєрэћэн тїїхыень дээрэ дурсагдаћан домогтой сасуулан їзэхэдэ иимэ. Хори буряадууд хадаа Хун Тайжа гээшын, Балжан хатан гээшын энжэ албатан байћан. Монголћоо таћаржа ошоћон, баруун монголшод гээшэ гї гэжэ ћанахаар.
Галдан Бошогтын дайнай їедэ хойшоо гараћан гэхэ. Балжан хатан дайсадта баригдажа: «Минии арад зон їдэжэ ябаха ћаань, нуурай ућан сайдамтай сагаан болог», – гэжэ баруун хїхэеэ отолжо хаяћан. «Їри їндэћэ таћарха ћаань, хара ућаараа байг», – гэжэ хаяћаниинь сайдамтай болоћон гээд, баћа нэгэ тїїхэ їреэлээр дїїргэнэ.
Тиихэдэ дээрэ дурсагдаћан Балжан хатан тухай хоёр тїїхэ удха шэглэл зорилгоороо адлирхуу гэжэ тэмдэглэхээр. Эндэ хараад їзэхэдэ, Балжан хатан, нэгэдэхеэр, їхибїїдэйнгээ, хоёрдохёор, арад зонойнгоо тїлєє їреэл хэлээд, баруун хїхэнэйнгєє ћї нуурта тїрїїн дућаана, гурбадахяар, хаяна. Тиигэжэ нуурай ућан сайдамтай сагаан болоћон юм гэћэн тїїхэтэй. Монгол тїїхэшэн Сэрэнэй Цэдэндоржын хєєрэћэн тїїхэ удхаараа манай буряад зоной дунда хэлсэгдэдэг тїїхэдэ дїтэрхы, юундэб гэхэдэ, тїїхэшэн нютагайнгаа урданай їбгэдєєр хєєрэлдэдэг байћан. Тиихэдэ Дадал сомондо тїїхэшэнэй нютагта хори буряадууд ажаћуудаг гэжэ тэмдэглэхээр. Эдэ бїгэдэ С. Цэдэндоржын тїїхэнїїдтэ нїлєє їзїїлээ, жэнхэни буряад тїїхэнїїдэй удха найруулга ехэнхидээ хубилгагдангїй, тэрэ зандаа хєєрэгдэнэ гээд ћанагдана.

Эх сурвалж: http://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry4100

Image

Заян наваа
ОХУ-ын БН Буриад улсын "Бадма-Ханда" хамтлагийн Наян наваа [2001] цомогт орсон хувилбар.
http://www.mediafire.com/?dqv5163x62j9wcu

Харин энэ дээр дурсагдсан Балжин хатангийн тухай хөгжмийн зохиомж
ОХУ-ын БН Буриад улсын хөгжимчин, хуурч Лариса Шарелдевагийн Морин хуур [2010] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?1xi5l85f7bb15am

Заян наваа

Заян заян заяалай
Заян набаа миний гөө
Наян наян наяалай
Наян набаа миний гөө

Байдан байдаа байдаа лээ
Байдан ёгоо миний гөө
Заяа набаа хоёрной
Жааханаймнай нютагла
Байдан ёго хоёрной
Байханаймнай нютагла

Заян заян заяайлай
Заян наваа миний гү
заян наваа хоёрнай
Зааханаймнай л аянга

Байдан байдан байдалай
Байдан ёго миний гү
Байдан ёго хоёрнай
Багаханаймнай л аянга

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Jul.01.13 1:11 am, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Sep.19.12 1:10 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Найр хуриман дээр ямар дуу дуулах вэ

За намар цаг хурим найрын үе боллоо. Хүн бүр л нэг хурим найрын урилга заллагатай байгаа байх. Найрын зочин тэгээд дууны дугараа өргөлгүй яахав. Наадамд гурав давдаггүй юм аа гэхэд найранд таацсан сайхан гурван дуу эхлүүлчихдэг байвал аятай юу. Та бүхэндээ чадахын хэрээр дэм болохын тулд Х.Сампилдэндэв нарын эмхэтгэн бичсэн "Монгол Ардын Уртын Дуу" (1984) номоос эш татахын сацуу ойр зуурын хэдэн дууг тавина аа.

Найр наадмын цагт Монгол дууны урлагийн нэг сонгодог хэлбэр болох уртын дуугаар ая барьдагийг чухамдаа хурим найрын цагт идээнийхээ аль сайныг таваглаж, архи айрагныхаа аль шимтэйг сөгнөдөгтэй адилтгаж болох юм. Уртын дуу, ялангуяа айзам уртын дуу нь дуулаачаас дуу хоолойн чадвар, дуулах ур маягийн дээд хэм хэмжээг шаарддаг. гэхдээ найрын гурван дуутай, наадмын гурван даваатай байхыг Монголчууд эрхэмлэдэг. Энэ нь ямар нэг жирийн гурван дуу биш хурим найран дээр дуулбал зохих тийм дуугаар ёс горимын нь дагуу ая барьж чаддаг байхын нэр юм. Өөрөөр хэлбэл хурим найранд тохиолдсон дуу бүгдийг бус утга агуулга, хэлбэр зохимжоороо наргиан цэнгээний аяс байдалд тохирохуйц хөгжөөн баясгалантай гүн хүндэтгэл ёслолын шинж бүхий уртын дуугаар ая барьдаг байна. хурим найран дээр айзам уртын дуу дуулж ирсэн нь юуны өмнө утга агуулгыг харгалзан үзсэнтэй холбоотой. Өөрөөр хэлбэл төр ёслолын учир холбогдлыг бодолцон баясаж цэнгэсэн найрчин олны сэтгэлийн аясад таарах дууг ихэвчлэн дуулдаг байжээ. Ардын дууг ерөнхийд нь үзэхэд манай ард түмний амьдралын олон талыг тусган сэтгэлийн түмэн өнгө аясыг илэрхийлсэн байдаг ажээ. Иймд найр наадмын ёслолын шинж, хөгжин цэнгэсэн аясад тохирохгүй буюу үүнээс өөр нөхцөлд дуулмаар дуу байдаг учраас хурим найрын цагт дуулах дууныхаа агуулга, өнгө аясыг харгалзан дуулдаг уламжлал бий болжээ. Айзам уртын дуунд гуньж гутарсан утга агуулга байхгүй, ямагт сэтгэлийн өөдрөг тэмүүллийг илэрхийлсэн байдаг. Энэ шинжээрээ хурим найрын цэнгэл баярын өнгө аясад нийцдэг байна. Ер нь хуримын үед зочдын сэтгэлийг уруу татах уйтгар гунигтай, цөхөрч гансарсан утгатай дуу дуулахыг цээрлэдэг билээ.

ss7 wrote:
Өөрөө ч олигтой мэдэхгүй байж их юм яриад яахав. Гэхдээ ер нь бол тухайн дууны утга санаа билэгдэлээс л болдог доо. Найран дээр салж хагацсан, гуниж гутарсан дуу мэдээж болохгүй тэгээд л "Эрүү цагаан болжмор", "Хулсан ташуур", "Гоолингоо", "Шалзат баахан шарга" зэргийг дуулдаггүй. Түүнээс гадна найр эхлүүлэх, найр жаргаах дуу байна. "Түмэн эх", "Хэрлэнгийн баръяа", "Жаргалтайн дэлгэр", "Таван эрдэнэ" зэрэг дуугаар найр эхлүүлнэ. тэгээд тухайн найраас шалтгаалах зүйл байна. Гэрийн найр бол "Шинэ гэр" гэх зэрэг уртын дуунуудыг дуулдаг байж. Харин хуриман дээр бол Хэнтий, Дорнод чигийнхэн л лав "Хөөрхөн халиун" -ыг даяараа дуулдаг, харин хойт зүгийнхэн дунд "Хүрэн толгойн сүүдэр" -ийг шинэ бэрд сэтгэлтэй байгаад алдаж буй хархүү дуулдаг.


Ийм л учраас л дуулах дуугаа бодож, утга агуулгыг нь тунгааж байж дуулах хэрэгтэй юм. Дуу эхлэхэд найрын зочид цөм түрнэ. Тэгэхээр аль болох хүний мэддэг дуунуудаас дуулах хэрэгтэй юм. Найранд залуучуудаас гадна дунд, ахмад насныхан зонхилон сууна. Тэгэхээр миний зүгээс та бүхэнд дараах зөвлөгөөг хүргэмээр байна. Мэдээж нутаг нутгийн дэг жаяг, ёс горим байдаг, та үүнийгээ мэдэж байвал тэр ёс горимынхоо дагуу гүйцэтгэ. Дуулах дууны хувьд
1. Ардын богино дуу: Хөөрхөн халиун бол энэ жагсаалтын хамгийн түрүүнд байх нь дамжиггүй, дараад нь Үлэмжийн чанар гэх мэт явж болно. Уртын дууг бол бид чадахгүй, бас дээр дурдсан хэдэн дууг дуулаад хэрэггүй. За тэгээд хүмүүс их мэддэг болсон тэр Бурмаагийн дуулсан Хар торгон хамжаараас авахуулаад ихэнх дуу нь утга агуулгаараа тохирохгүй. Бүсгүй хүний заяа, Ганган хул, Дөрвөн настай халиун, Эхийн ач гэх мэт олны сайн мэдэх ардын дуунууд байж болж байна.

2. 60-90 ээд оны нийтийн дуунууд: Намрын өнгө, Бурхан бумбын орон, Цэнхэрийн гол, Дэнсээхүү, Цэнхэр хангай нутаг, Ээж минь дээ гэх мэт дууных нь нэрийг хэлэхлээр дуучид нь санаанд орж байгаа биз. Ийм л дуунуудыг дуулах хэрэгтэй. Ер сүүл үеийн зохиолын дуунууд бол ер авах юмгүй болсон шүү.

За тэгээд та бүхэн минь архиа бага хүртэж, ааргиан тааваар уугаарай.

Амрагийн нандин сэтгэл аяны турш эмзэг юм
Анх зохиоход хэцүү амархан тэр нь эвдэрнэ шүү,
Хайр дурлал гэж хардаж явсны хэрэг үгүй
Хоёул сайхан ажиллаж хонгор биесдээ тусалгаа гэж ерөөеээ.

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Sep.19.12 10:33 am, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Sep.19.12 1:20 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Бүсгүй хүний заяа

Энэ дуу бол үзэмчин ардын дуу. Монгол нутагт дээр цагт бол хаа ч ялгаагүй эхнэр болж буй хүн нөхрийн нутаг хошуунд даган очиж амьдардаг байжээ. Тийм ч учраас бэр буулгана гэсэн үг гарсан байна. Харин энэ дуу бол нөхрөө дагаж хол нутагт очиж буй охиноо, шинэ бэрээ аргадан тайтгаруулах гэсэн санаатай дуу билээ.

Уртын дууч АЖ Ш.Чимэдцэеэ. Алтан хөхийн оргил [2009] цомогт нь орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?86bzddsq5wzb3b9

Бүсгүй хүний заяа

Хажуу газар ургана гэдэг чинь дээ хө
Хайлаас модны жам юм аа хө
Харийн газар очино гэдэг чинь дээ хө
Бүсгүй хүний заяа юм аа хө

Уруу газар ургана гэдэг чинь дээ хө
Улиас модны жам юм аа хө
Ургийн газар очино гэдэг чинь дээ хө
Бүсгүй хүний заяа юм аа хө

Өндөр газар ургана гэдэг чинь ээ хө
Өргөст модны жам юм аа хө
Өөр газар очно оо гэдэг нь ээ хө
Бүсгүй хүний заяа юм аа хө

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Sep.19.12 1:36 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Хүрэн толгойн сүүдэр

Бас л хаяагүй тархсан байдаг. Найранд дуулагдахын учир гэвээс хадамд гарч буй шинэ бэрд сэтгэлтэй байсан өөр залуу сэтгэл юуугаа уудалж илчлэх, авааль гэргийд нь сэтгэлтэй хүн байсныг эр нөхөрт мэдүүлснээр тэдний амьдралыг улам бататгаж, тэгснээр шинэ хосуудад аз жаргал ерөөх нэгэн хэлбэр болон уламжлагдаж иржээ. Хэрэвзээ хурим дээр тийм хүн эс гарвал аль сайхан дуулдаг хүн дуулж өгдөг байна.

Та бас эс ухвал одноо бүсгүйн блогыг уншаад эрхбиш нэгийг ухах биз ээ.
http://lightin-star.blogspot.com/2011/0 ... st_04.html

Уртын дууч Нямлхагва
http://www.mediafire.com/?re897vjpqp1cdzj
Уртын дууч Б.Лхамжав
http://www.mediafire.com/?ez4hzt6jyz6oe7e

Хүрэн толгойн сүүдэр

Хүрэн толгойн сүүдэр
Хөндийгөө дагаад хүүшлэнэ дээ
Хүний бага л чамтайгаа
Сэтгэл юундаа даслаа даа хө

Алаг толгойн сүүдэр нь
Араан дагаад хүүшлэнэ дээ
Амраг жаахан чамтайгаа
Сэтгэл юундаа даслаа даа хө

Ангир шувууны дэгдээхий
Араан дагаад цуврана даа
Аль газрын чамтайгаа 
Сэтгэл юундаа даслаа даа хөө

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Oct.18.12 1:56 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Ботго

Уг видеог эш болговол Барга ардын дуу гэнэ ээ. Гэхдээ би санал нийлэхгүй л байна.



Хөх монгол хамтлаг. Миний нутаг (Musik für Globetrotter) [2004] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?dwxjaps1mdeu8ka

Ботго

Алтай хангайн даваандаа
Атан тэмээ жонжуулнаа
Аавыгаа гээд бодохлоор
Алаг нүд минь мэлмэрнээ

Элстэй өндөр даваандаа
Ингэн тэмээ жонжуулнаа
Ээжийгээ гээд бодохлоор
Энэхэн нүд минь мэлмэрнээ

Халуун элстэй даваандаа
Хавтгайн сүрэг жонжуулнаа
Хайртыгаа гээд бодохлоор
Хархан нүд минь мэлмэрнээ

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Aug.03.15 6:43 pm, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Nov.20.12 12:50 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Шигшрэгийн ай

Дөрвөд ардын дуу бөлгээ.

Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Гэрэг [2007] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?innmkvypvw2nyxp
ОХУ-ын БН Буриад улсын "Намгар" хамтлагийн Хатар [2003] цомогт орсон хувилбар.
http://www.mediafire.com/?24wbx2qbpm1h7b6
БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны "Хангай" хамтлагийн He Who Travels Far [2010] цомогт орсон хувилбар.
http://www.mediafire.com/?bij3jn8x6n76l2h

Шигшрэгийн ай

Нарийн хээрийн алхаа нь
Товор товор товор товор гэнэ хө
Найман хэлхээ шигширэг нь
Шигэр шигэр шигэр шигэр гэнэ хө

Зузаан хээрийн алхаа нь
Товор товор товор товор гэнэ хө
Зургаан хэлхээ шигширэг нь
Шигэр шигэр шигэр шигэр гэнэ хө

Тарган хээрийн алхаа нь
Товор товор товор товор гэнэ хө
Таван хэлхээ шигширэг нь
Шигэр шигэр шигэр шигэр гэнэ хө

Алаг морины алхаа нь
Товор товор товор товор гэнэ хө
Арван хэлхээ шигширэг нь
Шигэр шигэр шигэр шигэр гэнэ хө

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Nov.20.12 12:59 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
altern wrote:
энэ рекламны ард явж байгаа дууны нэрийг мэдэх хүн байвал хэлж туслаач?
http://www.youtube.com/watch?v=GInO_Rl99sE

бас энэ дууны 2:00-с эхэлж байгаа
https://www.youtube.com/watch?v=YM_C8gYMmEU


би андуураагүй бол "Алсын газрын зэрэглээ" гэдэг ардын дуу, Норовбанзад гуай дуулсан, бас Нэргүй гуайн дуулсан хувилбараар энигма хамтлаг цомогтоо ашиглачихсан байдаг, сүүлд Чимэдцэеэ гуайн "Алтан хөхийн оргил" цомогт ч орсон, өөр хүмсүүд мөн дуулсан байдаг.

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Dec.14.12 2:27 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Хадны оройгоор

Буриад ардын дуу. Гэхдээ нэлээд хожуу буюу 1930-аад оны үест зохиогдсон гэж үздэг. "Хол л байна даа", "Уулын оройгоо харахадаа" гэх зэргээр бас нэрлээд байдаг. 1917 онд Хаант орос улс унаснаас хойш нэлээд хавчигдах болсон Буриад зон 1930 аад онд Сталины хэлмэгдүүлэлтээр бүр ихээр хавчигдаж 40 илүү мянган хүн хэлмэгдэн хохирсон байдаг. Энэ үед Монгол улсад мөн олон тооны буриад зон дүрвэн ирсэний дотор энэ дуу зохиогдон уламжилагдсан байна. /дараа илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг эх сурвалжтай хавсарган засна/

Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Sounds of Mongolia [2001] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?ibac7a16eaqfpz9

Мөн энэ дууг залуус 1960-70 аад оны үес гитар хөгжмөөр наадан тоглодог байсан байх юм.
http://www.youtube.com/watch?v=P3vVx0O_nj0

Хадны оройгоор

Уулын оройгоо харахад аа еэ
Униар манан соо наран байна аа хө
Учирсан ганцыгаа санахад аа еэ
Уулзахын аргагүй холол байна хө

Хатуу машиныг уяраадаг нээ
Газар хөдөлсөн шиг байна хө
Гарсан нутагаа харахад аа еэ
Галав юүлсэн юм шиг байна хө

Төмөр машинаа уяраагаад
Төв нь хөдөлсөн шинж байна аа хө
Төрсөн нутагаа харахад аа еэ
Төрөл арилжсан юм шиг байна аа хө

Хадны оройгоо харахад аа еэ
Харанхуй манан соо наран байна аа хө
Ханилсан ганцыгаа санахад аа еэ
Харилцахын аргагүй холол байна аа хө

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Apr.28.13 5:18 pm, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Dec.14.12 11:36 am 
Offline
Тугчин Гишvvн
Тугчин Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.01.07 12:23 pm
Posts: 186
Location: Heaven
90 onoos umnu buriad gevel barag l evgui gar eserguunii uldegdel gesen oilgolt baisaar l baisan yum shig bgaan. Uvuu maani nutgaasaa garaad UB d irj suurshian surag baidiin. Seheeten bolovsroltoi ail baisan bolohoor medeej amargui baisan bh. Tegeed neeh buriad gedegee neeh heldeggui halhaar tsever yaridag hun baisan daa. Erdem nomtoi seheeten garaltai. oros, angli, tuvdeer bol chuluutei yaridag murtuu surguuliin haalga tataj uzeegui har bor ajil hiiseer yavaad uud bolson doo. Ih l gaduurhagdaj baisan shig bgaan.
Ter ued unen yum urgelj dald baisan bolohoor ortsnii duu buyu horiotoi duunuud dotor orj yavsaar bidnii ued uldsen baih. Ter ued unen gedeg hunii tseejind hadgalagdaj baisaar bidnii medehgui olon yum tengert odson baih daa.

hatuu mashainiig uyaraagaad
...... hudulsun shintei hu
Garsan nutgaa harahadam
galav yulsen yum shig ee hu
Tumur mashiniig uyaraagaad
Tuv n hudulsun shinj baina gee
Tursun nutgaa harahadam
Turul ariljsan sh yum shig bna aa gee

_________________
Mongol uls mini mandan badrag.


Top
   
PostPosted: Dec.28.12 1:01 pm 
Offline
Тугчин Гишvvн
Тугчин Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.01.07 12:23 pm
Posts: 186
Location: Heaven
Hunii yumiig yaj zugeer avah uu. Haihan buriad duu sonsogtii.
http://share.gogo.mn/LgRoXT81bV16881356 ... -10%29.zip

_________________
Mongol uls mini mandan badrag.


Top
   
PostPosted: Jan.07.13 3:37 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
за нэг сонирхолтой санагдмаар нэг дуу оруулчихъя, ардын дуу эсэхийг үл мэднэ. яагаад дуу зохиогдох болсны учрыг ч үл мэднэ.

Мээнэг (Байгалаас ирсэн охин)

Буриад дуу эсхүл буриад бүсгүйг шоглосон буюу өхөөрдсөн ч дуу байж мэдэх юм. ямартай ч мээнэг гэдэг бол тархи мэдрэлийн өвчний нэг хэлбэр (epilepsy) шууд махчилвал тэнэг гэсэн үг юмдаа. тэгээд ч дуулахдаа гараа өргөөд толгойгоо савчаад байдагаас харахад тэнэгхэн тэнэгхэн минь гэж дуулаад байгаа болж таарах нь дээ. дууны үгийг буриад.фм [www.buriad.fm] дээрээс үзвэл http://buryad.fm/music/1725 Д.Улзытуевай гэсэн зохиогчтой юм, (Соёл-Эрдэнэ хамтлагийн дуулсныг үзвэл аяыг Г.Дарамзагд гэх юм. ямартай ч 70 аад оны үед Соёл-Эрдэнэ хамтлаг хүүш дамдин, хадны орой, дангийн даавуун майхан зэрэг хэд хэдэн ардын дууг өөрчлөн найруулж дуулсныг үзвэл энэ дуу ч бас ардын дуу байх боломжтой мэт).

Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Гэрэг [2007] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?aeacw5lzfdm4eek
Солё -Эрдэнэ хамтлаг, дуучин Батсайханы Soyol-Erdene - Golden Collection I [2004] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?9p545l3gr9x1uik

Мээнэг

Мээнэг, мээнэг, мээнэгхэн даа,
Мээхэй минии инаг юм даа.
Аяар тэрэ Байгалһаа даа
Амараг минии ерээл намдаа.

Тэрэл зандаа, тэрэл зандаа,
Түрэл һайхан шэгынь зандаа.
Түлэг халуун эдир хаһадаа
Түрэл зандаа, түрэл зандаа.

Тэнгэри мэтэ сэлмээлби даа,
Тэрэнги мэтэ сэсэглээлби даа,
Мэшэеэн, мэшэеэн дуулаалби даа,
Мээнэг, мээнэг, мээнэгхэн даа.

үгий нь чадлаараа сийрүүлвээс (таамгаар шүү Wing ах залруулж өгөөрэй)

Мээнэг

Мээнэг, мээнэг, мээнэгхэн дээ
Энхрий миний янаг юм даа
Алсын тэр Байгалаас
Амраг миний ирээл наддаа

Тэр л ... тэр л ...
Төрөл сайхан ... ...
... халуун ... ...
Тэр л зангаа тэр л ...

Тэнгэр мэт цэлмэлээ би
Тэрэнги (намгийн сургар) мэт цэцэглэлээ би
Мишээн мишээн дуулав даа би
Мээнэг мээнэг мээнэгхэндээ

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Feb.03.13 11:32 pm, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Jan.07.13 4:37 am 
Offline
Гишvvн
User avatar

Joined: Apr.26.02 3:14 am
Posts: 16617
ss7 wrote:
Заян наваа

Буриад ардын дуу. Тэдний уугуул нутаг Заян Наваа гэж уултай, Бада Ёго гэдэг голтой үзэсгэлэнт сайхан нутаг байсан гэнэ. Тиймээс Эргүнэ Хунд очсон буриадууд тэр сайхан нутгаа санагалзан дуулсан нь “Заян Наваа” хэмээх дуу аж. Юутай ч Заян Наваа, Бада Ёго нутгаа санагалзсан сэтгэлийн уярал, гуниг шингэсэн дуу гэдэг нь илт. Тиймээс “Заян Наваа” дууг тэнгэр сансрын дуудлага, маань мэгзэм шиг хүчтэй, ер бусын үг аялгуутай, гүн ухааны агуулгатай дуу гэдэг. Эргүнэ Хунд дүрвэж очсон буриадууд эмээлийнхээ бүүргийг нутаг руугаа харуулж тавьж, буцаж харихыг бэлгэддэг байсан гэнэм хэмээн http://www.youtube.com/watch?v=Iy6KMz5caJI&feature=plcp Баяраа хүбүүн өгүүлжээ. Харин бүр 2007 онд Бодонгууд Зоригт хүбүүн блогтоо дараах түүхийг өгүүлж байсан байх юм.

Балжин хатан

Хори угсаатан анхан ажаћуудаг Байгал шадархи уг нютагаараа таран нїїжэ, урдань хаанай тїшэмэл Барга Баатар эсэгынгээ захићан ёћоор, їдэ нара шэглэн нїїжэ яба ябаћаар, саашаа байгаалиин баялигые дахажа, домогто Заян Наваа, Байдан Ёгоо гэдэг Ара Тїбэдэй нютагуудта хїрэжэ, тэндэ олон жэлдэ ажаћууха зуураа, їнэржэн їдэжэ байћан гэхэ.
Энэ Заян Наваа, Байдан Ёгоо нютагууд тухай Яруунын Догно нютагта тїрэћэн Эгэтын дасанай хамжаанай Дашын Бальжинима гэдэг їбгэнэй болон бусад зоной хэлэћэн угай бэшэгћээ дуулаћанаа Эрдэниин Рыгзен гэжэ хїн иигэжэ хєєрэћэн байна:
– Наян Наваа гэдэг нютаг Тїбэд Монгол хоёрой наян дабаатай аад, тэндэ дабаануудћаа наян горхон урдажа, наян жалгаар дамжан, Бада гэдэг голдо ородог байћан гэхэ. Хойто ара таладань їргэлжэ їндэр ууланууд байдаг аад, тэрэ уулын эгээ оройнь Ёгын їндэр гэдэг, юрэ хїнэй оройдонь гаража болохогїй байбашье, зарим бэрхэ ангуушад гараћан байдаг гэжэ хэлсэдэг юм. Заян гэдэгынь ута аад, їргэн гол байха зуураа, олон горходые нэгэдїїлэн, Бадын голдо шудхадаг гэхэ. Энэ нютаг ороной уларил ехэ урин дулаахан, їбэлынь хїйтэн бэшэ, ургаса ногоониинь хїнэй бїћэдэ хїрэмэ, элдэб зїйлэй їзэм, алим, жэмэс болон бусад ургадаг байћан гэхэ. Энэ нютагта хїн зон, айл аймаг гэжэ їгы, зэрлиг ямаад ћїрэгєєрєє бэлшэжэ ябадаг, ан гїрєєл олон, аглаг гоё байгаалитай гэхэ.
Тэндэ суг эм тїїжэ, Ёгын їндэрэй арын зїїн гарай турагуудай нэгэ лама иимэ тїїхэ хєєрэћэн байна.
Эдэ нютагуудаар эртэ сагта, олон зуугаад жэлэй саана хори угсаатан ажаћуужа байтараа, ямар нэгэн шалтагаанаар зїїн зїг барин нїїћэн юм. Эдэ нютагуудаар ондоо улад зон ћуухаяа ерэбэшье, эндээ ћуужа огто шададаггїй, гэдэргээ бусадаг байћан гэхэ. Энэ орон нютагай сабдаг ехэ хатуу гэжэ гэлсэдэг байћан ха.
Энэ Байдан Ёгоо, Наян Наваада ажаћууха сагтаа хори угсаатан Тїбэд ороной тїб газар оронтой ойро зэргэ байћан тула хоорондоо ошолсохо, ерэлсэхэ, ябалсаха, Тїбэд ороной шажан болон ћургаалые даган абаћан, энэ хори угсаатанда тэдэнь ехэ нїлєє їзїїлћэн, тїбэд хэлээр їзэг номой бэшэг їзэжэ эхилћэншье заримашуул байћан, мїн хориинхид єєћэдєєшье Тїбэдэй бурхан шажанда ћуража ерээд, отог аймагайнгаа дунда номой ћургаал дэлгэрїїлжэ, бурхан шїтєєн байгуулћан, хурал мїргэл эрхилћэн ушар байћан бололтой. Баћа бага зэргээр Энэдхэгэй, Балбын, Хитад гї, али Чин уласай їзэг, бэшэг, номдонь ћуралсадаг хїнїїд бии болоћон гэжэ байна. Иигэжэ байха їедєє ћайн бэлигтэй хїнїїдынь єєрынь жэнхэни хори хэлэн дээрэ бэшэг зохёожо, эрдэмэй дээжэ олоћоншье тухай домог бии юм. Мїн хойшодоо Монгол орондо зохёогдоћон хуушан монгол гэдэг дээрэћээ доошонь бэшэгдэдэгтэй тон дїтэрхы байћан мэтээр найруулан зохёоћон байгаа гэхэ. Энэ мэтэ ушараар хори угсаатан ном бэшэгтэ ћургаха хара багшатай, зурхайшадтай, єєрын хэлэн дээрэ ябуулха їзэг бэшэгтэй болохо тумаа эгэшэг дуунай хилгааћан хуур, модон жэмбїїр, хулћан лимбэ, арћан хэсэ, хальћан хэнгэрэг гэхэ мэтэ элдэб хїгжэмэй зэмсэгїїдтэй байжа, орон нютагаа, зоноо, адуу малаа магтажа, тїїрээн дуулалдадаг байћан гэхэ. Мїн баћа жэл сагай уларилай ћэлгэлтын эхин болон ћїїлдэ ћара наран болон одо мїшэдэй эрьесэћээ байгаалиин жама ёћын байдалћаа дулдыдан, ажабайдалай болон адуућа малайнгаа арьбажахын тула амтан сагаан эдеэнэйнгээ дэлгэрхын тула, амгалан тайбан амидархын тула ногоогоор хушагдаћан гоё ћайхан нютагайнгаа хада уулын эзэдые, ућа нуурайнгаа лусуудые тахижа, тогтомол ехэ найр зугаа, толотомо ћайхан зїжэг наада бїгэдэ отог аймагаараа хэдэг баяр баясхаланта ёћо заншалтай байћан гэхэ. Баћа саашань хэлэхэдэ, зэргэ ажамидаран ћуућан ойрын уладтаяа єєћэдтєє хэрэгтэй эд хэрэгсэлнїїдые ћэльбэн абалсажа, аралжаа наймаа хэдэг байћан гэхэ. Анхан сагћаа тахин мїргэн ябаћан бєє удаганаа, онго тэнгэриие дуудан тахижа байдаг ћэн гэхэ. Баћа энэ хориин угсаатаниие ниитэ дээрэнь ударидаха тїрїї ноён гї, али тайшаа зэргэћээ дээшээ бага хаан гэдэг олон їе їргэмжэлэн залгалагдажа ћуућан домог баћа бии юм.
Анхан ажаћуућан Наян Наваа, Байдан Ёгоо гэжэ нютагћаа хори угсаатанай наашаа нїїжэ ерэћэн шалтагааниинь гэхэдэ иимэ.
Нэгэн сагта єєлэд торгуудай хаан тїрэ барићан ноён байћан аад, тэрэ ойронь ажаћуућан хори угсаатаниие эрхэ мэдэлдээ абаћан байгаа. Тиин энэ тїшэмэлэй ухаатай ћайхан басагые тэрэ єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє хатан болгон абахадань, хори угсаатан тэрэ хатанай энжэ бологогдожо їгтэћэн ха. Тэрэ Хориин ноёнћоо хатан болгон абаћан ћамганиинь єєлэд турагуудай хаан ноёной ћамган болоод байхадаа, олон їхибїїдтэй болоћон ха. Тэдэ їхибїїдэйнь дунда нэгэ сэбэр ћайхан їхин байћыень монголой хаашуулай ћїїлшын хаануудай нэгэ Буянта сэсэн хаан басагые хатан болгон абаћан байгаа. Тэрэ сагай заншалай ёћоор, хаан хїнэй їхин хадамай газарта хїргэгдэхэдєє, єєрын энжэ зонтой ерэдэг байћан юм ха. Тиин мїнєєхи єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє мэдэл доро байћан хори угсаатаниие басаганайнгаа энжэ болгон їгэбэ. Тиигэжэ хори угсаатан єєлэд турагуудай хаан ноёной захиралтаар тэрэ ћайхан энхэ амгалан ажаћуућан нютагћаа хїргїїлэн тэшхїїлэгдэжэ нїїлгэхэ сагта, Наян Наваа нютагћаа хїдэлжэ, Заяагын голые гаталан, наян дабаагаар дабажа, Байдан голоор уруудан, Ёгын їндэрые дабан гараха зуураа, нютаг ороноо орхин нїїжэ ябаћандаа гуниглан дуулаћаниинь гэбэл:

Наян Наяа Наяа гєє,
Наян Наваа минеэ гєє,
Байдан Байдаа Байдаа гєє,
Байдан Ёгоо минеэ гєє.

Иигэжэ аянгалуулан нютаг оронћоо холодо холодоћоор нїїжэ ерээд, Буянта сэсэн хаанай албатан боложо хамжаћан бэлэй.
Тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан гурбан хїбїї, нэгэ їхиниие тїрэћэн аад, тэрэ їхиниинь узуур уг ћайтай тула бага наћанћаа тусгаар ћонор ћайхан шарайтай, хурса оюун ухаатай, хубилха шэдитэй аргатай байћан гэхэ. Нэрэнь Балжан гэдэг ћэн. Тиин тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан хориин угсаатанай зээ басаган болохо байћан аад, энэ хатанай гаргаћан Балжан гэжэ їхиниинь мїн лэ хориин угсаатанай хоёрдохи їеын зээ басаган болодог байба. Тиимэћээ хори угсаатан энэ Балжан зээдээ ехэ дуратай, тэрэнээ анхаран харагалзан ябадаг байћан байна.
Энэ Балжан їхинэй наћа хїсэжэ байхын сагта Хинганай шэлын араар ћуудаг болоо угай Бїїбэй Бэйлэ ноён єєрынгєє тайжа хїбїїн Дай Хун гэдэгтэ гэргэн болгохоор ураг эльгэнэй ёћоор эрижэ ерэхэдэнь, энэ ушарые хоёр талаћаа зїбшєєлдэжэ, тэрэ Дай Хун тайжын гэргэн болгон Балжан хатаниие їгэхэ абаха гэлсэћэн байгаа. Балжан їхиниие Дай Хун тайжын хатан болгон хїргэхэ болоходоо, ехэ хурим тїрын тїхеэрэлгэ хэжэ байха зуураа, урданай заншалаар хадамда гараћан їхин энжэтэй байдаг тухай Буянта сэсэн хаантан єєр хоорондоо зїбшэхэдєє, ямар нэгэн монгол угсаатаниие энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ. Тиихэдэнь їхин Балжаниинь тэрэ дурадхалынь огто арсажа, єєрын изагуурай, минии нагасанууд болохо, минии эхын энжэ боложо ерэћэн хори угсаатаниие энжэ болгон эрхэ бэшэ абажа ошохоб гэжэ эхэ эсэгэдээ гомдол муулар табићан бэлэй. Иимэ ушар гараћан дээрэћээ тэрэ хаантан дахинаа зїбшэн, эхын энжэ болон ерэћэн хори угсаатаниие Балжан хатанай энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ ха. Тиигэжэ хори угсаатаниие дахинаа хїлгїїлэн нїїлгэжэ, Балжан хатан їхинєє Бїїбэй Бэйлын ордон харшада хїргэжэ, Дай Хун тайжын хатан болгон, айхабтар ехэ тїрэ, найр, наада хэћэн байна. Тэдэ энжэ боложо ерэћэн хориин арбан нэгэн отогой угсаатан улад Бїїбэй Бэйлэ ноёной албата болон хамжажа, Хинган уулын ара талаар, Хайлаар хото шадар, Хїлэн нуур оршон тойрон нютагуудаар таран ажаћуућан бэлэй.
Энээнэй урда, Наян Навааћаа анхан нїїхэ сагта хори уладћаа нэгэ хэдэн їсєєхэн тоото зониинь таћаран нїїжэ ябаћан байжа бололтой юм. Юундэб гэхэдэ, энэ хоёр Тїбэдэй хоорондо Хойто болон Урда Тїбэдэй хоорондо хори хэлэтэй, мал ажалаар нїїжэ ябадаг зонтой урдын сагай мїргэлшэд болон ламанар дайралдадаг байћан байна. Тэдэ Баруун Жуу аяншалан ябаћан зоноор уулзахадаа, ехэ хїндэтэйгєєр угтадаг, аяшарћаниие амаруулан, ехэ ћонирхон ярилдадаг байгаа юм гэлсэдэг ћэн ха. Мїн баћа Хитад газарта хори хэлэтэй, адли шэгтэй зон ажаћуудаг тухай хэлсэдэг байћан байна. Эдэ хори угсаатанай таћардаћан, їлдэћэн зон байгаа ёћотой гэлсэхэ юм.
Тиин Дай Хун тайжын Балжан хатан гэгдэжэ тїбхинэн ћууха сагта хори изагууртан энжэ зон боложо байдаг бэлэй. Нэгэ хэдэн сагта ажана тїнжэн ћууха їедэнь Бїїбэй Бэйлэ ноёной хатан наћанћаа нїгшэжэ, тэрэ ноён єєрынгєє албатан соогоо нэгэ хархи изагуурта їхиниие ћунгажа гэргэн хатан болгожо абаба ха. Тэрэ хатантаяа ћуужа байха їедэнь, Бїїбэй Бээлын їбгэн наћан болоћон туладань, Дай Хун тайжатай тэрэ залуу хатан инаг амараг болоходонь, Балжан хатан эрэдээ хэлэбэ:
– Ши эхэтэеэ эжэлжэ, наадажа, энхэрэг амараг болохошни юун бэ? -гэжэ хэлээд, тэрээнћээ уламжалан, эхэ бэри хоёр эбгїй болоћон дээрэћээ хоорондоо зохилдохогїй, хэрїїлтэй болоћон байна. Тиин хатан бэри хоёрой атаа жїтєєн, хэрїїл хёмороон тїргэдэжэ, Балжан хатан єєрын нїхэрєє їгэдєє оруулан, анхан єєрынгєє абажа ерэћэн энжэ хори угсаата 11 отог зоной ехэнхи хубиие эрхэ дороо хуряажа, Дай Хун тайжатаяа хамта 1613 оной їедэ Бїїбэй Бээлын нютагћаа гаража, хойто зїг шэглэн нїїхэдээ, олон тэргэ тэмээндэ бараа хуряагаа, эд зєєриеэ ашаалжа, адуу малаа албатан зоноороо туулгажа, уда удаћаар Їлирэнгэ гол шадар, Хуандайн тала болон Хїхэльбиин хїбшын захаар таража ћуухадаа, Дай Хун тайжа Балжан хатан хоёр ажаћууха нэгэ ћайн ордон харша тодхон байгуулћан бэлэй.
Иигэжэ тїбхинэн ћууха сагтань мїнєєхи хойто эхэ болохо залуу харсас хатаниинь Бїїбэй Бэйлэ ноёндоо:
– Ши хаан хїн аад, албата зондоо, Дай Хун тайжа харсас хїн эмэдээ мэдэгдэхэ болобо гїш? – гэхэдэнь, тэрэ ноён залуу хатанћаа юун болоћон тухай асуухадань, тэрэнь иигэжэ хэлэбэ:
– Шинии хїбїїн Дай Хун тайжые Балжан бэришни їгэдєє оруулжа, албата зон, адуу малтайгаар абажа, хойто зїг шэглэн зугадаад, Їлирэнгэ гол шадар тїбхинэн ћуужа байна гэжэ ћураг дуулдана. Энэ болбол шинии хаан тїрые тїйдхэћэн, албатан зониие бууруулћан, алдар солыеш гутамшаг болгоћон иимэ муу хэрэг їйлэдэжэ байћан тула тїргэн сэрэгээ эмхидхэжэ, тэдэнэй хойноћоо эльгээжэ, тэдэниие дайлан бїћэлэн абажа, Дай Хун тайжа Балжан бэри хоёрые албатан зонтойнь наашань тэхэрюулэн асара, – гэжэ ганиран байжа хэлэхэдэнь, Бїїбэй Бэйлэ ноён ћая ойлгон мэдэжэ, хїбїїн, бэридээ уурлан, зуун сэрэг элшэ заража:
– Дай Хун тайжые албата зонтойнь асарагты, Балжан хатан бэриинь баруун хїхэ отолжо алаад, хїхыень хїхэн шэнги газарта орхигты, толгой болоод гар, хїл, мїсыень тэрэшэлэн газарта орхигты, мори эмээлынь мїн мэтэ газарта орхигты, – гэћэн зарлиг буулгажа, тэрэ элшэн сэрэг эльгээбэ.
Тэрэ элшэн сэрэгэй ерэхэдэ, Балжан хатан бэринь уридшалан мэдээд, далан нэгэн хубилгаантай байћан тула, сайбар саћанда хубилжа їзэгдэбэгїй ха. Тэрэ сэрэгынь оложо барижа ядаад, Дай Хун тайжые зарим їсєєхэн албатантайнь абаашажа, Балжан хатан бэрииень оложо ядаћанаа ноёндоо айладхахадань, ноён дахин сэрэг ябуулан, урид хэлэжэ эльгээћэндэл адляар захиран ябуулба. Балжан хатан урда мэтэ уридшалан мэдэжэ, ућанда хубилаад олдонгїй байба. Тиихэдэнь нэхэжэ ерэћэн сэрэг оложо ядажа, ехэтэ зобоходонь, Балжан хатан эндэ тэндэ хоргодон ябаћанаа, бэеэ тушааћуу гэжэ сэдьхээд, нэгэ нуурай захада єєрынгєє харьяата зониие суглуулжа, гэрээд зарлигаа иигэжэ хэлэбэ:
– Эндэ гурбан дїшэ шулуу тодхон, тэрэ шулуунуудтаа тогоо оложо табяад, тэрээн соогоо энэ нуурай ућанћаа хэжэ, гал тїїдэбшэ носоожо, ућанай халахада, ая ганга, арса жодоо болон олон янзын анхилга ћайхан ургамалай бодосуудые шэнгээн бусалгагты, – гэбэ ха. Тиин єєрєє хэдэн нїхэдєєрєє нуурай захада ошожо, гар нюураа угаагаад, баруун хїхэнћєє ћї ћаажа, тэрэнэйнгээ дућалнуудые нуурай ућанда сасан їргэжэ:
– Энэ нуурай ућан аршаан боложо, хїн амитанай, та бїгэдэнэй ундан боложо тућалаг! – гэжэ їреэћэн байгаа. Тэндэћээ гэдэргээ бусажа, тогооной дэргэдэ ерээд, бусалан шанаржаћан ућаар бэеэ арюудхан угаагаад, мїн зон нїхэдтєє угаахыень дурадхаад, єєрынгєє ћайхан хубсаћа їмдэжэ, шэмэг зїїдхэлээ зїїжэ, бэеэ гоёон заћаад, мориндоо тохом дїрєєбшыень табижа, хазаарайнь хїмэлдэргэ шангадхан, эмээлынь хударгалан тохожо зэћээд, єєрєє мордожо, тэрэ шулуун дїшэтэй тогоо тойрон гїйлгэжэ ябахадань, морин гэнтэ нэгэ дїлииень дайраћан дээрэћээ баруун-хойшоо тогооной хэлтыћэндэ, Балжан хатан мориёо татаад, иигэжэ ћїїлшынгээ їреэл їгэ хэлэћэн бэлэй:
– Энэ шулуун тогооной нара шэнгэхэ зїг тээшэ хэлтыћэниинь хадаа таанад минии энжэ – Хориин арбан нэгэн отогтоной ябан ошон анха сагта їбгэ эсэгэнэрэйнгээ нютагжаћан газар ороноор таран їнэржэжэ ћуухынтнай бэлгэ тэмдэг болоно. Тиин хойшодоо таанад болбол уг узуураар ћайн аад, їри хїїгэдээр удаан олон жэл соо арьбажажа, амгалан тїгэлдэр ябахынтнай тїлєє минии їреэл мїнхэ оршохо болтогой! Мїнєє би элдэб эди шэди хубилгаантай байћан тула, нэхїїл сэрэгтэ барюулангїй, огторгой єєдэ дэгдэхэ гї, али ућанда шэнгэхэ мэтэ элдэб арга шэди гаргаха аргатай байбашье, эхэнэр хїн байћан тула ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћогїй дээрэћээ, мїн баћа тэрэ нэхїїл сэрэгшэд оложо ядан, ехэтэ зобожо байћанда, єєрєє бусадта тућалхада аша їрэнь їгїїлэшэгїй ехэ тула єєрыгєє хайрлангїй, бэеэ тушаахаар сэдьхэжэ байнаб. Таанад намайе хїлисэгты! - гэхэдэнь, тэрэнэй албатан, Хориин арбан нэгэн отогой улад ехэтэ гасаланда дарагдажа, Балжан хатан эзэнээ хайрлажа, яаха аргагїй гашуудалта байдалда ороходоо:
– Танай заабари їреэлые хїндэтэйгєєр тогтоожо абаад, энэ ехэ хатуужалта эсэслэлые аймшаг сухарилтагїй табићандатнай ядаран, шаналжа байха зуураа, бидэ, Хориин арбан нэгэн отогой харьяатан зонтнай бїгэдєєрєє энхэрэл ехэтэ эхэ мэтэ ашыетнай мэдэрэн, арюун ћайхан сэдьхэлыетнай зїрхэндєє хадагалан, алдар ехэтэ нэрыетнай ухаандаа мїнхэлэн ябаха болтогойбди! - гэжэ тангариглан хэлэхэдэнь, Балжан хатан:
– Таанадни маша ћайханаар тогтообот! – гэжэ, тиин хахасахын хирэндэ нэхїїл сэрэгїїдэй ерэхэ зуура:
– Таанадни, эндэ байжа болохогїй, эсэргїїсэлтэ хэжэ байнгїй, али болохо зїг шэг барин, холодон хоргодожо тэрьелэгты! Би гансаараа бэеэ тушаахаб! – гэхынь хирэндэ, мориниинь заадан дэбхэржэ, сабшан турьян дугташаха зуурань, хазаарайнгаа жолоо бэхилэн барижа байха їедэ, нэхїїл сэрэгэй холоћоо харагдахынь бараанда, эндэ байћан харьяата уладынь урда хэлэгдэћэн ёћоор, али болохо зїг шэгтэ зугадан тэрьелбэ.
Тэдэ сэрэгшэд гансаараа байћан Балжан хатанда хїрэжэ ерэмсээрээ, шэрїїн хатуугаараа барижа абаад, хэлэшэгїй муухай бїдїїлиг абари ааша гаргахадань, Балжан хатан хэлэбэ:
– Ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћо їгы гэлэй. Зарлигай ёћоор боложо ханагты! – гээд, бэеэ їгэхэдэнь, элшэ сэрэг Балжан хатанай баруун хїхыень отолжо алаад, толгойень толгой мэтэ газарта, бусад хїл гарыень, тэрэшэлэн мори эмээлынь хэћэг хэћэгээр орхибо. Толгой орхићон газарынь мїнєє хїрэтэр «Балжан толгойто» нэрэтэй хада байна, бэеыень алаха зуураа, хаяћан нэгэ нуур «Балжанын нуур» гэжэ нэрэтэй байна. Хатанай шэмэгэй ёдоргынь орхићон газар «Ёдорто» гэжэ нэрэтэй болобо, тогооень орхићон газарынь «Тогоото» гэжэ нэрэтэй болобо, морииень нэгэ голдо орхићыень «Хара Морито» болобо, алтан эмээлынь орхићон газар «Алтан Эмээлтэ» гэжэ нэрэтэй болобо. Иигэжэ тэрэ элшэ сэрэг єєрынгєє ноёной захиралтаар їйлэдэжэ, сэдьхэлээ хананги гэдэргээ ехэ баяртай бусаћан гэхэ.
Иимэ гашуудалтай хэрэгэй болоходо, Бїїбэй Бэйлэ ноёной хїбїїн Дай Хун тайжа гэдэг сэдьхэлээ гутажа, Балжан хатаниие зобоожо алуулћан эсэгэдээ гомдол муулар табижа эрхэн, эсэгынгээ тїрэ залгамжалан сахихаћаа огто арсаад, баруун зїг барижа ошо ошоћоор, халхын Эрдэниин Жуугай хїреэн ошожо, лама санаартаниие бараалхан, ушар шалтагаанаа айладхан, убашва боложо, бїхэли наћандаа басаг сахин, амидаржа ћуућан байна.
Монголой тїїхэ домогууд соо «Балжан хатан» тухай иигэжэ хэлэгдэнэ: «Гурба нуурын аршаан гэжэ байгаа. Зай, энэ гурбан нуурын аршаан хаялда энэ Балжан хатан гэдэг байжа байсан. Тиигээд хойшо гараад ябахадаа тэрїї хойно ошоод, Бальжан хатан юрєєл хэлэжэ, «би одоо хэдэн їри хїїгэдни сайн сайхан ябажа байна, энэ одоо сїнтэй адлихан иимэ сїн сайхан ябахань болтогой!» – гэбэ ха. Тэрэ одо буряадш їндэстэн гэхэдэ, хайшаа юм, халхаш гэхэдэ, хайшаа тиимэ хїїхэн байсан байгаа юумэ? Тэрэ хойшо нютагтаа хїн зоноо абаашажа, баруун хїхэнэйнгєє сї тэрэ Балжан хатанай нуурта дусаасан ушараас тэрэ усан сагаан байдаг гэжэ настайшуул яридаг».
Энэ тїїхэ манай Буряадта хэлэгдэдэг тїїхэћээ гансал Балжан нуур тухай багахан хэћэг хэлэгдэнэ. Харин дээрэ дурсагдаћан тїїхэ соо Балжан хатанай арад зонойнгоо тїлєє тэмсэл дурдагданагїй, харин хойшоо нютагаа ошожо ябахадаа, їхибїїдээ їреэгээд, нуурта баруун хїхэнэйнгєє ћї дућааћан болоно бшуу. Тиигэжэ тэрэ нуур сайдамтай, їхибїїдэйнь ћайн ћайхан, їнэр баян ябахыень гэршэлћэн Балжан хатанай нуур болоно. Монголой тїїхэшэн Цэдэндоржо Балжан хатаниие буряад гї, али халха монгол угтай хїн гї гэжэ хїсэд илгаруулан хэлэжэ шадахагїй байна. Гадна хори буряадууд оройдоошье дурдагданагїй. Хэнэйшье мэдэћээр, «Балжан хатанай тїїхэ» хори буряадай тїїхэ болон ажабайдалтайнь нягта холбоотой ха юм. Энээн дээрэћээ хараад їзэхэдэ, эндэ дурсагдаћан тїїхэ ехэ ћонин, єєрын шэнжэтэй гэжэ тэмдэглэхээр.
Тиихэдэнь Сэрэнэй Цэдэндоржо гэжэ хоёрдохи тїїхэшэнэй «Балжан хатан» тухай хєєрэћэн тїїхыень дээрэ дурсагдаћан домогтой сасуулан їзэхэдэ иимэ. Хори буряадууд хадаа Хун Тайжа гээшын, Балжан хатан гээшын энжэ албатан байћан. Монголћоо таћаржа ошоћон, баруун монголшод гээшэ гї гэжэ ћанахаар.
Галдан Бошогтын дайнай їедэ хойшоо гараћан гэхэ. Балжан хатан дайсадта баригдажа: «Минии арад зон їдэжэ ябаха ћаань, нуурай ућан сайдамтай сагаан болог», – гэжэ баруун хїхэеэ отолжо хаяћан. «Їри їндэћэ таћарха ћаань, хара ућаараа байг», – гэжэ хаяћаниинь сайдамтай болоћон гээд, баћа нэгэ тїїхэ їреэлээр дїїргэнэ.
Тиихэдэ дээрэ дурсагдаћан Балжан хатан тухай хоёр тїїхэ удха шэглэл зорилгоороо адлирхуу гэжэ тэмдэглэхээр. Эндэ хараад їзэхэдэ, Балжан хатан, нэгэдэхеэр, їхибїїдэйнгээ, хоёрдохёор, арад зонойнгоо тїлєє їреэл хэлээд, баруун хїхэнэйнгєє ћї нуурта тїрїїн дућаана, гурбадахяар, хаяна. Тиигэжэ нуурай ућан сайдамтай сагаан болоћон юм гэћэн тїїхэтэй. Монгол тїїхэшэн Сэрэнэй Цэдэндоржын хєєрэћэн тїїхэ удхаараа манай буряад зоной дунда хэлсэгдэдэг тїїхэдэ дїтэрхы, юундэб гэхэдэ, тїїхэшэн нютагайнгаа урданай їбгэдєєр хєєрэлдэдэг байћан. Тиихэдэ Дадал сомондо тїїхэшэнэй нютагта хори буряадууд ажаћуудаг гэжэ тэмдэглэхээр. Эдэ бїгэдэ С. Цэдэндоржын тїїхэнїїдтэ нїлєє їзїїлээ, жэнхэни буряад тїїхэнїїдэй удха найруулга ехэнхидээ хубилгагдангїй, тэрэ зандаа хєєрэгдэнэ гээд ћанагдана.

Эх сурвалж: http://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry4100

Заян наваа
ОХУ-ын БН Буриад улсын "Бадма-Ханда" хамтлагийн Наян наваа [2001] цомогт орсон хувилбар.
http://www.mediafire.com/?dqv5163x62j9wcu

Харин энэ дээр дурсагдсан Балжин хатангийн тухай хөгжмийн зохиомж
ОХУ-ын БН Буриад улсын хөгжимчин, хуурч Лариса Шарелдевагийн Морин хуур [2010] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?1xi5l85f7bb15am

Заян наваа

Заян заян заяалай
Заян набаа миний гөө
Наян наян наяалай
Наян набаа миний гөө

Байдан байдаа байдаа лээ
Байдан ёгоо миний гөө
Заяа набаа хоёрной
Жааханаймнай нютагла
Байдан ёго хоёрной
Байханаймнай нютагла

Заян заян заяайлай
Заян наваа миний гү
заян наваа хоёрнай
Зааханаймнай л аянга

Байдан байдан байдалай
Байдан ёго миний гү
Байдан ёго хоёрнай
Багаханаймнай л аянга


Үлгэрийн орон - Наян Наваагийн тухай Заян заяа заяанай Наян Наваа минийх Байдан байдан байдалтай Бада Его минийх Хэмээх хэдэн зууны тэртээгээс хүрч ирсэн дууны үгс Хори бухиадуудын эрт урд цагийн үлгэрт сайхан эх нутаг Наян Наваад зориулагдсан. Буриад ардын эгэлгүй их таавар, элэг зүрхний гүн шаналал, үлгэр домог, дуунд өгүүлэгддэг тэр нутаг маань хаа байна вэ? Манай хэдэн үеийн элэнц хуланцын маань алтан яснууд дэлхийн аль өнцөг буланд амар жимэр хэвтээ юм бол?

Наян Наваа нутаг минь
Монгол үндэстэнд багтах зарим угсаатнуудын маань уугуул нутаг ус, гарал үүслийн талаар удган багшийнхаа зөвлөсний дагуу доорх материалуудыг эхлэн оруулж байна. Буриадын бөөгийн дуудлаганд магтаж гардаг уул усны байрлал хаана байж болох талаар сонирхолтой баримтуудыг дэлгэж байна. Эзэн Чингис хааны дээд өвөг Бөртэ Чинаугийн тухай мөн дурьдагдсан байна. Наян Наваа орны Ирак улсад байж болох баримт, Бөртэ Чинауг Онон мөрөнд авчирсан буриад гаралтай түшмэлийн дуулал, Лувсанданзангийн "Алтан товч"-д өгүүлсэн хүмүүний их хаадын тэнгэрлэг гарал үүсэл, дундад азиас гаралтай "Амазон"-ы эрэлхэг хүүхнүүдийн генийн судалгааны тухай баримт мэдээг багтаалаа.

Үлгэрийн орон - Наян Наваагийн тухай
Заян заяа заяанай
Наян Наваа минийх
Байдан байдан байдалтай
Бада Его минийх
Хэмээх хэдэн зууны тэртээгээс хүрч ирсэн дууны үгс Хори бухиадуудын эрт урд цагийн үлгэрт сайхан эх нутаг Наян Наваад зориулагдсан. Буриад ардын эгэлгүй их таавар, элэг зүрхний гүн шаналал, үлгэр домог, дуунд өгүүлэгддэг тэр нутаг маань хаа байна вэ? Манай хэдэн үеийн элэнц хуланцын маань алтан яснууд дэлхийн аль өнцөг буланд амар жимэр хэвтээ юм бол?

Эдгээр асуултад олон том эрдэмтэн мэргэд, өндөр мяндагт лам нар, эгэл жирийн хүмүүс хариулах гэж оролдож иржээ. Тэдний тоонд А.Доржиев(13-р Далай ламын багш), Г.Ж. Цыбиков, их аялагч П.К.Козлов нарыг нэрлэж болно. Тэд нар Наян Навааг Төвд, Монгол, Хятадаар үр лүнгүй хаясан түүхтэй. Зөвлөлт засгийн үед Буриад ардын түүхэн намтар цадигийг үнэнээр нь бичиж гаргахыг хорьж цаазалдаг байсан билээ. Харин сүүлийн үед үлгэрт гардаг орны талаарх сонирхол дахин сэргэж байна.

Наян Наваа ямар нутаг байсан бэ?

Дув дулаахан улиралтай, мөнх ногоон ургамлаар хучигдсан өргөн уудам талтай, өндөр өндөр уулстай, үзэсгэлэнтэй сайхан байгальтай газар байсан тухай эрт урьдыг үлгэр домогт хүүрнэдэг.

Тэнд аж төрөн суудаг хүн зон мал маллаж, жилийн дөрвөн улиралд Тигр, Томо Заба, Бага Заба гэсэн тунгалаг ариун устай мөрний эргээр жилийн дөрвөн улиралд амгалан тэнүүн нүүдэллэн суудаг байжээ. Тэнд жилдээ хоёр удаа хоино ноосолдог байжээ. Өнгө өнгийн цэцэг алагласан нутагт аж төрөх Хори буриадууд элдэв янзын амтат жимс, ногоогоор хооллодог заншилтай болсон байжээ.

Тэр сайхан үлгэрийн оронд морины туурайн газар дээр үлдээсэн мөр нь усан үзэм жимсээр халин дүүрсэн байдаг тухай ардын домогт мартагдалгүй үлджээ.

Наян Наваа Ирак оронд байжухай

Өнөөгийн Иракийн нутаг дэвсгэр дээр, Багдад хотоос хойшоогоо Наи-Наваа нэртэй муж бий. Тэнд буриад домгуудад дурдагддаг газар зүйн нэрс эдүгээ ч хэвээр. Жишээ нь:

Наи Наваа мужийн төв Мосуп (Могуп) хотоос төдийлөн хол биш Айн Заяпа (дуунд Аян Заяанай) нэртэй суурин бий.

Цаашилбал Бада, Аршаан, Заху, Кяхта, Алтан, Байдан гэх мэтийн нэртэй гол мөрнүүд дайралдана. Хори буриадын зургаан угийн (Харгана, Аодонгууд, Худай, Батанай, Сагаан ба Хальбин) ээж, Хоридай хааны хатан Нагатай нэртэй байсан гэдэг. Түүний нэрээр Нагату мөрөн нэрлэгдсэн юм болов уу?

Өнөөдөр ч энэ мужид хэдийвээр лал-шийтүүдийн тоонд ордог ч лалын шашин шүтдэггүй, нэг сууринд баригддаггүй, буриад мөнгөн язгуурт ардууд аж төрөн суудаг.

Хори буриадууд Наян Наваанд очсон тухай

Агуу их Чингис хаан дайлан эзэмшсэн газар нутгаа бат бэхээр тохинуулахын тулд тэр нутагт монгол-буриад угшлын нүүдэлчин ардуудыг зараалаар явуулсан гэх. 13-р зууны дундуур 30 мян монгол, буриад цэргүүд гэр бүлтэйгээ Азийн баруун өмнөд нутаг руу илгээгдсэн түүхтэй. Тэдний дотор Хори буриадууд оролцсон байна. Учир нь буриадын хэтээс инэгш оршин ирсэн өнөөгийн Байгалын чанадын нутаг Чингис хааны хүү, ач нар Тулуй, Мөнх, Хулагу нарын эзэмшилд байсан бөлгөө.

Хори буриадуудыг шинэ нутагт хүрч очиход Чингис хааны нагац нарын алтан ургийн голомт Баргужин нутгаас угшилтай удмынхан баяртайгаар угтан авч, Наи-Наваа гэдэг газарт байрлуулан төвхнүүлж, тусламж үзүүлдэг байсан тухай домогт өгүүлдэг. Хори буриадуудын 7-9 үеийн төрсөн нутаг, тоонот нь болж, буриад ардын намтар түүхнээ алтан нууцтай хуудас болон бичигдэн үлджээ.

Агуу их нүүдлийн тухай

15-р зууны сүүлчээр Бага ази дахь Монголын Чингис хааны удмынхны засаг унаж, ширүүн догшин Төмөх хаан ширээнд суужээ. Тэрбээр Монголын Барулас угсааны хүн учир монгол-буриад угсаатандаа зөөлнөөр ханддаг, ёс заншил аж байдлыг нь сэргээн хөгжөөхийг оролддог байжээ. Тэгсэн хэдий ч монголын ноёд түшмэдүүд хатуу чанга засагт дургүйлхэн эх нутагтаа буцаж эхэлжээ. Тэдний хамт хори буриадууд ч бас нүүж ирсэн түүхтэй. Эх нутагтаа буцах замдаа Памир, Тянь-Шаны уул нурууд, Такла Маклагийн их говь цөлийг олон жилийн туршид гатлан, Хятадын Хөх нуур руу гарсан түүхтэй. Хори буриадуудыг нутагтаа эгэн ирэхэд тэнд хэдийнээ суурьшиж эхэлсэн хамниган омгийнхон дайтаж угтжээ. Хэдэн зуун жилийн туршид харийн нутагт аж төрөөд эгэн ирэхдээ Хори буриадууд эх хэл, ёс заншилаа өчүүхэн төдий ч умартаагүй, ардынхаа омог нэрээр нэрлүүлсэн хэвээр ирсэнийг нь бодоход бахархмаар.

Агийнская Правда сонин
2006 оны 6-7 дугаарт нийтлэгдсэн

_________________
▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰▰


Top
   
PostPosted: Jan.07.13 10:47 am 
Offline
Тугчин Гишvvн
Тугчин Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.01.07 12:23 pm
Posts: 186
Location: Heaven
Eh, eleg baihaas medleg bhgui, dur baihaas chadal bhgui amitan daa. he he. Meeneg gedeg chini maanag gej bgaa yum.
Maanag maanag yum daa.
meehe minii yanag yum daa
alsiin ter baigalaas
amrag mini ireel naddaa
2 dahi n yostoi sain medehgu yum
Harin ter selmeelbi daa geheeree tselmeel dee bi gej uuriiguu heleed bgaa yum.

_________________
Mongol uls mini mandan badrag.


Top
   
PostPosted: Jan.19.13 11:02 pm 
Offline
Дархлагдсан Гишvvн
Дархлагдсан Гишvvн
User avatar

Joined: Dec.12.03 3:18 pm
Posts: 1211
Location: In the end
Хөөх ийм сэдэв байдаг гэж мэдсэнгүй, сая л харлаа шд. Би нэг монгол ардын дуу хайгаад байнаа, Ванлий гээд дуу. Нетээс хайхаар "Буянхишиг да лам" гээд шал өөр дуу гарч ирээд байна. Эхний бадаг нь нэг иймэрхүү:

Ач үрийг чухал гэсээр байгаад
Амраг Ванлий заяажээ хө
Арчлан тойлон суусаар байгаад
Арван найм насалжээ хө
Алдар цуутай Баянжаргал бүсгүйгээс
Ахламаар төржээ хө...


_________________
PEPPA PIG


Top
   
PostPosted: Feb.03.13 11:13 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Tsebu wrote:
Ц.Сүхбаатарын - Үүлэн бор baival share hiij tus bolooch

Язгуур урлагийн Этүгэн хамтлагийн My Precious Mother Land [2003] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?xxeuz00r76a4cap

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Feb.04.13 12:44 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Guy wrote:
Ван Ли гээд, яаж ч бодсон хужаа үг л дээ...

за хятад ханзаараа 婉丽 (wanli) ингэж бичигддэг юм байна. гоё сайхан, үзэсгэлэнтэй гэсэн үг юм байна. амт гэж ванлий (багадаа vanilla |ванилин|-г монголчлоод амт гэж ванлий гээд байна гэж боддог байжээ) энэ тэр гээд хэлц үгэнд хүртэл тархсан цонх, дэнлүү зэргийн адил монголжсон хятад үг болох нь. түүнээс гадна ардын дуунд хүртэл баларшгүй мөрөө үлдээсэн байх юм. тэдгээр дуунууд нь манжын дарлал, хятадын нөлөөн дор зохиогдсон хүрээ дуунууд. ванлий гээд ардын дуу байна (Энэ Өвөрмонголын Анд хамтлагийн дуулсан хувилбар: https://www.youtube.com/watch?v=FSQqKzZfbCo) мөн буянхишиг да лам буюу ванлий дуу бас дээр нь буурал морь энэ тэр гээд хэд хэдэн дуунд тохиолддог юм байна.

Ванлий

Үр ачийг чухаг гэсээр байтал
Үзэсгэлэнт Ванлий заяажээ хө
Үеийн олон охид хүүхнүүд
Үзье үзье гэх юм ай Ванлий

Ач үрийг чухаг гэсээр байтал
Амраг Ванлий заяажээ хө
Асран тэжээж өсгөсөөр байтал
Арван найм насалжээ хө

...
...
Жар гарсан миний сэтгэлийг
Зангируулаад байна аа ай Ванлий

гэсэн үгтэй дуу гэж байна шүү, хэдэн ном шүүрдэж хараад гүйцэт болгож бас чадсангүй,

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Mar.26.13 11:04 pm, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Feb.04.13 1:37 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Нуунзаяа

Өвөрмонгол ардын бөгөөд нэлээд өргөн тархсан дуу, зохиогдсон түүх нь гэвэл бас л тун саяхны 1930 оны үед хамаарна. Өвөр монголын солонго http://www.solongo.mnp.cc сайтнаа дараах түүх тавигдсан байдаг. (харин нуунзаяа хүүхэн нь харь буюу бүр европ хүнд очиж харьд одсон тухай нэг англи хэлээр түүхийг нь хаа нэгтээ уншиж байснаа одоо дахиж хайгаад олдоггүй, олдвол орчуулж тавимз) аль нь байлаа гэсэн Нуунзаяа бол бодит хүн байсан бөгөөд хүний газар богтлогдож очоод нутаг ус, гэр орноо санахын эрхэнд ужиг өвчин тусаж өөд болсон түүний сэтгэлийн ганихралыг илэрхийлсэн дуу ажээ.

Сэтгэл эвхэрэм энэх уяаруун сайхан дуу монголчуудын хоолойхоор дамжин тун түмэн сонсогчдын сонирт хүрч, сэтгэл оюуныг тань баясхаж байнам.

Ардын дуу "Нуунзаяа"-г бараг хүн бүхэн дуулж чаддаг боловч түүний түүх гарлыг мэддэг хүн тун ховор юм, харин санамсаргүй тохиолдлоор энэ нууцыг илрүүлсэн юм гэж зохиогч Ёндон Хас хэлсэн бэлээ. Ардын дуу "Нуунзаяа"-ны түүх гарлыг Ёондон Хасын хэлснийг энд сийрүүлж байна.

Нуунзаяа гэдэг хүн байсан мөртөө Ууган зүүн хошуу (Өнөөгийн Өнөөгийн Өвөр монголын Улаанхад хотын Оннууд хошууны өмөнд хэсэг, Лу Хэ голын умарт эрэг)-ны 15-р үеийн Ван Гомбожавын охин байсан. Гомбожав 1912 онд төрж, 1929 онд 18 настайдаа Вангийн ширээ залгамжилжээ. Нуунзаяагийн хятад нэр нь Лин Зи гэдэг, Вангийн охин эгэл ардтай сууж болохгүй бөгөөд гадааднын хүнтэй ч сууж болохгүй болохоор гучин хэд хүрсэн, сүүлээр нь 1942 оны бэлгийн улирлын цагаан сарын шинийн зургаанд Далижав гэдэг хүнтэй суужээ. Энэ нь "Нуунзаяа" гэх ардын дуу 60-аад жилийн өмнө зохиогдсон гэдгийг харуулж байгаа юм.

Нуунзаяа нарийнхан өндөр биетэй, урт гэзэгтэй, цагаан царай, тормогор хар нүдтэй маш гоё хээнцэр хөөрхөн төрсөн хүн байжээ. Тэдний хайр сэтгэл маш хүн зузаан байж, Нуунзаяа бие муутай байсан бөгөөд Далижав нь олон удаа өвчнөө үзүүл гэж итгаж байсан боловч Нуунзаяа ойшоодоггүй байжээ. Тэгээд дэмий удалгүй Нуунзаяа уусгин сүрээ өвчнөөр нас баржээ. Далижав Нуунзаяатай суухдаа 9 морь хүргэсэн гэнэ. Нуунзаяа мордхоосоо өмнө нэг хул морийг нь нагачдаа хүргэсэн юм. тэр морь нь Нуунзаяаг нас барсны дараа жил нь мянган газрын алсаас ногтоо чирсээр адуун сүрэгтээ буцаж ирсэн байна. Энэ явдал нь маш түргэн Ууган, Оннууд, Байран, Ар хорчин зэрэг газраар тарж нэгэн үеийн яриа болсон билээ.

"Нуунзаяа" гэдэг дууг нэгэн адуучин зохиолоо гэсэн яриа ч явж байжээ. Үнэндээ Далижавынд адуучин явсан Биань Тү дуу дуулах дуртай хүн байж, Вангийн охин нутгаасаа хол мордсон бөгөөд бие муутай, хань нь байнга гэртээ байдаггүй болохоор нутгаа санж, сэтгэл санаа гунигласан Нуунзаяа хийгээд ногтоо чирээд нутагтаа буцаж ирсэн хул морийг холбон бодож, ардын дуу "Нуунзаяа"-г зохиосон байна.

Монгол түмний сэтгэлд уусч, зүрхэнд хоногшсон ардын дуу "Нуунзаяа" минь өнөд уламжлагдах болосой.

эх сурвалж: http://solongo.mnp.cc/mdls/ah/ahw.aspx? ... =4772&wv=P

诺恩吉雅 ,蒙古语Нуунзаяа音译,女子名。是广为流传的一首蒙古族民歌,又译作“诺恩吉亚”“努恩吉亚”。
  《诺恩吉雅》是内蒙古奈曼旗民间流传的一首科尔沁民歌, 长达三十段,现已搜集整理的有十六段。歌中描述了美丽善良的蒙古族姑娘诺恩吉雅远嫁他乡的凄婉故事,展示了古老草原悠远的历史与独特风俗民情。
  诺恩吉雅的传说,极为人性化地描述了诺恩吉雅传奇般的经历 .诺恩吉雅原系奈曼旗境内老哈河一带明仁苏木博尔梯庙嘎查人氏。努恩吉雅的父亲——德木楚克道尔吉,是清代奈曼王府第十一任王爷德木楚克扎布的亲弟弟,时任奈曼边区及博尔梯庙大总督职务,拥有当时奈曼境内东北部老哈河一带丰美的牧场和大片肥沃的土地。
  自幼生长在科尔沁草原上的诺恩吉雅(奈曼旗地域隶属于科尔沁草原),天真烂漫,充满童真。她追逐潺涓的小溪,热恋碧绿的草地,拥抱金色的太阳,在浓重的草原气息中度过了无忧无虑的少女时光。时光荏苒,诺恩吉雅长成了婷婷玉立的大姑娘,娇羞的红晕映在脸上,犹如含苞待放的桃花。
  当时,各辖区旗公署官员总频繁聚会。聚会期间,诺恩吉雅的父亲德木楚克道尔吉看中了锡林郭勒盟乌珠穆沁旗王爷布仁巴特尔的长子包德毕力格,便想把诺恩吉雅许配给他,于是便促成了这门婚事。在充满蒙古族婚俗气氛的送亲迎娶盛典中,诺恩吉雅远离故土,远嫁到锡林郭勒。
  春来秋往,蝉鸣鸟唱,风声雨声伴着河流的水声,激荡悠长。久别故乡的诺恩吉雅遏制不住思乡的情感,曾无数次地爬上高耸的山峰,遥望着东方,呼唤亲人,呼唤故乡…… 《诺恩吉雅》之歌,是民间根据这一史实创作出来的,最初始传于奈曼旗老哈河一带,后广为流传于内蒙古草原。诺恩吉雅是草原民族圣洁朴实美丽的化身,诺恩吉雅的故事因而被人们用沉浸着思念优美抒情的曲调进行传颂,从古至今。

(以上内容来自百度百科)


Norn Jiya transliteration of Mongolian Нуунзаяа, female name. Widely circulated a Mongolian folk song, translated as "Norn Ghia" Nunn Ghia.
"Norn Jiya" Naiman Banner, the folklore of a the Horqin folk song, for up to 30 sections, now collected 16 sections. The song described plaintive story of the beautiful and kind-hearted Mongolian girl Norn Jiya marrying foreign land, to show ancient grassland distant history and unique customs of the people.
Norn Jiya legends extremely humane describes the experience of legendary Norn Jiya. The Norn of Jiya formerly Naiman Banner territory Laoha River area Mingren Su wood Bor ladder Temple Gacha Renshi. Nunn Jiya's father - Germany wood Wangchuk Dorji, the Qing Dynasty the Naiman palace XI any the princes de Wood Chu Ke Zhabu, the younger brother, when he Naiman Border Region and Bor ladder temple Governor, duties Naiman territory the northeastern Laoha River area lush pastures and large tracts of fertile land.
Childhood growing up in the Horqin grassland Norn Jiya (Naiman Banner geographical part of the Horqin grassland), innocent, full of innocence. She was chasing the creek trickle Juan, love the green grass, and embrace the golden sun, carefree girl time spent in the thick prairie atmosphere. Time flies, the Norn Jiya long become Tingtingyuli young lady, shy blush reflected in his face, as if the budding peach.
At that time, the jurisdictions flag Corruption officials always frequent gatherings. Gatherings during the Norn Jiya the father Des wood Wangchuk Dorji fancy packet Germany completed power grid, the eldest son of the Xilin Gol League Ujimqin Banner Wangyeh 布仁巴特尔, they want Norn Jiya betrothed to him, they contributed to the marriage. Norn Jiya atmosphere full of Mongolian Marriage Customs to send pro-marry Festival away from their native land, marrying into the Xilin Gol.
Spring to autumn to chirping crickets, birds singing, the wind, the rain accompanied by the sound of the river water, stirring finish. The long-awaited hometown Norn Jiya could not contain the emotions of homesickness, numerous times to climb the high peaks, Looking to the east, calling their loved ones, calling hometown ... "Norn Jiya Song, civil According to this historical facts created out of most initial pass the Naiman Banner Laoha River area, after widely circulated on the grasslands of Inner Mongolia. Norn Jiya the holy plain beautiful incarnation of the national grasslands, Norn Jiya story they have been immersed miss lyrical tunes eulogized ancient times to the present.

(The above is from Baidu Encyclopedia)
http://www.olc.pku.edu.cn/database/snap.php/134

татах:
http://www.mediafire.com/?ecw2w1mtj0mhpge

видео:
http://www.youtube.com/watch?feature=pl ... _pbaHbn_w#!
http://www.youtube.com/watch?v=5T3FAEMoiRk

Нуунзаяа

Нуухын голын хөвөөнөө
Ногтоо чирсэн морио
Номхон зантай Нуунзаяа
Нутгаасаа хол заяажээ

Хайчын голын хөвөөнөө
Хазаараа чирсэн морио
Хайлан зантай Нуунзаяа
Хязгаараасаа хол заяажээ

Арал их тэрэг нь
Давхиад хүрэхгүй газар аа
Алтан гарьдийн зулзага
Дэвээд хүрэхгүй нутаг аа

Далантай ногоо тарихгүй
Дагуа ногоо идэхгүй
Давшин шавшин шимүүлсэн
Ээжийн минь сүүний амт аа

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Jan.30.16 6:31 pm, edited 5 times in total.

Top
   
PostPosted: Feb.04.13 2:15 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Уртын сайхан хүрэн

Говийн ноён хутагт Данзанравжайгийн (уржигдархан ямар газраас гэнэ үү Данзанравжайгийн мэндэлсний 210 жилийн ойд зориулаад гаргасан нэг CD-гээ танд зориулж хүргэж өгч байна гээд миний нэр ус албан тушаалыг хэлээд аваад ирж байна билээ :хөхрөх:) зохиосон гэдэг Урт сайхан хүрэн гэдэг уртын дууны тухай Ч.Баттулга багшийн маань нийтлэл явж байна. Их сургуулийн нэгдүгээр дамжаанд байхад минь Албан бичиг гэдэг хичээл ордог байлаа. бидний хэдэн нөхөд Манас нэртэй компани байгуулаад үзэж тардаг байж билээ, за олон зүйл бичилгүй гол зүйлдээ оръё.

Өндөр гэгчийн уул нь
Өөрийн маань нутаг
Өвөрчлөн бодохноон Энд минь ч үгүй л


Бидний сайн мэддэг, газар сайгүй дуулж байдаг ардын дууны чанад талд монгол хүмүүний ямархан гүн гуниглалт хувь заяа, сэтгэлийн гүнзгий харуусал шаналан нуугдан байдгийг бид тэр болгон мэддэг сэн бил үү.

Амраг сэтгэлийн зүүдний жаргал, зүрх сэтгэлийн дуу хэмээн андуурдаг байсан “Ай Нан-аа” бол Халхын нэгэн их ноён эрдэмт хөвгүүнээ Манжийн хаанд цаазлуулаад цар таваг дээр бүтээлгэтэй толгойг нь тосон аваад нутагтаа ирж, хатнаасаа чандлан нууцалдаг боловч шөнийн зүүдэндээ талийгаач хүүтэйгээ тоглон наадаж, сэрээд энэ дууг зохиосон хэмээн мэддэг бил үү? Эсвэл янаг амрагийн гайхамшиг уянгалал болсон “Дүүриймаа” хэмээх дуу маань уулын зэрлэг алмаст үзэсгэлэнт бүсгүйгээ булаагдаад “хавар намрын зургаан сар” хайртай хүнээ хайж, хад уулаар тэнүүчлэн хар өнгөтэй дээлээ хадгийн өнгөөр цайртал явахдаа дуулсан янаг сэтгэлт залуу эрийн дуу юм гэж сэрж сэнхэрсэн бил үү. ”Уртын сайхан хүрэн” хэмээх бүх монгол угсаатны дунд түгээмэл тархсан дуу маань Төв халхын нэгэн ноён Манжийн хааны эфү хүргэн хэмээгдэж, харийн газар зорихдоо шандаст хүрэн морио унаж, усгүй ээрэмдээ тамын зовлон эдлүүлж, олон аавын хүүгийн амь сүнсийг авч одсон Тамчийн шар талыг (өнөөгийн Эрээн хотоос цаашхи Сайхан тал) туулан явахдаа дуулсан дуу гэж анзаардаг сан бил үү? (Л.Хэрлэн, Д.Энхмаа “Домогт дууны зуун дээж” номын оршилд профессор С.Дуламын бисэн үгээс…)

Говийн ноён хутагт Данзанравжайгийн уран бүтээлийн багагүй хувийг хүлэг морины тухай сэдэвт шүлэг найраг эзэлдэг. Тухайлбал: “Молор-Эрдэнэ”, “Бардам сэргэлэн борийгоо”, “Гишгэдэлт хээр”, “Дөмөн”, “Цэцэн ханы хүлэг”, “Зандан сайхан хүрэн”, Уртын сайхан хүрэн” гэх мэт олон шүлгийг нэрлэж болно. Эдгээр шүлгээс ард түмний дунд өргөн тархаж ардын дуу болтлоо хувирсан нь ч нэлээд бий.

Равжаагийн зохиосон “Урт сайхан хүрэн” шүлэг, монгол орны өнцөг булан бүрд тархсан, зүүн баруун хоёр барилаар дуулдаг өөрийн гэсэн домогтой, зохиосон эзэнтэй “Уртын сайхан хүрэн” дуутай агуулга хийгээд хэлбэрийн хувьд бараг тохирч байдаг нь судлаачдын дунд энэ дууг Равжаа зохиосон уу үгүй юу хэмээсэн маргааныг үүсгэдэг. Мөнхүү энэ дууг Алтайн харуулд сууж байсан цэрэг эр сэтгэлт хүүхэндээ очих зуур зохиосон тухай домог ч тэмдэглэгдсэн байх юм.

Эхлээд уг дууны домгийг өгүүлье.

Бээжинд албаар суух болсон На ван зохиосныг нутгийн тайж Намсрай сэлбэн зассан гэдэг. На ванд манжийн эзэн хан өөрийн гүнжийг хатан болгон өгсөн тул арга буюу гүнжийн ая дагаж харийн газар одохдоо авааль хатан Магаддараа гэрт нь буцааж сайн түшмэл Мянган буугаа орхиж урт сайхан хүрэн морио унаж явахдаа зохиосон гэдэг. (Монголын судлал 1970)

Мөн Улсын Гавьяат жүжигчин Х.Дорждагва гуай “Утга зохиол урлаг” сонины 1967.12.8 № 50-д бичсэн “Ардын нэгэн дууны тухай тэмдэглэл” хууч яриандаа “Улсын драмын театрын төмрийн дархан Лхамаажав гуай одоогийн Архангай аймгийн Чулуут суманд сууж байсан На ван гэгч уг дууг зохиосон гэдэг гээд ийн өгүүлжээ.

На ванг явснаас хойш нутгийн ардууд ноёноо үгүйлж, На вангийн тамга байсан газар нь гэр бариулж, отго жинстэй малгай өмссөн ноёны баримал хийлгэж олбог түшлэг дээр суулгаад үүдэн дээр нь мөн урт хүрэн зүсмийн морь урлажээ. Тэгээд цагаан сарын шинийн нэгэнд нутгийн ардууд ирж ёслон золгодог байсан. Энэ баримал нь 1922 оны үед байснаар барахгүй өөрийн биеэр үзсэнээ хуучилжээ.

Эдгээр домгуудаас На ван гэгч хэн бэ, түүхт хүн мөн үү гэсэн асуулт зайлшгүй гарна.

Хэлбичгийн ухааны эрдэмтэн М.Зэнээ “На ван гэгч бол түүхэнд Үй жанжин гэж алдаршсан Цэнгүнжавын долдугаар хүү Лхагваандоржтой холбоотой. Лхагваандорж 1816 онд нас барсан байна. Харин Мэргэн вангийн хошууны ноён хутагтын дөрөвдүгээр ноён хутагт Жамъянойдовжамц, манжийн Тэнгэрийг тэтгэсэн хааны 58 он (1793)-д 25 настай байсан тодорхой мэдээ Улсын архивт буйгаар энэхүү Ойдовжамцын тавдугаар ноён хутагт Данзанравжаа Манжийн Сайшаалт Ерөөлт хааны үеийн (1793-1820) сүүл, Төр Гэрэлт хааны эхэн үед амьдарч байсан түүхэн үнэн юм.

Мөн Равжаа одоогийн Архангай Гурван тамираар явж барилга баримал дархалж түүх судлах боломж хомс, хоёрдугаарт Лхагваандоржийг таалал төгсөхөөс хэдхэн жилийн өмнө төрж байсан зэргээс үндэслэж Равжаа зохиосон байх боломжгүй гэж үзжээ. (Дашрамд дурдахад “Ардчилал” сонины 1996 оны 8 сар № 21-д Ч.Доржчулуун “Уртын дууны судалгаа буюу УИХ-ын гишүүн М.Зэнээ” гэсэн тэмдэглэл бичжээ.)

Гэвч энэ нь бас л эргэлзээтэй юм. Бид энэ дууны түүхийг сонирхох явцдаа доктор Ч.Ишжамцын “Мэргэн засгийн мэргэд” (Ням” гариг сонины 1995.11.5 № 45) гэсэн хууч яриаг олж үзсэн юм. Үүнд одоогийн Дорноговь аймгийн Хөвсгөл (Хатанбулаг, Улаанбадрах) сумын нутаг хуучнаар Говь-Мэргэн вангийн хошуунд (Равжаагийн төрсөн нутаг) Архангай аймгийн Заяын шавиас нүүж ирсэн “Тосгоныхон” хэмээх хэсэг айл байдаг. “Тосгоныхон”-ы анхны ноён идэр залуу Эсрэгмагнай бол Наянт вангийн угсааны хүн байсан учир Бээжинд уригдан Манжийн хааны гүнжтэй гэрлэжээ. Залуу ноён гүнжийг таалсангүй. Бээжинд аргалан үлдээгээд монгол нутагтаа буцан ирж монгол хүүхэнтэй суучихжээ. Ийм хэрэг өдүүлсэн хүнийг манжийн хаан цаазаар авдаг ёстой аж..Гэтэл 18-р зууны сүүл, 19-р зууны эхээр Мэргэн засгийн хошуунд Гоонжав мэйрэн гэж манжийн хууль, монгол ёс заншлаа сайн мэддэг шүүгч байжээ. Тэр хүн Эсрэгмагнайд тусалж ял шийтгэлээс чөлөөлж байсан гэдэг.

Доктор Ишжамцын Эсрэгмагнайг түүхт хүн (Наянт вангийн угсааны) гэсэн нь огт санамсаргүй зүйл биш бөгөөд эрдэмтэн М.Зэнээгийн На ванг Лхагваандоржтой холбоотой байж магадгүй гэснийг улам баталж байна. Мөн хууч домгууд хоорондоо он цагийн хувьд ч, утга санааны хувьд ч яв цав тохирч байгаа нь үнэхээр сонирхолтой ба На ван, Эсрэгмагнай хоёрыг нэг хүн болов уу гэж таамаглаж байна.

Үүнээс үзэхээр, Равжай бол На вантай огт холбоогүй хүн биш байсан. Тэр ч байтугай Равжаагийн хайртай бүсгүй Балжинзомэ нь Гурван Тамираар нутагтай (Магадгүй Тосгоных) бүсгүй байсан гэдэг. Эфү ноёны амьдралыг мэдэх (сонссон) Равжаагийн зохиосон юм биш үү.

эх сурвалж: http://battulga.niitlelch.com/?p=77

Lajos Vargyas-ийн 1967 онд цуглуулсан бичлэг, Mongolian folk music [1994] цомогт орсон хувилбар. дэлгэрэнгүйг: http://www.cduniverse.com/search/xx/mus ... +Music.htm
http://www.mediafire.com/?j36km2wp6zbi2a5

Уртын сайхан хүрэн

Урт сайхан хүрэн чинь л
Уужмын холоос гүйдэлтэй
Уйдашгүй танаасаа
Тэнд хол суудаг л

Манаран харагдагч гол нь
Манай танай нутаг
Мартья гэж санахнаа нь
Зүүдэнд минь тодорхой

Өндөр гэгчийн уул нь
Өөрийн маань нутаг
Өвөрчлөн бодохноо нь
Энд минь ч үгүй л

Зүйр сайхан хүүрнэлдэн
Зүтгэж холоос хүрлээ шүү
Зүсний чинь тунгалагийг бодовоос
Зүдэнд илхэн бий

Тамчийн шар талыг
Тасман хүрнээрээ туулна шүү
Танилцсан амраг хүүдээ
Талархан явж хүрнэ шүү

Урд уулын хөтөл дээр
Униар будан татна
Учир шалтгаан хоёрыг
Уулзан суугаад ярина би

Уралдаж сууваас
Урт сайхан хүрэн
Учирч уулзваас
Ээжин ааван хоёр

Хатирч унахад
Хавтай сайхан морь
Ханилж суухад
Хагацашгүй нөхөд та минь

Аян хол гэмээ нь
Сэтгэлээ битгий гунигшаарай
Ааш зангийнхаа сайхныг
Азнан битгий мартаарай

Идэр бага насандаа
Итгэж ханилна
Энэ бат сэтгэлээ
Уулзан байж хүүрнэе

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Jul.28.13 3:10 pm, edited 3 times in total.

Top
   
PostPosted: Feb.17.13 2:49 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Хаданд ургасан цэцэг

ӨМӨЗО-ны Hanggai хамтлагийн New Mongolian folk music [2008] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?azcl00x6coz0s41

Видео: http://www.youtube.com/watch?v=LJuWoN7jhQ0

Хаданд ургасан цэцэг

Хаданд ургасан цэцэг ээ
Хамгаас түрүүнд гандана аа
Хадамд очсон бүсгүйд
Хайраа юундаа өгөв

Элсэнд ургасан цэцэг ээ
Эхнээс түрүүнд гандана аа
Эхнэр нэртэй бүсгүйд
Хайраа юундаа өгөв

Хоног хоног гэмээнэ
Хоногтоо нэг л уулзна
Холдохын аргагүй тэр минь
Хүнийх болохоор явав

Сая сая гэмээнэ
Сардаа нэг л уулзна
Салахын аргагүй тэр минь
Хүнийх болохоор явав

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Feb.25.13 1:14 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Борооны үүл

Торгууд ардын дуу.

Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Sounds of Mongolia [2001] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?f3eeqwwv2xm7l1t

Борооны үүл

Баралзаад гардаг борооны үүл нь хө
Баруун зүүнээр минь өнгөрөөд байна даа хө
Баруун айлд байгаа хонгор нь хө
Байн байн бодогдоод байна даа хө

Цайраад байдаг цасны үүл нь хө
Цаагуур наагуур минь өнгөрөөд байна даа хө
Цаадах айлд байгаа хонгор нь хө
Цайгаа уухад минь бодогдоод байна даа хө

Харлаад байдаг хурын үүл нь хө
Хойгуур урдуур минь өнгөрөөд байна даа хө
Хойдох айлд байгаа хонгор нь хө
Хоолоо идэхэд минь бодогдоод байна даа хө

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Top
   
PostPosted: Feb.25.13 2:08 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.14.09 9:31 pm
Posts: 3605
Location: Over the Earth
Бөкөөжөө гэлгүй яахав

Дөрвөд ардын дуу. бөкөөжөө гэж найзаа гэсэн үг харин хойгоос гэдэг нь хониноос гэж байгаа нь тэр, нутгийн аялга. уг нь шуранхай хамтлагийн дуулсан нь байдаг юм, даанч клип нь хүүхэд залуучуудад буруу ойлголт өгөхөөр муу юм болсон байдаг шүү. дуучид нь саха ястан маягийн хувцас өмсчихсөн, ардах олон залуучууд нь буруу зөрүү энгэртэй дээл өмсчихсөн байхаар залуус дүү нар маань аан ийм л хүмүүсийн дуу юм байна гээд бодчихвол буруудах бусуу.

Язгуур урлагийн Алтай Хангай хамтлагийн Наарийч биелэе [1999] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?3w21h85lcv7h2cm
Язгуур урлагийн "Эгшиглэн" |www.egschiglen.de| хамтлагийн Гэрэгэ [2007] цомогт орсон хувилбар
http://www.mediafire.com/?idkcxr92161eocs

Бөкөөжөө гэлгүй яахав

Зуун түмэн хойгоос
Улааны нь гэлгүй яахав
Зургаан түмэн залуугаас
Учирснаа гэлгүй яахав

Наян түмэн хойгоос
Хары нь гэлгүй яахав
Найман түмэн залуугаас
Найзаа гэлгүй яахав

Арван түмэн хойгоос
Цагааны нь гэлгүй яахав
Ардын олон багачуудаас
Чамайгаа гэлгүй яахав

Үй түмэн хойгоос
Боры нь гэлгүй яахав
Үеийн олон багачуудаас
Бөкөөжөө гэлгүй яахав

_________________
http://goo.gl/X9QQnM


Last edited by ss7 on Mar.04.13 11:01 pm, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Feb.25.13 12:00 pm 
Offline
Тугчин Гишvvн
Тугчин Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.01.07 12:23 pm
Posts: 186
Location: Heaven
Eej mini gedeg goyo duu bas bus halimag, oirad, tuva huumii zereg oruullaa.

Tsagaar irsen kiiten tsartsuugaa toradna
Eejin mine buleen haitsan ever talaa
Emgen bolson eejdeen enkerlen bna aa.
Unen setgel tanidaa hugen ugne ee.

Unen setgel huu n ugnu uu l gej bh shig bna. za tegeed haayadaa oilgohgui bol ugiig n medehgui sonsoh saihan sh dee. he he.

http://www.4shared.com/zip/0KTUdqxo/Mongol.html

_________________
Mongol uls mini mandan badrag.


Top
   
Display posts from previous:  Sort by  
Post new topic  Reply to topic  [ 168 posts ]  Go to page Previous 1 2 3 4 57 Next

All times are UTC+09:00


Who is online

Users browsing this forum: No registered users and 2 guests


You cannot post new topics in this forum
You cannot reply to topics in this forum
You cannot edit your posts in this forum
You cannot delete your posts in this forum
You cannot post attachments in this forum

Search for:
Jump to:  

Copyright Asuult.NET © 2000-2015.
Administrative Contact: Khundaga Khurelbaatar [hundaga@hotmail.com]
Tel: 1-888-303-4927, Fax: 1-888-406-2264.
Powered by phpBB © 2000-2015 phpBB Group. Powered by phpBB® Forum Software © phpBB Limited