.: Asuult Sambar Maximus :.

Майн Рид
ОЦЕОЛА БААТАР

ОРШИЛ



Английн нэрт зохиолч Томас Майн Ридийн (1818-1883) “Зоригт анчин багачууд”, “Морь унасан толгойгїй хїн”, “Цагаан бээлий”, “Зоригт анчин бїсгїй” зэрэг олон сайхан бїтээлтэй манай уншигчид эртнээс танил билээ.

Ирланд нутгийн хїї Майн Рид английн байлдан дагуулагчдын эсрэг удтал тэмцсэн ард тїмнийхээ нэг адил эрх чєлєє, тусгаар тогтнолынхоо тєлєє тэмцэгчдийн хайрлн хїндэтгэж чаддаг байжээ. Майн Рид их зохиолч байсан тєдийгїй дарлагдсан ард тїмний эрх чєлєє, тусгаар тогтнолынхоо тєлєє явуулсан тэмцэлд идэвхтэй оролцож, Евроын 1848, 1849 оны хувьсгалыг талархан дэмжиж байв. 1840 онд Америкийн Нэгдсэн Улсад очиж сэтгїїлчээр ажиллан, америк-мексикийн дайнд оролцож байсан ба 1849 онд Унгарын ард тїмний тэмцэлд оролцохоор Европ буцаж очжээ.

Майн Рид зохиолдоо адал сонин явдлыг Америкийн дарлагдсан ард тїмнїїдийн зовлон зїдгїїр, шантаршгїй тэмцэл, боолчлолыг эсэргїїцсэн їзэл санаатай гайхамшигтайгаар хослон їзїїлсэн байдаг “Оцеола баатар” хэмээх эл номдлоо Европын колоничлогчидтой гурван зуу гаруй жилийн турш индианчуудын язуулсан амль хайргїй, шударга, баатарлаг тэмцлийн эмгэнэлт їр дїнг харамсан єгїїлжээ. Семинол овгийн удирдагч Оцеолын яруу сайхан дїрд эрх чєлєєг эрхэмлэгч чин зоригт индиан ард тїмний хїсэл эрмэлзэл нэвт шингэсэн байдаг юм.

Энэ зохиолд Америк тивийн їржил шимт баян тансаг Флорида нутгийн уугуул хїн ам болох Семинол овгийн индианчуудыг эх орноос нь зайлуулж, “индианы нутаг” гэгч єрнєдийн цєл газар руу хєєж газар орныг нь булаан авахаар АНУ-ын засгийн газар элдэв арга заль хэрэглэж, давуу хїчээрээ далайлган сїрдїїлж байвч индианы ард тїмний хатан зоригийг нугалж чадаагїй, тэд єлгий нутгийнхаа тєлєє эцсээ хїртэл тулалдаад аргагїйн эрхэнд хїчинд автан єрнє зїг одсон эмгэнэлт тїїнийг дїрслэн гаргажээ.

Шударга чигч, хїнлэг, мятаршгїй зоримог зан чанар, дарлал, ноёрхол, тэгш бус байдлыг жигшин тэмцэгчийг Оцеолын дїрээр харуулсан бол зусарч, хуурмч, ашиг хонжоо олж баяжихын тулд юу ч хийхээс буцдаггїй, нїнжиггїй, аймхай хулчгар хїнийг Агенс Рингольд, Спэнс, Вилъямс, Шар Жек нарын дїрээр гаргажээ.

Оцеола бол тїїхэн хїний дїр юм. Америкийн Коммунист Намын нэрт зїтгэлтэн Виллъям Фостер “Америкийн улст єрийн тїїхийн тэмдэглэл” номдоо инданы ард тїмний XIX зууны эхний хагасын чєлєєлєх хєдєлгєєний єрнєлтийг дїрсэлсэн байдаг. Эл номдоо Оцеолыг индианы ард тїмний нэрт удирагдчын нэг гэж тэмдэглээд “Оцеолын гарамгай удиррдлага дор, индианчууд босуул негр боолчуудын дэмжлэгтэйгээр долоон жилийн турш АНУ-ын цэрэгтэй амжилттй тулалдсан байх юм. Энэ бол индианчуудын хийсэн хамгийн ширїїн бэрх тулалдаан байлаа. Семинол овгийн нийт хїн амаас гурав дахин илїї хїнтэй АНУ-ын цэргийн довтолгоон бїрийг семинолчууд няцааж байв” гэжээ.

Семинолчуудын баатарлаг тэмцлийг урвагчдын тусламжаар л дарж чадсан юм. Оцеолыг тулалдааны талбарт ялж чадахгїйдээ хорссон америкчууд гар хїрэхгїй хэмээн амлаад хэлэлцээр хийх нэрийдлээр мэхлэн баривчилжээ. Оцеола тийнхїї хоригдож байгаад удалгїй нас нєгчсєн аж. Оцеолын амь їрэгдсэнийг ашиглан найрамдал байгуулах талынхан АНУ-ын Засгийн газартай хэлэлцээр хийж, зэвсгээ хураалгаж, америкчуудын шаардлагыг хїлээн зєвшєєрсєн юм.

Гэвч Оцеола ба тїїний дайчдын баатарлаг жишээ семинолын ард тїмний цаашдын амьдралд том їїрэг гїйцэтгэжээ.

Хїнлэг їзлийг эрхэмлэж, эрх чєлєє, шударга ёсыг магтан дуулсан Майн Рид дэлхийн янз бїрийн оронд хамгийн их алдаршсан зохиолчдын нэг мєн бєгєєд зохиол бїтээлїїд нь уншигчдын сонирхлыг зїй ёсоор татдаг билээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

ЦЭЦГИЙН ОРОН



Linda Florida! Цэцгийн сайхан орон оо!

2Хєлєг онгоцныхоо хошуун дээрээс чиний эргийг анх олж хараад, адал явдал хайгч зоригт испани эр чамтай ийнхїї мэндэлсэн ажээ.

Тэр єдєр нь Далдуу модны ням гариг хэмээх цэцгийн баярын єдєр тохиолдсон тул сїсэг бишрэлтэй Кастили нутгийн хїн маань ихэд билэгшээсэн бйна. Тэгээд ч чамайг Флорида гэж нэрлэсэн агаад энэ бардам нэрдээ чи їнэхээр зохижээ.

Тэр явдлаас хойш гурван зуун жил єнгєрєв. Чи тийнхїї нэрлэгдсэнээс хойш бїхэл бїтэн гурван зуун улирал єнгєрсєн боловч энхрий нэр чинь эгнэгт їлдсэн билээ. Одоо чи, гурван зуун жилийн тэртээ Хуан де Леон1 чиний эрэг дээр анх хєл тавьсан тэр їе шиг л цэцгээр хучигдаад, бурхын бїтээсэн яг тэр янзаараа їзэсглэн тєгєлдєр хэвээр байнам.

Ой мод чинь онгон аглаг хэвээрээ, хээр тал чинь ногоорон халиураад, тєгєл шугуйд чинь гоньд, амтат зїржийн мод, замбага, улаан баян цэцгийн сайхан їнэр анхилсаар л байнам. Тал хєндийд чинь номин єнгєт икс гялалзаж, усанд чинь алтан дагинас тусдаг хэвээр. Намаг балчигт чинь аварга том агар, лужир бїдїїн царс, бохьт ба инжил модод сїглийн саглайна. Мєнгєлєг элсээр хучигдсан дов толгодыг чинь шилмїїс нь дал модны навчистай орооцолдон ургасан нарс хєвєєлєн хїрээлсэн хэвээр байна. Ургамлын адтай сонин хослолтой билээ1 Урин дулаан, єн баян нутагт чинь умард, ємнєдийн модод мєчрєє нийлїїлэн ургажээ.



1 1513 онд испанийн далайчин Хуан Понсе де Леон Флоридад Европоос анх очжээ.



Їзэсгэлэнт Флорида1 Чамайг харсан хїний сэтгэл хєдлєхгїй байж яахан чадна! Чамайг єгєємєр баян орон гэдгийг хэн мэтгэх вэ? Чиний єврєєс залуу насны шидэт булаг, мєнхийн рашаан оргилдог хэмээн энд ирсэн анхны аялагчид итгэдэг байсныг одоо хэн ч гайхахгїй буй заа!

Энэхїї сэтгэл татам таатай мєрєєдєл олон хїний ухаан санааг эзэмдэн, тїїнд їнэхээр итгэж байсныг гайхалтгїй юм. Энэ цуурхал, чиний тунгалаг усанд шумбахыг эрмэлзсэн адал явдал хайгч мянга мянган хїний анхаарлыг Мексикийн цагаан мєнгє, Перугийн шар алтнаас ч илїїгээр татсан билээ. Тийм эрэлдээ олон мянган хїн залуужихын оронд хєгширч, зарим нь тэрхїї оргїйх оосон зїйлийн хойноос шамдан хєєцєлдсєєр амь їрэгддэг байжээ. Гэвч їїнийг гайхах хэрэг байна уу?

Гэтэл одоо ч гэсэн їїнийг хуурамч цуурхал гэдэгт эргэлзэж байхад тэр романтик цагт итгэхэд бїр ч хялбар байлаа. Шинэ ертєнц нээгдэж бйхад амьдралын талаар шинэ онол гарч яагаад болохгїй билээ? Навчирс нь хэзээ ч шарлан унадаггїй, цэцэг нь хэзээ ч гандан хатдаггїй, шувуу мєнхєд жиргэн донгодсон, євєлгїй зунгаараа, їхэл мєхлийн ямар ч ул мєргїй, тийм нутаг юм гэж хїмїїс боджээ. Чингэхээр, тийм ерєєлт сайхан нутагт хїн бас л мєнхжих болов уу хэмээн тєсєєлєн итгэхэд їнэхээр хялбар байсан бус уу?

Тэр гэнэн мєрєєдєл хэдийн арилсна боловч тїїнийг тєрїїлсэн гоо їзэсгэлэн нь їгїй болсонгїй. Їзэсгэлэнт Флорида, чи яг хэвээрээ, цэцгийн орон хэвээрээ їлджээ! Ногоон тєгєл шугуй, цэлмэг хєх тэнгэр, тунгалаг ариун ус чинь хэзээний байсан чигээрээ байнам. Дур булаам байгаль чинь огт хувирсангїй!

Гэсэн ч юу нь чухам єєр болсныг би ажлаа. Байгаль хувираагїй авч хїмїїс нь яав аа? Тєрїїлж єсгєсєн хїрэл царайт їр сад чинь хаана байна? Бараа нь ч харагдахгїй байна. Одоо тал хєндийд чинь улаан арьстан їзэгдэхийг больж Европ, Африкийн цагаан, хар арьс хїмїїс л байх болжээ. Нэгэн цагт чамайг эзэгнэн амьдарч байсан эртний тэр ард тїмнээс эдїгээ ганц нь ч їл харагдана! Тэд хаана байна вэ? Чамайг орхин оджээ. Бїгдээрэ оджээ! Цэцэгт зєргєєр чинь тэд хэзээ ч алхлахаа больж, тунагалаг гол мєрний чинь урсгалыг хавчаахай завь нь зїсэн хєрєхєє болиод, тэдний дуу хоолой анхилуун ой тайгаар чинь цуурайтаж, татсан нумынх нь хєвч моддын чинь дунд исгэрэн шїнгэнэхээн больжээ. Тэд чамаас алс хол, їїрд салан одсон байна.

Гэвч тэд хїслээрээ орхиж яваагїй. Тэгэх сэтгэлтэй хїн нэгээхэн ч байж чадна гэж її? Їгїй ээ, їзэсгэлэнт Флорида! Улан арьс їрс чинь чамд їнэнч хэвээр авч бусдын эрхэнд гїн их уй гашуу амсан байж чамаасаа хагацжээ. Тэд залуу халуун насныхаа элгэн хайрт нутгаа эрслэн хамгаалж, їеийн їед суу залиа цуурайтуулсан аймшиггїй тэмцлээ єнє удаан їргэлжлїїлж байлаа. Цайвар царайтнууд бїхэл бїтэн их цэргээ алдаж, їхлийн олон тулалдаан хийсний эцэст л инданчуудыг тєрєлх нутгаас нь шахан гаргасан юм. Тэд хїслээрээ яваагїй. Бэлтрэгийг эхээс нь хїчлэн салгах адил тэднийг єврєєс чинь суга татан гаргаж алс орнє зїг хєєжээ. Жаргах нарны зїг одохдоо єр зїрх нь уй гунигаар дїїрч, хєл нь тушаастай юм шиг байжээ. Доголон нулимстай, дуу шуу ч їгїй сажлан байсан тэдний нэг нь ч хїслээрээ тэгж яваагїй юм.

Тэд чамайг орхих хїсэлгїй байсныг гайхах хэрэггїй. Тэдний уй гуниг хичнээн их болохыг би даанч сайн ойлгоном. Би ч бас цэцгийн орны їзэсгэлэнт байгальд бахдан цэнгэж, чамаас салахдаа бас л дурамжхан байсан билээ. Миний бие сїрлэг ойн чинь сїїдэрт зугаалж, тунгалаг усанд чинь шумбан байхдаа залуу насаа эргїїлэн авчрах гэж нйдсандаа бус, эрїїл энх зол жаргалыг биеэрээ амсах гэсэндээ билээ. Замбага, дал модны чинь ногоон ширэг дээр биеийн чилээ гаргаж байсан минь олонсон. Гїн цэнхэр тэнгэрийн чинь ширтэн хэвтэхдээ,
Аяа, ертєнц дээр диваажин бий юу гэвэл

Їїнийг хар, ємнє тань байна!

Хэмээсэн дорнодын нэгэн яруу найрагчийн шїлгийн мєрийг сэтгэлдээ давтан давтан байдаг сан.

_________________
Love is the beauty of the soul

БУДАГТ НОГООНЫ1 ТАЛБАЙ



Миний эцэг будагт ногооны талбайн эзэн Рэндольф гэдэг хүн байлаа. Намайг түүний бүтэн нэрээр Жорж Рэндольф гэнэ. Миний судсаар индианы цус гүйх бєлгєє. Миний эцэг, Покахонтас гүнжийн2 удмын Роанокийн3 Рэндольфын гэр бүлээс гаралтай хүн байлаа. Эцэг маань индиан гаралтайгаараа бахархаж, бараг л бардамнадаг байлаа.

Энэ үг, ялангуяа европ хїний чихэнд тун хачирхалтай сонсдож магад боловч индианы цус холилдсон Америкийн цагаан арьстан хүн язгуур гарлаараа бахархдаг нь маргаангүй үнэн билээ. Индианы эрлийз байх нь, тэр тусмаа хєрєнгє чинээтэй байвал ичгүүртэй зүйл огт биш. Индианчуудын єгєємєр сэтгэлийн тухай бичсэн олон арван боть ном ч, бид тэднийг євєг дээдсээ хэмээн зєвшєєрєхдєє огтхон ч зовохгүй байгаа энэ ганц баримт шиг тэдний агуу гайхамшигт чанарыг зохих ёсоор нь харуулж чадахгүй биз ээ!

Хэдэн зуун цагаан арьстан гэр бїл єєрдсийгєє Виржинийн гүнжийн үр сад хэмээн нотлон єгүүлдэг билээ. Тийнхүү нотолдог нь үнэн л бол гоолиг Покахонтас нь эр нєхрийнхєє хувьд юутай ч зүйрлэшгүй сахиус байжээ.

Би эцгийгээ Покахонтс гүнжийн үр удам үнэхээр мєн гэж боддог. Ямар ч байлаа гэсэн “эртний захирагчийн” сурвалжит гэр бүлээс гаралтай хүн байсан юм. Залуу зандан цагтаа хэдэн зуун хар арьстан боолтой байсан авч хэтэрхий элбэг дэлбэг найр хурим, дайллага цайллага баян чинээлэг эдлэн газрыг нь хоосруулж, єв хєрєнгийг нь үрэн таран болгосон байна. Тийм доромж байдалтайга эвлэрч эс чадсан тул үлдсэн бүх хєрєнгєє хамж аваад шинэ амьдрал зохиохоор ємнє зүгийг зорин ирсэн ажээ.

Манай гэрт ийм єєрчлєлт гарахаас бүр ємнє би тєрсєн болохоор Виржини миний тєрсєн нутаг болно.



1 Будагт ногоо гэж хєх будаг гарган авдаг нэгэн ургамлын нэр.

2 Покахонтас гүнж – Виржини дахь индианы нэгэн овгийн удирдагчийн охин бєгєєд англи офицерийн эхнэр болжээ.

3 Виржини дахь нэгэн хот



Гэвч Флорида нутгийн Сувани хэмээх үзэсгэлэнт голын эрэг дээр байхад минь нутгаа гэх сэтгэл анх удаа тєрсєн билээ. Чухам энд л миний хүүхэд ахуй цаг єнгєрч, залуу насны баяр баясгалан, хайр дурлалын гал дєлийг анх мэдэрсэн юм.

Тэр үед манай гэр орон ямаршуу байсныг би сайн санаж байна. Ер нь бага насаа єнгєрєєсєн газар санаанаас тийм амархан арилчихааргүй даанч тод үлддэг ажээ. Манай гэр ямар байсныг дүрслэн єгүүлье.

Тод ногоон хєшигтэй цонхнуудтай, эргэн тойрон тагт бүхий цагаан єнгєт гоёмсог “царсан” байшин байна. Тагтны єргєн дээврийг гоё сийлбэртэй модон баганууд тулжээ. Байшингийн ємнє этгээдэд цэцэгт нуга, зүүнтэй нь амтат зүржийн тєгєл, баруунтай нь єргєн уудам цэцэрлэг байх агаад намхан сараалжин хайсаар байшинг тусгаарласан байна. Голын эрэгт бараг нов ногоон аглаг нуга цааш үргэлжилнэ. Яг энэ хэсэгтээ голын ус тохойрсон байх нь модот эрэг бүхий том нуурыг санагдуулна. Голын дунд орших хүйлсүүд агаарт тогтсон мэт ажээ. Зүсэн зүйлийн зэрлэг шувуу усан дээгүүр эргэлдэн зарим нь усанд шумбан хєвнє.

Тэрхүү алгагт хурц үзүүрт урт навч бүхий аварга дал мод, дэвүүр хэлбэрт єргєн навчит бяцхан бадар, замбага, анхилуун гоньд, солонгын єнгєт титэм бүхий юкки зэрэг тэр нутгийн ургамал ургадаг билээ. Мєнх ногоон навчис нягт хучсан урт урт мєчир нь газарт єргєн сүүдэр буулгасан аварга том царс мод нүднээ тусна. Түүний сүүдэрт алтлаг єнгєєр солонгорон гялалзах цагаан алчуур урт цухуйлган зангидаж, зуны хєнгєн хувцас ємсєєд, гаршуулан дасгасан марал, бяцхан цоохор янзагатай тоглон буй хєєрхєн охин бол миний ганц дүү Виржина билээ. Ээжээс євлєн авсан алтлаг үс дүүгийн минь индиан гаралтайг харуулж чадахгүй нь лавтай. Виржина зүрж хальслан хайртай амьтадаа хооллох агаад тэд нь амтат зүржид жигтэйхэн дуртай байдагсан. Дүүгийн бас нэг хайртай амьтан гилгэр үст, сагсгар сүүлт бяцхан хар хэрэм хажууд нь цомцойн сууна. Хэрэмний огцом хєдєлгєєн янзагыг үе үе цочоох тул хєєрхий аймхай янзага эхдээ наалдах буюу эсвэл дүүгээс минь аврал эрнэ.

Энэхүү байдал єєртєє зохилдсон хєг аялгуутай аж. Амтат зүржийн тєгєлд үүрлэдэг алтан гургалдай дуулахад тагтан дээр буй заараг шувуу торон дотроосоо дууриаж мєн говь моддын дунд эргэлдэн нисэх улаан хамбага, хєх ятга шаазгайг хєгжилтэйгээр давтан дуулна. Голын эрэгт ургасан єндєр том агарын үрийг тоншин буй ногоон тотийг элэглэн бувтнана. Мєнгєлєг жигүүр нь агаарт гялалзах тутгалжин, эсвэл нуурын арлуудын тэртээгээс билүүс исгэрэхэд мєн л дууриадагсан.

Нохой хуцах, муур мягуучлах, луус орилох, морь янцгаах, тэр ч бүү хэл хүний дуу хоолойг, ер есєн шидийн аялгууг хосгүй дууч энэ шувуухай дууриаж чаддаг билээ.

Байшингийн хойно дээр єгүүлснээс эрс ялгаатай тєдий л аятай бус боловч түүнээс дутамгүй хєл хєдєлгєєн болж байв. Тэнд манай эдлэнгийн ажил ид єрнєж байдагсан. Торон хашаагаар хүрээлсэн уудам их талбай манай байшин хүртэл үргэлжлэх агаад тєвд нь хагас акр газар эзэлсэн аварга том асар байна. Тэрхүү асрыг бат бэх модон баганууд тулжээ. Асрын дор мод хонхойлгон үйлдсэн гонзгойвтор том том торх харагдана. Давхарлан байрлуулсан гурван торхыг хооронд нь цоргоор холбожээ. Энэ торхнуудад будаг хэмээх үнэт ургамлыг дэвтээгээд цэнхэр єнгийн будаг гарган авдаг билээ.

Талбайгаас зайдуухан газар нэгэн хэлбэрийн олон жижиг байшин эгнэн ярайх нь негрүүдийн овоохой бєгєєд бүгд л амтат зүржийн тєгєл дунд нууцхан байрлажээ. Боловсорсон үр жимс лавын цагаан цэцэгсийн анхилуун үнэр нилдээ ханхална. Манай гэрийн ємнєх нугын чимэг аварга дал модтай ав адилхан моддын зарим нь бяцхан байшингуудын дээвэр дээгүүр харагдаж, зарим нь дээрээс нь нємрєн ургасан үзэгдэнэ.

Ногооны газарт харуулдаагїй гуалингаар хааш яаш барьсан, банзан дээвэр бүхий байр бол морины жүчээ, ногооны зоорь, гал зуухны зориулалттай байр байв. Гал тогооны газар, анхилуун царсан баганаар цуудас банзан дээврийг нь тулсан задгай гудмаар гол барилгатай холбогддог байлаа.

Ногооны газраас цааш зах нь тэнгэрийн хаяатай нийлсэн, агарын бараан ойн эмжээрт єргєн уудам тал үргэлжилнэ. Чухам энд л будагт ногоо ургадаг юм. Дашрамд хэлэхэд бас єєр янзын, тухайлбал: эрдэнэ шиш, амтлаг тємс, цагаан будаа, нишингэ гээд л олон зүйл ургамал тарьдагсан. Манайх идэшний ногоогоо худалддаггїй, зєвхєн хоолондоо хэрэглэдэг байв.

Будагт ногоог хоорондоо зайтай, шулуун мєрєєр тарина. Гэрийн нялх хошингортой тєстэй навчис нь дєнгєж соёолсон будагт ногоо байхад аливаа буурцагт ургмал нь онцлог шинж бүхий цайвар ногоон єдлєг навчист (будагт ногоо нь ургамлын энэхүү бүлэгт багтана) бүрэн боловсорсон хоёр алд илүү єндєр будагт ногоо тагнай євсийг санагдуулна. Энэ мэтээр боловсролынхоо янз бүрийн шатанд байна. Удган эрвээхэйтэй тєстэй цэцэгс нь хариугүй дэлгэрэх дєхєвч цэцэглэж амжих нь тун ховор. Тэрхүү хондон улаан цэцэгсийг тэс єєр, хайр найргүй тасчих хувь тавилан хүлээж байдаг ажээ.

Ногооны хашаанд ч, будгийн тариалангийн талбайд ч хэдэн зуун хүн хєдєлмєрлєнє. Тэдний нэг хоёроос бусад нь бүгдээрээ африкчууд, бүгдээрээ боолчууд агаад олонх нь негр боловч дан хар арьстнууд биш байв. Тэдний дунд эрлийз, хурлийзууд байлаа. Гэвч харгалзагч, газрын эздээс бусад нь цєм боолчууд байв. Зузаан уруул, хавчиг, дух, хавтгай хамар, болхи биетэй, ер нь тун үзэмжгүй муухай хүмүүс байхад бас аятайхан хүн, тэр ч байтугай гоолиг сайхан хүн ч тохиолдоно. Бараг цагаан гэмээр хурлийз эмэгтэйчүүд байсан нь цєєн боловч ихэнх нь царайлаг, заримдаа тун сайхан бүсгүйчүүд ч тааралдана.

Бүгдээрэ ажлын хувцас ємссєн агаад эрэгтэйчүүд нь нимгэн даавуун ємд, бүдүүн борог цамц, далдуу модны навчин малгайтай. Ємссєн хувцсаараа бахархаад байх хүн тэдний дунд цєєн биз. Зарим эрчүүд бүсэлхийгээ хүртэл нүцгэлсэн нь нарны гэрэлт хар пийвар мэт гялтганан байдагсан. Эмэгтэйчүүд нь илүү их эрээн мяраан хувцас ємсєж зүүнэ. Эрээн давун палааж ємсєн тод єнгєт дєрвєлжин хээтэй мадрас алчуур зангидна. Заримынх нь хувцас эвтэйхэн, их үзэмжтэй оёдолтой байна. үсээ тюрбан маягаар янзалсан нь тэдэнд гайхалтай сайхан зохисон байна.

Эрэгтэй эмэгтэй ялгаагүй цєм тариалан дээр ажилладаг байв. Нэг хэсэг нь будагт ногоо хадаж бухалдахад, нєгєє нь бухлыг чирэн сарт аваачиж дээд талы нь дэвтээх тэвшинд хаяж, дараагийн хэсэг хүн түүнийг нь ус руу хийж “мушгина” бусад ажилчин тунадас шаарыг тусгй цоргонд хийж асгана. Єєр нэг хэсэг хүн ялгаж авсан будгийг хатааж сэврээх, хэвд цутгах ажлыг гүйцэтгэнэ. Хүн бүхэн тодорхой ажил хийж, хэрдээ л хєгжилтэй ажилладаг байсныг хэлбэл зохино. Хүмүүсийн инээж хєхрєх, ярьж хошигнох, дуу дуулах хєгжилтэй чимээ шуугиан үл тасарна.

Гэсэн ч тэд боол, миний эцгийн боол байсан юм. Эцэг маань тэдэнтэй сайн харьцаатай, ташуур цєєн хэрэглэдэг байсан болохоор ажилчин боолчуудын санаа сэтгэл єєдрєг, цовоо байсан байж ч магадгїй.

За, миний санаад иймэрхүү л аятайхан зүйлс хоногшин үлджээ. Энэ нутагт миний хүүхэд нас єнгєрч, ухамсарт амьдрал минь эхэлсэн билээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

ХОЁР ЖЕК



Эдлэн бїр нэг, заримдаа хэд хэдэн “муу зїгийн савдаг” байдаг авч тэднээс нэг нь хмгийн адтай хорон санаатай байдаг юм. Манай эдлэнгийн савдаг, дайсан бол “Шар Жек” байлаа.

Энэ эрлийз залуу эрэмдэг муухай царай зїсгїй боловч баргар, ширїїн тєрхєєрєє бусдаас ялгардаг байв. Хамгийн зэрлэг, харгис балмад явдал їйлдэхээс їл буцах чанар нь їе їе илэрдэг байлаа. Тиймэрхїї зан чанартай хїн негрїїдийн дунд тохиолдохоосоо эрлийзїїдийн дунд их тохиолддог юм. Эрлийзїїд шар арьсаараа бахархаж, оюун ухааны болон биеийн хїчний талаар єєрсдийгєє негрїїдээс дээгїїр тавьдаг, тэгээд ч доромж байдлынхаа шударга бус гэдгийг тэднээс илїї эмзэг мэдэрдэг явдал сэтгэл зїйн тэрхїї онцлогийг нь тайлбарлахад тусална.

Цэвэр цусны негрїїдийн тухайд гэвэл, тэдний дунд ухамсаргїй балмад этгээд тун ховор байдаг. Тэд нь хїн тєрєлхтний тїїхийн эмгэнэлт явцын золиос болон хохирч байгаагаас биш муу санаатнууд огт бус. Хаан ч тэр, эх орондоо, хїний нутагт ч, газар сайгїй зовж зїдрэх тавилантай боловч єс хонзон, балмад санаа євєрлєх нь їгїй. Африкийн негр хїнийхээс илїї сайхан сэтгэл ертєнцєд хаана ч байхгїй биз ээ.

Шар Жек хэрцгий балмад авираараа бусдаас хэзээд ялгардаг байв. Энэ нь тїїний тєрєлх, ер удамт чанар нь байжээ. Жек бол испанийн эрлийз, єєрєєр хэлбэл эцэг нь испани, эх нь негр байжээ.

Жекийг тєрсєн эцэг нь манай эцэгт худалдсан юм шїї!

Эх нь боол бол хїїхэд нь ч боол. Эцэг нь хэдий чєлєєтэй байвч хїїхдэдээ ямар ч тусгїй. Америкийн улаан, хар арьстан хїїхдэд эхийнх нь хувь заяа ноогддог юм. Цагаан арьс эх хїн л цагаан арьст хїїхдийн эх байх ёстой гэнэ!

Манай эдлэнд бас нэг Жек байсан агаад шар Жекээс ялгахын тулд “Хар Жек” гэж нэрлэдэг байв. Тэр хоёр їе тэнгийнх, нуруу туруу чацуу боловч хоорондоо єчїїхэн ч тєсгїй улс байлаа. Гадаад байдал, царайны ялгаа гэхээсээ зан чанарын их ялгаатай байв. Шар Жекийн арьс арай цайвар боловч Хар Жек тїїнээс хавьсгїй сайхан сэтгэлтэй. Тэд хоорондоо огт тєсгїй болох нь нїїр царайных нь байдлаас ч илэрхий байдаг сан. Нэг нь хєгжилтэй, сэтгэл дїїрэн явдаг байхад, нєгєє нь хялайн барайж явдаг байлаа.

Хар Жек цагаан шїдээ яралзуулан їргэлж инээж явахад Шар Жек ямар нэг хорон зїйл сэдсэн їедээ л мушилздаг байв.

Хар Жек бол Виржини мужид тєрсєн хїн. Манай хуучин эдлэнд байж байгаад бидэнтэй хамт Флоридад ирсэн юм. Эцэгт маань маш дотно байсан болохоор хоорондоо эзэн боолын харьцаанаас тэс єєр харьцах явдал бишгїйдээ л тохиолдоно. Жек єєрийгєє манай гэр бїлийн нэг гишїїн хэмээн тооцож, манай овгоор овоглож явдагтаа ихэд бахархдаг бєлгєє. “Хуучин эдлэнд” тєрсєн бусад бїх негрийн адил тєрсєн газраараа ч бахархана. “Виржинийн негр” негрїїдийн дунд их хїндэтгэл хїлээдэг байжээ.

Хар Жекийн царай зїс тийм ч муугїй, негр гэхээсээ эрлийз гэмээр царайтай билээ. Зузаан уруул, хавтгай хамар, хавчиг дух бол негр хїний онцлог шинж байдаг. Гэтэл Жекэд тийм тєрх ер їгїй. Зєв хэлбэрийн царайтай цэвэр негр хїн би олныг харсан. Тэдний нэг нь Хар Жек байв. Биеийн галбирынх нь хувьд гэвэл Этиопийн Апполон хэмээх дайны тэнгэр л гэсэн їг.

Жекийг тїїний нэр нэгтээс хол илїї нїдэнд дулаахан їздэг хїний нэг манай эдлэнгийн хамгийн хєєрхєн хурлийз охин Виола байлаа . Хоёр Жек Виолагаас болж аль хэдийн єрсєлдєж эхэлсэн билээ. Мань хоёр Виолагийн инээмсэглэлээр шагнуулах гэж тун шаргуу оролдох авч Виола олон зантай, хєнгєн хийсвэр бїсгїй тул амаргїй хэрэг байв. Хоёр Жек Виолаг хэрхэн хардаж, тїїнд хэрхэн дурлаж байсныг ярихын ч хэрэггїй. Эцсийн эцэст Виола негр Жекэд илт сайн байдаг боллоо. Їїнийг мэдээд эрлийз Жек єрсєлдєгчєє хорсон занаж, їзэж чадахаа больсон юм. Тэр хоёр нэг биш удаа хїчээ сориход хїрсэн бєгєєд Хар Жек дандаа дийлдэг байлаа. Чухам тэр байдлыг нь Виола таашааж инээмсэглэлээрээ шагнадаг байсан байж магадгїй юм. Энэ ертєнцєд хаана ч тэр эр зориг, хїч чадлын ємнє гоо сайхан ямагт мэхийн найр тавьсаар иржээ.

Шар Жек нь манай тїлээчин, Хар Жек нь манай агтач, дэлбэгч байлаа.

Хоёр Жекийн хайр сэтгэл, хардалт єрсєлдєєний тїїх манай эдлэнгийн амьдралын жирийн л нэг явдал байлаа. Миний бие тэр явдлыг онцгой анхаарал татахаар байсанд нь бус, харин миний цаашдын амьдралд ихээхэн нєлєєлсєн нэлээд хэрэг явдал чухам тїїнээс їїдэн гарсан болохоор дурсаж байгаа юм.

Анхны тохиолдлыг єгїїлбэл: Єрсєлдєгчийнхєє амжилтад хорсон шатсан Шар Жек, Виолаг улаан цайм хєєцєлдєх нь ихсэв. Нэгэн удаа байшингаас хол, модон дотор Виолатай тааралдчихаад жигшїїрт санаагаа хэлэхэд нь Виола зэвїїцэн татгалзсанд Шар Жек улангасан юу ч хийхээс буцахгїй болчихоод байх їеэр нь миний дїї Виржина гэнэт хїрэлцэн очсон явдал тэр этгээдийн бузар санаагаа биелїїлэхэд нь саад хийжээ. Тїї маань шаардсаар байж эрлийз эрийг шийтгїїлсэн юм.

Шар Жекийг ганцаар їл барам хэд хэдэн удаа шийтгэвэл зохих байсан боловч анх удаа шийтгэсэн нь тэр билээ. Манйа эцэг тїїнд сайн, хїмїїсийн ярьдгаар хэтэрхий сайн байсан юм. Жекийг алдаа дутагдал гаргахад тєдийгїй гэмт хэрэг їйлдчихээд байхад нь їргэлж уучилдаг байлаа. Эцэг маань тєрєлхийн єр нимгэн хїн байсан тул зодож ташуурдх шийтгэлд тун дургїй байсан боловч энэ удаа эрлийз эрийг зайлшгїй шийтгэх ёстой хэмээн дїї минь гуйвалтгїй шаардаж байв. Виола бол Виржинагийн шивэгчин байсан агаад Шар Жекийн жигшїїрт явдлыг зїгээр єнгєрєєж хэрхэвч болохгїй байжээ.

Гэтэл энэхїї зїй ёсны шийтгэл ч ясны хонзогногч чанараас нь Жекийг ангижруулж чадсангїй. Тїїнээс хойш тєдий л удалгїй їйлдсэн нэг хэрэг нь Шар Жекийг хичнээн єсєрхєг хїн болохыг харуулсан юм. Дїїгийн минь нэг хєєрхєн янзага голын эргээс холгїй їхчихсэн хэвтэхийг олов. Дєнгєж цагийн ємнє нугад харайн наадаж явсан янзага ердийн їхлээр їхээгїй нь лавтай байв. Єчїїхэн ч шалбархай, дусал цус ч гараагїй байсан тул мєр буюу чоно хороосон гэх їндэсгїй байв. Тэгэхээр боож алсан байж таарна.

Їнэхээр ч хєєрхий янзагын амыг барьж алсан нь хожим тодорхой болсон билээ. Шар Жек тийнхїї алж байхыг амтат зїржийн тєгєлд ажиллаж байсан Хар Жек санаандгїй олж хараад тэр эмгэнэлт явдлын санамсаргїй гэрч болжээ. Эрлийз эрийг хоёр дахь удаагаа ташуурдан шийтгэв.

Їїний дараа тохиолдсон зїйл энэ бїх хэрэг явдлыг эцэс болгож, негр, эрлийз хоёрын єрсєлдєєн гаарч бїр зодоон цохионд хїрлээ. Шар Жек, хайр сэтгэлд єрсєлдєгчийнх нь хувьд ч, тїїний їйлдсэн сїїчлийн гэмт хэргийн гэрч болсных нь хувьд ч Хар Жекээс єс хонзонгоо авах таатай боломж эрж хайсаар байжээ.

Тэдний мєргєлдєєн жирийн зодооноор дууссангїй, испани эцэг євгєєсєє євлєн авсан зєндєє хєтлєгдсєн Шар Жек хутга шїїрэн авч зэвсэггїй єрсєлдєгчєє хїнд шархдуулав. Тэгэхд нь Шар Жекийг урьд урьдынхаас хатуу шийтгэв. Хар Жек, миний “бие хамгаалагч”, шадар хїн байсан тул би ихэд хилэгнэж байж билээ.

Хар арьстй, билиг хомс хэдий боловч цовоо сэргэлэн зантай Хар Жек маань нєхєрлєхєд тун эвсээрхэн хїн байсан юм. Їнэндээ Жек усанд ч, ойд ч надтай хамт явдаг, миний хїїхэд ахуй цагийн шилдэг нєхєр байсан билээ.

Шударга їнэн ёс шийтгэлийг шардаж, Шар Жек ч тїїнийг зохих ёсоор хїртсэн юм.

Гэтэл шударга шийтгэл ямар ч тус болсонгїй єнгєрєв. Шар Жек засаршгїй этгээд байжээ. Тїїнд чєтгєрийн хорон санаа даанч бат шингээд, зан чанарынх нь салшгїй нэг хэсэг болсон байжээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

ФЛОРИДИЙН ХОНХОР



Амтат зїржийн тєгєлтэй залган євєрмєц маягийн хонхор газар їргэлжлэх агаад ийм газар зєвхєн Флорида нутагт л байдаг хэмээн миний бие итгэх бєлгєє.

Хємрїїлсэн аварга том чихрийн сав лугаа адил газарт олон фут гїн орсон, дєч юмуу тїїнээс ч их хэмжээний голч бїхий дугариг хонхорт бортгон хэ лбэртэй нэлээд тооны худаг байх бєгєєд тэдгээрийн эрэг нь нурснаас гадна хоорондоо хад асгаар тусгаарлагдсан тул эвдэрч нурсан аварга том зєгийн їїрийг санагдуулна.

Хаа нэгтээ ширгэсэн худаг тааралдах боловч голдуу ёроолдоо устай байх агаад ус нь їе їе ихсэж худгаа дїїргэдэг байлаа.

Байгалийн энэхїї усан сан тэгш тал газарт тохиолддог хэдий боловч мєнх ногоон замбагын ширэнгэ, ягаан инжир, црс, ялам, дэвїїр навчит дал модтой дов толгод буюу хэсэг бусаг хад асгаар ямагт хїрээлэгдсэн байна. Иймэрхїї маягийн худаг нарсан ойд элбэг тааралдах ба их далай дунд орших бяцхан арал мэт, тэгш ногоон талд хааяа тааралдах нь бий.

Индианы дайны тїїхэнд алдаршсан Флоридын худаг буюу “хоммок” гэдэг маань иймэрхїї л зїйл билээ.

Амтат зїржийн тєглийн яг цаахантай мєнх ногоон модот бараавтар ойгоор хучигдад хїрэн хад асга хагас саран хэлбэрээр дугуйран эмжсэн нэгэн хонхор газар байх авай. Тэндхийн ариун тунгалаг усны ёроолд алтлаг, улаан загас, шар зоодой, толбот алган болон єєр янз бїрийн гоёмсог загас жараахайны баян сїрэг єдєржин бужигнан наадна. Байгалис заяасан загасны цєєрєм гэлтэй тэрхїї усан санд манай гэрийнхэн сэлж сэрїїцдэг байлаа. Аагим халуун Флорида нутагт усанд орох таатай сайхан байдгаар барахгїй зайлшгїй шаардагддаг зїйл юм.

Амтат зїржийн тєгєл дундуур єнгєрсєн элсэн жим манай байшингаа ус руу ороход эвтэйхэн том том чулуун шат хїртэл їргэлжилнэ. Гэвч тэрхїї сйхан усанд зєвхєн цагаан арстан хїн орох эрхтэй бєлгєє.

Хонхрын цаана єндєр том агар, хушан их ойгоор хїрээлэгдсэн хэдэн арван бээр їргэлжлэх гаталшгїй намаг хїртэл єргєн уудам тариан талбай цэлийнэ.

Манай эдлэнгийн нэг тал єчїїхэн ч хотгор гїдгэргїй ширэг євст тэгш тал газар оршино. Энэ нугад адуу мал чєлєєтэй бэлчдэг ба буга гєрєєс, зэрлэг цацагт хяруулын сїрэг дандаа ирж идээшилдэг билээ.

Тэгэхд би ан гєрєє ид сонирхдог насан дээрээ байсан юм. Ємнєд муж улсын эрхэлсэн тодорхой ажилгїй ихэнх хєвгїїдийн нэгэн адил миний хамгийн дуртай гол ажил бол ан ав байсан бєгєєд эцэг маань надад хоёр сайхан тайган нохой бэлэглэж билээ. Буга гєрєєс цацагт хяруул ойртохыг хїлээн хотгорт нугудан отож байгаад тэднийг ногоон нуга дундуур хєєж агнах цагт маш зугаатай байдаг байв. Анч нохдоор зэрлэг цацагт хяруул бариулах хялбар тул иймэрхїї маягаар би олон тооны цацагт хяруул, буга агнасан юм.

Гэрийнхэн маань бїгдээрээ унтаж байхад би хар їїрээр босоод анд явдаг энэ цаг хамгийн тохиромжтой їе билээ.

Нэгэн єглєє орой дээр нь би хоёр нохойтойгоо уужуу багтах талбай бїхий хад єєд авиран отоо хийдэг далдлах газраа хїрэв. Тэрхїї єндєрлєгєєс би хэний ч нїдэнд їл єртєх ба надад бїхлээрээ ил харагдах нуга хєндийд юу болж байгаа нь тод харагдана. Мовь модны далбагар навчис миний дээрээс сэрїїн асар мэт нємрєєд навчсын завсраар доор болж буй їйл явдлыг ажигладаг байлаа.

Тэр нэгэн єглєє нар мандахаас ємнє, адуу морь жїчээндээ, їхэр мал хашаа саравчиндаа байх цагт би хоргодох газраа иртэл нуга хєндий хоосон цэлийх нь нїднээ тусав. Тийм єргєн уудам хєндийд ганц ч гєрєєс їл харагдана.

Ээж маань тэр їдэш зочид хїлээж авах гээд бугын мах авчирч єгєхийг гуйхад нь заавал авчирна хэмээн амласан болохоор хоосон нугыг хараад сэтгэл ихэд гонсойв. Тэгээд ч байдал нэг л хачин байсан учраас яггїй гайхав. Єргєн уудам энэ нугад бараг єглєє бїр буга гєрєє ирж идээшлэн бэлчдэг билээ.

Надаас ємнє єєр хїн ирж ан хийсэн юм байж тун болзошгїй юм. Хєрш эдлэнгийн залуу Рингольд юмуу эсвэл ер унтдаггїй гэмээр индиан анчдаас ирсэн юм болов уу, ямар боловч нэг хїн ирж амтан їргээсэн гэдэг нь илт байлаа.

Тэр нугад хэн ч ан хийж малаа бэлчээх эрхтэй чєлєєт газар байсан юм. Энэ зурвс газар бол засгийн газрын мэдлийн, нийтийн, хэний ч эзэмшил бус, татвар тогтоогоогїй газар байв.

Тэгэхээр залуу Рингольд энд байв уу, эсвэл манай эдлэнгийн захад суудаг матрын анчин Хикмен євгєн байв уу, їгїй бол голын цаад эргээс индиан анчин ирж ан хийсэн юм болов уу.

Ан гєрєєс їргэсэн шалтгааны талаар ийнхїї элдэв таамаглалд автан суув.

Хэлсэндээ хїрч оройн хоолонд гєрєєсний мах аваачиж чадахгїй нь гэж бодохоос урам ихэд хугарав. Єндєр моддын оройгоор гуру гуру гэх дуу єглєєний цэнгэг агаарт тодрон чангарах нь цацагт хяруулууд нугад ирэхийн дохио мєн. Гэвч урьд єдєр нь цацагт хяруулын мах хангалттай базааж авсан болохоор дахин агнах хэрэггїй байсан тул би тэднийг огт хайхраагїй юм. Бугын мах л хэрэгтэй байлаа.

Гэтэл бугын махтай болохын тулд нохойгоор агнахаас єєр арга бодох ёстой болов. Би буугаа авч явсан болохоор ой руу очиж ан хийсэн ч болох байлаа. Ер нь Хикмэн євгєний рїї явсан ч дээр юмуу, надад ямар ч байсан туслах нь лавтай. Єнєє єглєє ан хийсэн бол гэртээ заавал бугын мах аваачсан байх ёстой доо. Тэгвэл євгєнєєс багахан мах гуйж аваад ээждээ єгч болох юм.

Тэнгэрийн хаяанаа нар мандан, тїїний туяа тэртээд орших агар моддын оройг алгуурхан гэрэлтїїлэхэд цайвар ногоон навчис нь алтлаг єнгєєр гялалзан авай.

Би далдлах газраасаа явахын ємнє хєндийг дахин ажиглан харахдаа нэгэн зїйл олж їзээд бодлоо єєрчилж хадан дээр їлдэхээр шийдсэн юм. Юу гэвэл, тариан талбай, хєндийг тусгаарласан тємєр хашааны чигт, агар ойгоос сїрэг буга гарч ирэв. “Уухай, эд бас эрдэнэ шишийн талбайд нэвтэрч ордог байх нь ээ” хэмээн бодогдов.

Бугын сїрэг гарч ирсэн байх гэж санагдсан газрын зїг хараа тавин ажиглахад хашааны тэр хэсгийн хаалт онгорхой байх нь миний бїгж байгаа газраас тодхон їзэгдэнэ. Гэтэл хаалт моднууд хэвэндээ байв!

Тэгвэл бугын сїрэг тариан талбайд хэрхэн нэвтэрч чадав? Хашаа давж ормоогїй, багана, тулгууртай их єндєр хашаа байсан юм. Хаалт моднууд ч бас хашаа шиг єндєр байв. Тэгэхээр бугын сїрэг ойгоос ирсэн гэж її. Буга гєрєєс ямар нэг дайснаас цочин їргэсэн мэт хурдан давхиж байлаа.

Анчинд хєєгдєв її? Хикмен євгєн її, Рингольд уу, хэн юм бол?

Ойн цоорхойгоос хараа їл салган ширтэвч би хэнийг ч олж эс їзэв. Ирвэс, баавгайнаас їргэж цочсон юм болов уу, тэгвэл ч нэг их холдохгїй болохоор би анч нохдоороо бариулж болох л юм даа. Эсвэл… ийнхїї бодтол бугын сїргийг їргээсэн зїйл гэнэт нїднээ єртєж бодлыг маань тасалдуулав. Тэр бол ирвэс ч биш, баавгай ч биш, харин хїн байлаа. Тэр хїн агар моддын бараан сїїдрээс дєнгєж гарч айсуй. Нарны туяа моддын оройг л гэрэлтїїлж байсан авч тэр хїнийг олж харахад, тэр ч байтугай чухам хэн болохыг таньж болохуйц гэгээтэй байсан тул Рингольд, Хикмэн євгєн, индиан анчдын хэн нь ч биш, харин хєх зотон ємдтэй, судалтай цамц, хялгаст модны навчаар хийсэн бїрх малгай зэрэг хувцсаар нь манай модчин Шар Жек гэдгийг танив.

_________________
Love is the beauty of the soul

ШАР ЖЕК



Шар Жекийг хараад гайхахгїй байж чадсангїй. Мань эрлийз ийм эрт ойд юу хийж явдаг байна, нєєцєлж гамнах зангїй, харин ч єдєр тутмын ажлы нь хийлгэхэд тун бэрх хїн байла. Тэгээд ч Шар Жек анчин ч биш, ан гєрєє сонирхох нь огт їгїй, ой модоор їргэлж хэсїїчлэн тэнэж, ан амьтдын зан араншинг сайтар мэддэг хэдий боловч ан хийж байхы нь би нэг ч удаа хараагїй билээ. Тэгээд ч Шар Жек анчин ч биш, ан гєрєє сонирхох нь огт їгїй, ой модоор їргэлж хэсїїчлэн тэнэж, ан амьтдын зан араншинг сайтар мэддэг хэдий боловч ан хийж байхы нь би нэг ч удаа хараагїй билээ. Гэтэл єнєє єглєє энд юу хийж яваа юм бол гэж бодогдов.

Би єндєрлєг дээрээс Жекийг дагуулан харахын чацуу бугын сїргийг алдалгїй ажив. Эрлийз эр тэрхїї бугын сїргийг мєшгєєгїй нь тєдєлгїй илэрхий боллоо. Учир нь ойгоос гараад сїргийн хойноос бус, огт єєр зїгт, эрдэнэ шишийн талбай єєд одсон замыг чиглэв. Шар Жек доош бєгтийн аажуухан алхах бєгєєд хєлийнх нь хавьд гєлєг буюу ноцолгоно гэмээр нэгэн бяцхан амьтан хєдєлж байх шиг харагдав. Тэр бол ноцолгоно шиг цайвар боловч миний бие даанч хол байсан тул гєлєг, ноцолгоны алин болохыг ялгаж чадсангїй. Шар Жекийг ойгоос барьсан амьтнаа оосорлож хєтлєєд харьж явна гэж бодлоо.

Тїїнд гайхаад байх зїйл ч байсангїй. Єчигдєр ойд ноцолгоны нїхэнд тавьсан урхинд нь нэг ноцолгоно орчихсоныг одоо гэр рїїгээ авч яваа биз. Харин Шар Жекийг гэнэт анчин болсонд баахан гайхаж байсан ч негрїїд ноцолгоны маханд жигтэйхэн дуртайг санаад Жек ч бас ялгаагїй дуртай байх хэмээн бодов. Уг амьтныг хялбар барьж болохыг ухаараад амьдаар нь авч харихаар шийдэж дээ.

Гэтэл яагаад олзоо бариад явахгїй, чирээд явдаг билээ. Тэрхїї бяцхан амьтныг идэх гэсэн мэт байн байн тонголзоно. Тэр амьтан ноцолгоно биш юм болов уу хэмээн би гайхаш тасран байлаа.

Шар Жекийг хашааны нїх хїртэл дагуулан ажиглах зуур байшинд хїрэх дєт зам эрдэнэ шишийн талбай дундуур єнгєрдєг учир хашаан дээгїїр даваад гарах биз гэж бодож байв. Талбай дундуур явах нь магад. Тэгтэл хашааны шургаагийг нэг нэгээр нь авч эхлэхэд би учиргїй гайхлаа. Шургаагуудыг хажуу тийш нь хаячихаад зайг онгорхой орхин хашаанд орлоо.

Жек хашааны нїхээр орж бєгтийсєєр талбайг арай хийн єнгєрч, эрдэнэ шишийн далбагар навчсын дундуур орж бараа тасрав. Их л хачин маягаар хєтєлж явсан бяцхан цайвар амьтныхаа хамт Жекийг нэгэнт їзэгдэхээ болиход миний сэтгэл амарч одоо нугад тайван бэлчих бугын сїргийг дахин ажиглаж эхлэв.

Гэвч эрлийз эрийн хачин байдал санаанаас огт гарахгїй тул дахиад л тїїний хойноос харсанд эрдэнэ шишийн ширэнгээс хараахан гарч ирээгїй байсан бєгєєд миний бие нэгэн зїйлийг олж хараад цаглашгїй гайхаж билээ. Юу гэвэл, Шар Жекийн явсан яг тэр замаар нэг амьтан ойгоос гаран нугыг чиглэн айсуй. Тэр нь хєлєє чирж гараараа тулан мєлхєн явуу хїн лугаа тєстэй бараан амьтан ажгуу.

Анх тїїнийг хараад хїн, гэхдээ цагаан арьстан биш негр юмуу индиан байна гэж бодлоо. Байдал нь индиан хїнийг санагдуулах боловч бид найрамдал байгуулчихаад байсан цаг тул ямар учраас эрлийз эрийг дагаж мєшгих билээ дээ? “Даган мєшгих” гэж яагаад хэлэв гэвэл тэрхїї хачин амьтны бїх л хєдєлгєєн байдлыг ажвал Шар Жекийг гэзэг даран дагаж буй нь илт байв.

Хар Жек юмуу гэсэн бодол тєрмєгц негр, эрлийз эр хоёрын хоорондын вендетта хэмээх цусан єшєє авах ёс, эцэстээ Шар Жек хутга гаргаснаар дууссан зодоон зэргийг снав. Шар Жек зохих ёсоор шийтгїїлсэн ч гэсэн хар Жекийн гараар гїйцэтгээгїй шїї дээ. Тэгэхээр гомдсон хїн гомдоосон этгээдээс єс хонзонгоо єєрийн гараар авах гэсэн байж болох бус уу.

Намайг тийнхїї гайхшралд оруулсан хачин їзэгдлийг тэгж хялбар тайлбарлаж болох боловч Хар Жекийг тиймэрхїї хїншгїй зан гаргана гэж итгэхэд бэрх. Урьд сїрхий доромжилж байсан єрсєлдєгчдєє хичнээн их хонзогнолоо ч гэсэн Хар Жек шиг ариун шударга хїн хариугаа энэ мэт муу аргаар авна гэж санаанд багтамгїй байлаа. Хар Жек ч яавч тийм авир гаргахгїй. Їгїй ээ. Хар Жек бол гэнэдїїлж дайрдаг хїн огт биш.

Гэтэл тэр хачин амьтан Хар Жек ч биш, ер нь хэн ч биш ажээ.

Энэхэн мєчид нарны туяа моддын оройгоос газар хїртэл гэрэлтїїлээд улмаар євс ургамал бїрхэн ургасан ногоон нугыг бїхэлд нь гийгїїлэв. Нєгєє бараан юм явсаар сїїдрээс гарч эрдэнэ шишийн талбайг шууд чиглэв. Тэрхїї мєлхєгчийн урт бие нарны туяанд хуягаар бїрхэгдсэн мэт гялалзан эхлэхэд чухам юун амьтан болох нь даруй танигдав. Тэр бол негр индианы аль нь ч биш, ер нь хїн биш, харин хэвлээр явагч їзэшгїй муухай аймшигт мар байлаа.

_________________
Love is the beauty of the soul

МАР



Флорида голын эрэг дээр єсєн торнисон (тєрсєн ч гэж болох) над шиг хїнд марыг хараад гайхах буюу жихїїцэх нь огт їгїй.

Муухайгаараа амьтны аймагт ер хамгийн їзэмжгїй нь боловч тїїнийг сайн судалсан хїнд тийм ч их аймшиг їл тєрїїлнэ. Тэгэвч мард єчїїхєн тєдий ч айхгїйгээр ойртдог хїн тун ховор биз. Харин зан араншинг нь мэдэхгїй хїн бараагий нь хараад л айн чичирч зугтдаг билээ. Тэр ч байтугай намаг, далайн тохойн эргээр суудаг нутгийн улаан, цагаан, хар арьстны аль аль нь тэрхїї аварга том гїрвэлд тун болгоомжтой ойртдог юм.

Єрєєнєєс гарч їзээгїй зарим нэг байгаль судлачид марыг хїн рїї дайрдаггїй гэж батлах боловч адуу, їхэр барьдаг гэдгийг хїлээн зєвшєєрєх бїлгээ. Бас иймэрхїї зїйлийг бар, цус сорогч сарьсан багваахайны талаар нотолдог юм. Эсрэг тэсрэг зїйлийг тїмэн янзаар хачин жигтэй дїгнэлт гардаг.

Мар бол арслан барын адил боломжгїй їед хїн рїї довтолдоггїй нь їнэн авч эндїїрч байсан Бюффон хїртэл марыг огт гэм хоргїй амьтан хэмээн зарлаж зїрхлээгїй юм. Америк тивд Колумбийн їеэс хойш энэхїї хомхой амьтны идэш болсон хїний нэрсийг жагсааж чаддгсан бол маш их тоо, магад энэтхэгийн бар, африкийн арсланд бариулсн хїний тоотой тэнцэхїйц тоо гарах буй заа. Хумбольдт Ємнєд Америкт цєєн хонохдоо марын тухай янз бїрийн яриа сонссон байна.

Миний хувьд гэвэл, мард хїн бариулсан цєєнгїй тохиолдлыг мэдэх бєгєєд марын їлдээсэн сорви бїхий олон хїнтэй тааралдсан билээ. Америк тивийн дулаан уур амьсгалт нутгийн гол мєрєнд кайман, мар, бас жинхэнэ матар гээд энэ бїлэгт хамарагдах олон тєрєл зїйл оршдог. Тэдний зарим маш догшин байхад зарим нь арай номхон байх тул тэдгээр амьтны авир байдлын тухай аянчин жуулчдын єгїїлэл хоорондоо зєрдєг байв. Тэр бїї хэл, єєр єєр голын усанд амьдардаг нэг тєрєл зїйл зан авираараа адилгїй ажээ. Мард бусад амьтдын нэгэн адил гадаад орчны нєхцєл нєлєєлдєг байна. Биеийн хэмжээ, цаг агаар, нутагшил зэрэг нь нєлєєлдєг бєгєєд нэлээн гайхалтай зїйл гэвэл, тэдний ойролцоо оршин суудаг арьс їндэстний ахуй онцлог зан авирт нь туссан байдаг юм!

Зэсвэг муутай индианууд оршин суудаг газрын мар ихээхэн зоригтой, ойртоход тун аюултай. Гэтэл нэг гартаа сїх, нєгєє гартаа винтов буу барин зэвсэглэсэн ойн чийрэг эрс хоёр хєлт босоо амьтнаас айдаг болтол нь хашраагаагїй байсан їед умард нутгийн марууд мєн л догшин 6айв. Їїнээс їзэхэд, энэхїї хэвлээр явагчдад юмны учрыг ялгах чадвар бага сага бий ажээ. Одоо ч гэсэн Флоридын олон намаг, гол мєрєнд аварга том мар элбэг агаад тэдэнд ойртоход маш аюултай, ялангуяа орооных нь цагаар, мєн хїн суудаггїй нутагт бїр ч аюултай билээ. Аварга махчин загас сїлжилдэн хєвсєн далайн усанд шумбахтай адил флоридын зарим гол мєрєн, булан тохойн усанд хїн орвол амь гарах горь єчїїхэн ч їгїй.

Энэ бїхнийг їл харгалзан хїн ер нь бодит аюулд, ялангуяа тэр нь бараг байнга заналхийлдэг бол ажрахаа байчихдаг юм. Агар, цагаан хуш ургадаг намгийн оршин суугчид їзэмжгїй муухай марыг хараад сэтгэл тєдий л тїгшихгїй, Флорида нутагт мар їзэгдэх нь этгээд сонин зїйл биш. Марын сїїлийг хоолондоо хэрэглэдэг хар арьстнууд, арьсы нь борлуулж амь зогоодог матрын анчдаас єєр хэн ч їл сонирхоно. Эрлийз эрд ажиглагдсантай тєстэй нэг л жигтэй хєдєлгєєн нь миний анхаарлыг татаагїйсэн бол нугын захад мар їзэгдэхэд би єчїїхэн ч сэжиг авахгїй байсан биз. Тэдний хооронд ямар нэг холбоо байгааг їгїйсгэх аргагїй байлаа. Ямар боловч тэрхїї аюумшигт хэвлээр явагч хїний араас мєшгєн дагаж байсан юм!

Мар эрлийз эрийг харсан буюу эсвэл халуун мєрєєр нь дагаж байв уу гэдгийг би хэлж мэдэхгїй боловч сїїлчийн таамаглалаа илїї дєхємтэй гэж бодов. Учир юу гэвэл, марыг ойгоос гарч ирэхээс ємнє Шар Жек эрдэнэ шишийн талбайд орж бараа тасарсан тул тїїнийг харан харан дагасан гэхэд юу л бол. Тэгсэн байж болзошгїй авч тэрхїї хэвлээр явагч нь аливаа аьмтны халуун мєрєєр мєшгєн явах чадвартй гэдэгт миний бие їл эргэлзэнэ.

Мар нугыг хєндлєн огтлон эрлийз эрийн явсан мєрєєр алдалгїй даган мєлхсєєр байв. Хааяа нэг амсхийх гэсэн мэт элгээрээ газарт наалдан хормын тєдий саатах ажээ. Тэгснээ бараг дэлэн урт биеэ чирэн єндийсєєр ямар нэг хїчинд татагдах мэт тун шуналтайгаар урагш тэмїїлнэ. Мар бол хуурай газраар галуу нугасаас дээрдэх юмгїй маш удаан болхи явдаг атал усанд їнэхээр гарамгай, бараг загас мэт шалмаг хурдан хєдєлнє.

Тийнхїї мєлхсєєр хашааны онгорхой орхисон хэсэгт хїрээд зогтуссанаа урт бараан биеэ чирсээр дотогш орж, эрлийз эрийн далд орсон яг тэр газрыг чиглэн эрдэнэ шишийн талбай дундуур явах нь харагдав! Тєдєлгїй тїїний бараа ч тасрав.

Тэр аймшигт амьтан Шар Жекийг дагаж байгаагар їл барам тїїнийг араасаа дагаж буйг маань хїн мэдэнж байна гэдэгт одоо би нэгэнт эргэлзэхийг болилоо. Тэгээд ч тийм илэрхий юманд эргэлзэх хэрэг юун? Мар, Жекийг мєшгєн дагаж байгаа нь нїднээ илт байна. Жекийн хувьд гэвэл нєхцєл байдал зєвхєн таамаг тєдий байв. Тїїний байдал тєрх, хийж буй зїйл нь нэг л жигтэй, тухайлбал хашаанаас шураг мод аваад нїхийг онгорхой орхисон, байн байн эргэн харах (задгай талбайгаар нєгєрєх їед нь би ажигласан юм) зэргээс їндэслэн араасаа юу дагаж буйг мэдсэн байх ёстой, зайлшгїй мэдэж байсан хэмээн би таамаглах байлаа.

Гэвч тэр хоёрын тухай миний таамаглал учир битїїлэг байдлыг тайлахад ямар ч тус дєхєм болсонгїй. Мар урагшаа учиргїй тэмїїлэх нь ямар нэг зїйлд єєрийн эрхгїй татагдан байгааг гэрчлэх бєгєєд мань Жек тїїнийг їл ойлгогдох нэгэн аргаар дагуулж яваа нь илт ажээ.

Чухам ямар аргаар далдын хїч хэрэглэн илбэдэж байгаа бус уу?

Єєртєє ийм асуулт тавимагц мухар сїсэгт автан хамаг бие зарсхийн жихїїцэв. Тэгэхэд їїнд їнэхээр итгэж байсан юм. Африк эхийн сїїгээр бойжиж, боол хїмїїжїїлэгчдийн гар дээр єсч хїмїїжсэн миний балчир оюун ухаан сїсэг бишрэлд хордсон гэхэд гайхах зїйлгїй. Агарын намагт мар байдаг. Мєн хамгийн бєглїї газарт аварга том хэмжээтэй мар ч байдгийг дагуулан явж чадав гэсэн оньсогыг яагаад ч тайлж барсангїй. Бодитой хариу єгч чадахгїй болохоор санаа бодол маань єєрийн эрхгїй нууцлаг ид шидийн тухай бодол руу орчихоод байлаа.

Би алмайран гєлєрч нэлээд удаан зогслоо. Буга гєрєєсний тухай бодол ч арилан одов. Эрлийз эр, тїїний газар уснаа явагч дагуул хоёрын учир битїїлэг байдалд хэт автсан миний бие тайван идээшлэн буй бугын сїргийг їл анзаарав.

_________________
Love is the beauty of the soul

ЯСТ МЭЛХИЙН ЦЭЦЭРЛЭГ



Шар Жек, мар хоёр эрдэнэ шишийн талбайд хїрээд ургамал дундуур орж їзэгдэхээ болив. Ургамал тариа бїрэн боловсорсон цаг тул єндєр шилбэ, илд хэлбэрт єргєн навчис нь морьтой хїнийг ч далдалж чадна. Миний бие баруун тийшээ яльгїй ахивал эрдэнэ шишийн мєрийн зайгаар юм бїхнийг тодорхой харж болох байв. Гэтэл нуувчнаасаа ил гарахаас єєр замгїй учир эрлийз эр намайг олоод харчих байлаа. Хэдэн шалтгаанаас їїдэн би тїїнд їзэгдэхийг тун хїсээгїй агаад бйасан газраа бїгэн їлдэв.

Мань хїн одоо тариан талбайгаар явсаар цаг нь болохоор ил гарч ирэх нь магад хэмээн сэтгэлээ зогоов. Хотгор газар, эрдэнэ шишийн талбайн хооронд будагт ногоо тарьсан хэсэгхэн газар буй. Байшинд хїрэхийн тулд будагт ногооны талбайг гатлах нь зайлшгїй. Тэр ургамал ердєє л хоёр тохой гаруйхан єндєр болохоор Шар Жекийг алдалгїй харах боломжтой ажээ. Тийнхїї би сониуч сэтгэлдээ автан бас ч ид шидийн тухай бодлоосоо салалгїй Шар Жекийн гарч ирэхийг тэсч ядан хїлээж суув. Шар Жек маш удаан явж байсан ч тїїний газар ахиж байга гэдгийг мэдэж байлаа. Навчсын хєдлєх, эрдэнэ шишийн ганхах нь эрлийз эр явж байгааг илтгэнэ. Сэвэлзэх ч салхигїй тогтуун єглєє байсан тул ямар нэг амьтан явж байж л євс ургамлыг хєдєлгєж ганхуулж байгаагаас зайлахгїй. Тэр нь эрлийз эр ба ард нь мєн л эрдэнэ шиш хєдлєн байхыг харвал мар дагасаар ажээ.

Эрдэнэ шишийн навч їе їе хєдлєхийг нїд їл салган ажиглатал мань хїн мєрийн хоорондуур бус харин талбайг хєндлєн огтолж явна. Ямар учиртай юм бэ. Би учрыг олж ядав. Аль ч эгнээний дундуур явбал байшинд шууд хїрэх атал яагаад бартаатай зам сонгон авч талбайг хєндлєн гарах болов оо? Тийнхїї мурийж тахирлан явсны учрыг би удалгїй мэдэв.

Одоо Жек тариан талбайн захад бараг тулж очлоо. Будагт ногооны талбай нэг их єргєн биш болохоор тийн явсаар ургамлын иш навчис шїргэлцэн хэрхэн сэрчигнэхийг сонсож болохуйц ойр ирэв.

Тїїнээс гадна єєр нэг, нохой гаслах лугаа тєстэй чимээ сонсогдов. Їе їе намдсанаа дахиад л гарах тэр дуу бие гїйцсэн нохойн гаслахтай огт адилгїй, харин бяцхан дорой гєлєгний гийнахыг санагдуулна. Тэр дууг мар гаргаж байна гэж анх бодлоо. Мар бие гїйцээгїй їедээ яг тэгж дуугардаг юм. Гэтэл эрлийз эрийг дагаж байгаа нь бие гїйцсэн том мар байсан тул яавч тийм авиа гаргахгїй.

Тэгээд ч тэр дуу надад арай ойрхон, Жекийн байгаа газраас сонсогдсон юм.

Тэгтэл нугаар єнгєрєх їед нь Жекийн гарт нэгэн цайвар амьтан байхыг ажигласнаа гэнэт санав. Тэр амьтан ноцолгоно биш гєлєг байсан ажээ. Хашгирах чимээ дахин сонсдох нь аргагїй л бяцхан гєлєгний гаслантайяа гийнах дуу байлаа.

Миний чих ташаа дуулсан байлаа гэхэд тєдєлгїй нїдээрээ харж лавтай итгэсэн билээ. Тун удалгїй нєгєє хїн эрдэнэ шиш дундаас арчаагїй бяцхан гєлєг барьсаар ирэх нь харагдав. Тийнхїї ил гарч ирэхэд нь манай модчин Шар Жек гэдэгт нэгэнт эргэлзэхийг болив.

Тариан дундаас гарахын ємнє эргэн тойрноо сэрэмжлэн ажиглах мэт хормын тєдий саатан хамаг биеэ цэхлэн єлийж зогсов. Эрдэнэ шишийн єндєр тариалан дотор нуугдахад бєхийж тонгойх шаардлагагїй боловч будагт ногооны талбайг хэнд ч ажиглагдалгїй хэрхэн гатлах вэ хэмээж байгаа бололтой тїїний хєдєлгєєн бїр нь єєрийгєє хїнд харагдуулахгїй гэж хичээснийг гэрчилнэ. Гэвч чухам ямар учраас гэдгийг би бодоод олсонгїй.

Манай эдлэнд тарьсан будаг бол “Хуурамч Гватмелла” гэж нэршсэн тєрєл зїйл байв. Эдлэнд будгийн хэд хэдэн тєрєл зїйлийг тарьсан бєгєєд энэ бол хамгийн єндєр нь байсан юм. Бїрэн боловсорсон нэг нь бараг 3 фунт єндєр ажээ. Хїн босоогоороо явбал мэдээж, хаанаас ч ил харагдах болно. Гэвч мєрїїдийн хоорондур бєхийн явбал ажиглагдахгїй єнгєрєх боломжтой юм. Модчинд ийм санаа бас тєрсєн бололтой. Юу гэвэл, хэсэг тїдгэлзсэнээ будгийн тариалан дундуур дєрвєн хєллєєд мєлхєж эхлэв.

Жекэд хашаа хоро давах хэрэг байсангїй. Тарианы талбай дан хашаагаар хїрээлэгдсэн байдаг бєгєєд тарианы хоёр тєрєл зїйлийг хэсэгхэн хоосон зай тусгаарладаг билээ. Тарианы талбайтай ижил тївшинтэй газар байсан бол тэрхїї хулгайгаар гэтэгч, миний хараанаас мултрах байв. Гэтэл миний байрласан газар хавьгїй єндєр тул тїїний хєдєлгєєн бїрийг алдалгїй ажиж байсан юм.

Жек їе їе саатан гєлгийг барихад бяцхан амьтан учиргїй євдєх мэт гийнана.

Жекийг бїр ойр ирээд тэр хєдєлгєєнєє давтахад нь гєлєгний чихнээс угзарч байхыг ажиглав!

Эрлийз эрээс тавиад алхмын зайтай аварга гїрвэл гарч ирээд бяцхан саатсанаа Жекийн мєрєєр будгийн тариан дундуур мєлхєв.

Тэрхэн мєчид бїх зїйл тодорхой болж миний бие далдын хїч, ид шидийн тухай бодлоо орхив. Оньсого ч тайлагдлаа. Мар, нохойн гаслах чимээг даган явж байв!

Урьд ємнє ийм аргыг дуулсан тул їїний тїрїїн санаж болох л байж дээ. Тэр тухай бїрэн найдвартай хїмїїсээс, тухайлбал марын анчдаас зєндєє дуулсан билээ. Тэд тэр аргыг хэрэглэхэд ялангуяа хєгшин эм марууд гийнэх чимээг дагаж ой дундуур нэг бээр газар ч хамаагїй явдаг ажээ. Тэр хэрцгий амьтад ховдоглон залгидаг єєрийнхєє зулзагатай андуурдаг байх хэмээн Хикмэн євгєн итгэх бєлгєє.

Гэвч энэ булай чанарын зэрэгцээ нохой бол марын хамгий дуртай зууш юм. Золгїй тайлга нохой ан гєрєєний хойноос улангасан хєєцєлдсєєр булан тохойн ус гатлах їедээ эдгээр їзэмжгїй муухай газар уснаа явагчийн аманд орох нь бий.

Тэгэхээр нєгєє мар гєлєг гийнахыг даган хуурай газраар тийм хол явсан ажээ.

Одоо, наад зах нь мар Жекийг даган явсны учир тодорхой болсон атал эрлийз эр чухам юуны тулд тйим хачин зїйл їйлдэх болов гэдэг бас л нууц хэвээр їлдэв.

Анх Жекийн мєлхєхийг хараад, хэнд ч ажиглагдалгїй байшинд ойртох гэж байна хэмээн бодсон билээ. Гэвч сїїлд бодлоо єєрчлєв. Тїїнийг мараас нуугдах гэсэн мэт їе їе сэтгэл тїгшингїй эргэн харахыг ажигласан билээ.

Мань эрлийз чиглэлээ байн байн єєрчлєх нь мар болон єєрийнхєє хооронд ургамлаар хаалт босгох хэмээн хичээх мэт. Тэр байдал тїїнийг эрдэнэ шишийн талбай дундуур єнгєрєх їед ч ажиглагдлаа.

Ер нь Жекийн толгойд ямар нэг ер бус зїйл хийх санаа тєрсєн биз. Марыг сїргээс нь хэрхэн дагуулан явах зугаатай аргыг євгєн Хикмэн їзїїлсэн ч байж магадгїй. Эсвэл ойд мод бэлтгэх їедээ ажиглаж мэдээд єєрєє бодож олон болов уу. Шар Жек ямар нэг этгээд санаа євєрлєн гэр рїїгээ авч явна уу? Нєхдєдєє їзїїлэх, тоглоом тохуу хийх гэсэн юмуу. Эсвэл гэрийн ноходтой тэмцэлдїїлэх гэж байгаа юмуу. Эсвэл огт єєр зорилго агуулж байгаа байх.

Би Жекийн санааг яахин таж чадах билээ. Нэг хоёр яльгїй зїйл анхаарлыг минь хєндєєгїй бол тїїний тухай бодохоо болих ч байсан биз. Тэр этгээд зорилгодоо хїрэх гэж ихэд махарч буй содон байдалд би гайхаш тасрав. Ер бэрхшээл, зїдэргээ, цаг хугацааг огт їл хайхрах ажээ. Їнэндээ, тэр єдєр эдлэн газрынхан ажил хийдэггїй амралтын єдєр байсан тул чєлєєт цагаа хэрхэн єнгєрєєх нь Шар Жекийн л дурын хэрэг байлаа. Гэтэл тийнхїї хар эрт босоод гадуур явах нь тїїний зан огт биш бєгєєд хэцїї бэрх зїйл хийж буй нь эрлийз эрийн тоомсоргїй, хааш яаш, залхуу хойрго чанарт їл нийцнэ. Тэгэхээр ямар нэг хїчтэй зїйл л тїїнийг тийнхїї хєдєлгєж таарна. Чухам юу байх вэ?

Тэр тухай элдвийн таамаг тєрєвч учрыг олж чадсангїй. Би Жекийг сэтгэл тїгшин ажигласаар байлаа. Учир їл мэдэгдэх битїї тїгшїїр намайг эзэмдэв. Дээр дурьдсан сэжигтэй байдлаас гадна мань эрлийз мєс муутай хїн байсан бєгєєд ямар ч олиггїй юм хийхээсээ буцахгїй гэдгийг би мэдэх билээ. Хэрэв муу юм хийх санаатай байгаа бол мараар яах гэсэн хэрэг вэ? Хуурай газар байгаа тэрхїї мєлхєгчєєс хїн айна гэж її? Тэгээд ямар ч хор хїргэж чадахгїй нь мэдээж бус уу? Тэгж бодогдовч нэг л эзтэй тїгшїїр надаас ер салахгїй байлаа.

Хэдийгээр сэтгэл зовуурьтай байсан авч Жекийг цаашид хэрхэхийг ажиглахаа больж, нугад хэдийнэ ирж миний хоргодох байранд улам бїр дєхєн буй гєрєєсний сїрэгт анхаарал маань нэгэнт татагдах болов. Гэвч би ангийн хорхойгоо даран байж эрлийз эрийг нэлээд ажиглав. Би тєдий л удаан эргэлзсэнгїй. Шар Жек явсаар хотгорын захад хїрсэн боловч тийшээ орсонгїй. Шугуйг тойрч, амтат зїржийн тєглийг зїглэн хашааны хаалгаар орохдоо хаалгыг нээлттэй орхичихов. Нєгєє талар хэсэгхэн азнаад л байн байн гаслуулж явлаа. Мар, Жек хоёрын хоорондын зай тун багассан тул одоо чанга хашгирах хэрэг нэгэнт їгїй болжээ.

Миний байрласан газрын доогуур єнгєрєх їеэр би тэрхїї аймшигт амьтныг бїхэл биеэр нь харж чадсан юм . Тэр бол мундаг том нь биш байсан авч уртаашаа элбэг хэдэн ярд хїрэх ба гэдсээрээ яггїй бїдїїн ажээ. Бахим хєлєєрєє газар самардан сэлэх мэт урашилна. Тїїний цэнхэрдїї хїрэн барзгар хуяг нимгэн гялгар арьсаар хучигдсан тул хєдлєх бїрд нь нарны гэрэлд гялалзах шєвгєр шєвгєр хайрсных нь завсар намгийн шавар ч наалдан їлдсэн байх ажээ. Ихэд тэчьядан гєлєг гийнахыг сонсох бїр илтэд хилэгнэн догширно. Булчинлаг бахим хєл дээрээ їе їе босч олзоо хайх ажиглах мэт толгойгоо єлийлгєн бадриун сїїлээ газар савчих бєгєєд тємбийтєл хєєсєн бие нь ердийн хэмжээнээсээ хоёр дахин том болжээ. Їїний хамт алсад аянга нїргэлэх мэт сїртэй чанга орилж орчны агарыг эхїїн муухай їнэрээр бузарлана.

Тїїнээс илїї їзэмжгїй амьтан байдаг хэмээн итгэхэд нэн бэрх. Їлгэр дотмогт гардаг луу ч тийм аймшигтай биш буй заа. Нєгєє мар дуу га рсан зїг єчїїхєн ч сааталгїй явж урт биеэ чирэн хашааны хаалгар оров. Тэгтэл мєнх ногоон моддын навчис тэрхїї ой гутам мєлхєгчийг миний нїднээс далдлав.

Эрлийз эрийн хэрхэн цаашилсаар буйг ажиглахаар байшингийнхаа зїг харлаа. Миний байсан газраас усан сан болон хавь орчных нь газар тэр чигээрээ їзэгдэх бєлгєє. Ялангуяа амтат зїржийн тєглийг єнгєрч баймааж л хїрч болох дотор талн хэсэг газар чанх урд байх тул сайн харагдаж байлаа.

Амтат зїржийн тєгєл, усан сангийн хооронд нэгэн хэсэг цулгуй газар байх ба тїїнд хэдэн ярд хэмжээтэй ёроолдоо багахан ус бїхий хийм эл цєєрєм орших агаад усан сангаас хоолойгоор ус цутган ордог юм. Тэрхїї цєєрємд хоолонд зориулж яст мэлхий єсгєн їржїїлэх тул “яст мэлхийн цэцэрлэг” хэмээн нэршжээ. Эцэг маань Биржийн нутгийн зочломтгой занг орхиогїй ба Флоридад яст мэлхий мэт амттаныг олоход тун хялбар.

Цєєрмєєс усан сан руу шууд очих замтай. Жекийг хартал цєєрємд яг очиж байв. Тэр этгээд нєгєє гєлгєє барин орилуулсаар явж байв.

Ус руу орсон шатанд хїрээд зогтусан гэдрэг эргэн харав. Эхлээд байшингийн зїг харснаа сэтгэл хангалуун байдлаар ирсэн зам єєдєє харахыг ажиглалаа. Мар тун ойртсоныг їзээ биз. Ер эргэлзэж тээнэгэлзгїй хєєрхий гєлгийг ус руу хол чулуудчихав. Тэгээд яст мэлхийн цэцэрлэгийн захаар явсаар амтат зїржийн модон дунд орон бараа тасарлаа.

Золгїй бяцхан гєлєг хїйтэн усанд гэнэт хаягдаад учиргїй гаслан гийнахын хмт живчихгїйн тулд хєлєєрєє ус самран тийчигнэнэ.

Гэвч амьдралын тєлєє тэмцэл у даан їргэлжилсэнгїй. Одоо нэгэнт сайн танил болсон усны шол шол хийх чимээ, бас нохойн гийнах дуунд татагдсан мар усан сангийн захад маш хурдан ойртож, єчїїхэн ч тээнэгэлзэлгїй ус руу орж явчихав. Эгшин зуур усны голд хїрч, олзоо їмхэн аймшигт шїдэндээ зуусаар усны ёроол руу шумбан оров.

Тэр муухай амьтан тунгалаг уснаа хэсэг байснаа тєдхєн тєрєлхє зєнгєєрєє хамгийн гїн, харанхуй ёроол руу живэн одлоо.

_________________
Love is the beauty of the soul

ХАН ТАС



“За, тийм бий, юу сэдээ вэ, шар найз минь. Ердєє л єс хонзон шив дээ! Энэ хэргийнхээ їрийг амсах бий вий, єєдгїй шившигт этгээд минь! Чамайг хїн ажиглаж байгааг даан ч тєсєєлєхгїй байгаа 6из? Хм, шєнє болохоос ємнє чи ийм чєтгєрийн хар санаа гаргасандаа харамсах болно доо!”

Миний бие эрлийз эрийн зорилгыг одоо нэгэнт ойлгов (би тэгж бодсон билээ) гэж санаад ийнхїї єгїїлэв. Манай усан сан алтан, мєнгєн загас, улаан тулбага гээд л янз бїрийн гоёмсог загасаар элбэг баян билээ. Дїї маань тэр загаснууддаа жигтэйхэн дуртай, єдєр бїр очиж тэднийгээ хооллоод хэрхэн бужигнаж надахыг нь хардаг зуршилтай байсан юм. Тэдний усан дотор бїжин наадахыг їзээд дїї минь ихэд баясана. Загаснууд дїїг таньдаг болоод усан санг тойрон сїрэг сїргээрээ дїїгийн араас даган хєвж, гараас нь хооллодог байв. Виржина загаснуудаа хооллох их дуртай сан.

Тэгэхээр мань эрлийз єс хонзонгоо эндээс л авахаар шийджээ. Мар бол загасаар хооллодог, загас тэдний гол идэш гэдгийг тэр этгээд мэдэж байв. Цєєрємд буй бїх загас марын аманд орно гэдгийг ч мэдэж байлаа.

Тїрэмгий ховдог мар тэрхїї дархан цєєрмийн арчаагїй бяцхан загас жараахайг залгисаар дуусгачихвал Виржинагийн сэтгэл туйлгїй гонсойж, Шар Жекийн бах тав ханах нь зайлшгїй.

Тэр этгээд миний дїїг їэзж чаддаггїйг би андахгїй. Ялангуяа, Виолатай болсон явдлын дараа шийтгїїлснээс хойш їзэн ядах нь улам даамжирсан юм. Тэрнээс гадна бас бус єєр шалтгаан ч байлаа. Виржина Шар Жекийн єрсєлдєгчид их талтай байдаг атал мань тїлээчнийг Виолагийн ойр хавь байхыг ч хориглосон байв. Энэ мэт зїйл Виржинад дайсагнах сэтгэлийг улам бадраажээ. Хэдийгээр дайсагналаа ил гаргадаггїй (тэгж зїрхлэх ч їгїй биз) боловч би гадарладаг байсан юм. Янзага алсан явдал миний сэжиглэлийг баталсан бол одоо їйлдэхээр завдан буй хэрэг нь хичнээн засаршгїй этгээд болохыг нь тод харуулав.

Мар, загас жараахайд аюул сїйрэл учруулна хэмээн тооцоолжээ. Тэрхїї аюумшигт амьтныг хїмїїс илрїїлж устгах цаг ирэх авч тэр болтол олон сайхан загас жараахайг хєнєєж амжина гэдгийг даанч сайн мэдэж байжээ.

Тэр марыг тэнд хїн авчирсан гэж хэн ч эс тааварлана. Ойр хаийн гол мєрєн, булан тохойн тєєрч будилсан марууд устай газрыг андахгїй олдог тайлбарлахуйяа бэрх чанарынхаа ачаар манай цєєрємд ирэх явдал нэг бус удаа тохиолдсон билээ.

Шар Жек ч тийнхїї санаж тооцоолсон биз.

Тэр этгээдийн санааг би дєнгєж хагас хугас гадарласан болохоо сїїлд ойлгосон юм. Би тэр їе хїн хичнээн єєдгїй муухай юм хийх зїрхтэй байдгийг тааварлаж ч чадахааргїй даанч залуу, тун гэнэн байж дээ.

Эхлээд би эрлийз эрийг байшин хїртэл мєшгин дагаж очоод юу хийснийг нь хїмїїст мэдэгдэн шийтгїїлсний дараа улс амьтантай цуг цєєрємд очиж, марыг загас жараахай хєнєєж амжихаас нь ємнє устгуулъя хэмээн бодож байлаа.

Гэтэл энэ їеэр бугын сїргийн зїг анхаарал минь татагдаж эхлэв. Хэсэг буга согоо хотгор єєд бэлчин айсуй. Надаас нэг хоёр зуун ярд зайтай байхыг їзэхэд агнасан гэхээс байж ядна. Тэгтэл ч ээждээ амласнаа санав. Амандаа хїрч, ямар ч атугай єдрийн хоолонд бугын мах аваачих хэрэгтэй байлаа.

Мар хооллочихсон болохоор одоо нэг их айж болгоомжлох зїйлгїй биз. Бїхэл бїтэн нохой залгичихсан амьтан лав хэдэн цаг цєєрмийн хєгжилтэй бяцхан эздийг тїйвээхгїй л дээ. .Шар Жекийн хувьд гэвэл, мань хїн гэртээ харихаар явсан тул тїїнийг дуртай цагтаа олж болох бєгєєд шийтгэлээс мултарч чадахгїй нь лавтай. Ийм бодол тєрмєгц анхны санаагаа орхиж, хамаг бодлыг минь ан гєрєє эзэмдсэн билээ.

Бугын сїрэг винтовын овоо хараанаас тун холдсон учир тэднийг бїр дєхєн ирэхийг найдан хїлээж эхлэв.

Гэтэл дэмий хїлээжээ. Буганууд цєєрмєєс айн болгоомжилно. Тэд мєнх ногоон арлыг аюултай газар хэмээн їргэлж зайлсхийх бєлгєє. Їнэндээ ч, тэндээс тэр хєєрхсийг индианчуудын шїнгэнэх сум, анчдын бууны тачигнах дуун угтах нь олонтаа. Чухам тэндээс їхлийн сум хїртдэг байв.

Бугын сїрэг ойртох нь бїї хэл, бїр холдон одож буйг хараад би, тэдэн рїї нохойгоо тавьж, єєрєє хаднаас буун тєглєєр дамжин хєндийд очихоор шийдлээ.

Задгай газар хїрмэгц тайга нохдоо тавьж, гуугачин хашгирсаа урагш гїйв.

Гайхамшигтай сайхан ав болж билээ. Хашир хєгшин удирдагчтай тэр сїргийг ноход маань гэзэг даран элдэнэ. Буга гєрєєс тийнхїї хурдан давхиж байхыг би хэзээ ч їзээгїй мэт санагдаж авай. Бугын сїрэг миль гаруй єргєн хєндийг хоромхон зуур туулан єнгєрєв.

Давхилдан буй амьтдыг харахад хааж таглах зїйл байгаагїй тул би бїхнийг тодорхой сайн харж амжсан юм.

Тэр газар мал сїрэг идээшилсээр євс ногоо ч халцгайрсан ба ногоон талд ширхэг бут ургасан нь їгїй. Тэр бол тайга ноход, бугын сїрэг хурдаа сорьсн жинхэнэ тэмцэлдээн болсон юм. Бугын сїрэг учиргїй хурдан давхилдахад бугын махтай харьж чадахгїйд хїрэх нь її хэмээн сэтгэл зовж эхлэв.

Гэвч сэтгэлийн тїгшїїр удалгїй замхарла. Нугын бараг захад очоод ноход маань хамаг хурдаараа довтлон нэг буга барьснаар тэр удаагийн ан дууслаа. Ноход хэрхэн ухасхийн дайрч, нэг согоог сїргээс нь таслан нэг нохой хоолойд нь асахыг хараад би тийш яаран явав. Арваад минутын дараа тэнд хїрч согоог зїйл дуусгаад євчиж янзаллаа.

Миний бие нохдодоо ч, ан хийсэн газарт ч, єєрийнхєє гавъяанд ч сэтгэл ихэд ханамжтай байж билээ. Амласнаа биелїїлж чадсандаа туйлгїй хєєрєн, бугынхаа махыг мєрєн дээрээ тавиад гэрийн зїг ялсан баатар шиг алхлаа.

Нарлаг нугын дээгїїр эргэлдэх жигїїртний дэвэх далавчны сїїдэр газарт тусахыг би гэнэт олж харав. Дээш х арсанд хоёр том шувуу миний дээр хєвєн нисч байлаа. Тэд тєдий л єндєрт байгаагїй боловч бїр дээш хєєрєхийг ч хїсээгїй бололтой. Харин ч, агаарт асар том тойрог замаар элин халин нисч, тойрох тусмаа улам доошлон авай.

Анх нарны гэрэлд нїд гялбаад ямар шувуу болохыг ялган харж чадсангїй. Нуруугаа нар єєд хандуулан зогсоод дээш ажиглан харвал нарны туяанд шувууны хурц шаргал єд ялгаран їзэгдэхїйд ямар тєрлийн шувуу болохыг сая танив. Тэр бол єєрийнхєє овгийн дотор хамгийн сайхан тас (би тїїнийг дэлхий дээр хамгийн їзэсгэлэнт шувуу гэж айхгїй хэлнэ) болох хан тас байлаа. Хан тас, жигїїртний аймаг дотор дээгїїр зиндаанд орох бєлгєє.

Тэрхїї тас шувуу бол цэцгийн орны амьтад болохоор умар зїг холдож явдаггїй байв. Тэд намгархаг мєнх ногоон нам дор газар, онгон Флоридын єргєн уудам хєндийн бут сондуулт Орико голын хєвєє, Апурын тэгш талд нутагладаг юм. Хан тас Флоридад тэр бїр тааралдахгїй ховор шувуу бєгєєд хєрш зэргэлдээ эдлэнд їзэгдэхэд бїргэд ниссэн мэт ихэд сонирхон шохоорхдог байв. Гэтэл хэрээтэй тєстэй Cathartes aura, atratus хэмээх тєрлийн элээ нисэхэд хэн ч їл сонирхоно.

Хан тас маш ховор болохоор дїї мнь нэг хоёр тасын барааг алсаас харснаас биш огт їзээгїй билээ. Гэтэл энэ арван хоёр настйа эзэгтэй маань Флоридын унаган хїн шїї дээ. Їнэндээ, Виржина эдлэнгээсээ гадагш бараг г арч їзээгїй байсан юм. Тэрхїї їзэсгэлэнт шувуудыг ойроос хараад авах сан гэж жигтэйхэн хїсч байсныг нь ажигласнаа санамагц дїїгийнхээ мєрєєдлийг биелїїлэхээр шийдэв.

Шувууд доошлон доошилсоор тод шар хїзїї, шїрэн улаан залаа, улбар євчїїг нь ялган харж болохуйц ойртов. Хоёр тас бууны овоо хараанд орж ирсэн боловч тун тїргэн ниссэн тул надаас сайн мэргэн бууч л унагаж чадах байлаа.

Миний бие тийм зайнаас тэдэн рїї буудахыг зїрхэлсэнгїй. Харин нэг зїйл сэдэж, удаж алгуурлалгїй тїїнийгээ хэрэгжїїлж эхлэв

Хан таснууд миний їїрч яваа бугын маханд эргэлдэж буйг би мэдэв. Тэгээд л миний дээгїїр эргэлдээд байв. Сэдсэн арга маань тун хялбар, ангийн олзоо газар тавьж орхиод єєрєє винтовоо авч хэсэг модонд орж нуугдав. Хэсэг мод мах орхисон газраас тавиад алхмын зайд орших агаад хамгийн захын модны ард зогсов.

Намайг удаан хїлээлгэсэнгїй. Єчїїхэн ч сэжиг аваагїй шувууд улам бїр доошилсоор нэг нь газарт дєнгєж буумагц буудсанд їзэсгэлэнт тас євсєн дээр їхэдхийн унаж, газарт бууж амжаагїй байсан нєхєр нь буун дуунаас айн цочиж улам дээш хєєрсєєр агар моддын орой дээгїїр нисэн одов.

Миний бие бугын махаа дахин їїрч хан тасаа барьсаар гэрийн зїг алхав.

Зїрх сэтгэл баяр хєєрєєр бялхан бйалаа. Ертєнц дээр хамгийн дотнын хоёр хїнээ, энхрий ээж, хєєрхєн дїїгээ баярлуулна гэхээс туйлгїй баясан байлаа.

Би тєдхєн нугыг гатлан амтат зїрхийн тєгєлд хїрч, явган хаалгаар ч орсонгїй шууд хашааны намхан хэсгээр давав. Би сэтгэл дїїрэн баяртай байсан тул ачаа тээш маань єд шиг хєнгєн санагдана. Їр жимсээ дааж ядан бєхийх амтат зїрж модны мєчрїїдийг гараараа зайлуулахад тасарч унасан алтлаг шар зїржийг ийш тийш єшиглєн єнхрїїлэн явлаа. Ер, Флоридад тасарч унасан хэдэн амтат зїржийг хэн ч хайхрах вэ дээ!

Миний бие цэцгийн мандалд дєхєн очих їеэс ээж маань сэрїїн тагт дээр байснаа намайг олж харан баярлан дуу алдав.

Би согооны махаа ээжийн єм нє буулгаж тавив. Амласнаа ч биелїїллээ дээ.

-Энэ юу вэ, шувуу юу дээ? гэж ээжийг асуухад

-Тиймээ, хан тас, дїїд авчирсан юм. Харин Виржина хаана байна, босоогїй л байгаа хэрэг її? Хм, залхуу золигийг би одоохон сэрээчихье. Ийм сайхан єглєє унтаж байх гэж дээ хэмээн би хэлэв.

-Їгїй ээ, чи андуурч байна Жорж минь, Виржина босоод цаг гаруй болж байна. Тоглож байгаад саяхан явчихсан.

-Тэгвэл хаана байгаа вэ? Зочдын єрєєнд її?

-Їгїй, усанд шумбахаар явсан.

-Шумбахаар явсан гэнэ ээ?

-Тийм, Виолатай хамт. Юу болов оо?

-Бурхан минь, тэнд мар!

_________________
Love is the beauty of the soul

УСАН САНД



“Шар Жек! Мар!”

Миний бие энэ хэдхэн їгнээс єєр юм хэлж чадсангїй. Ээж минь юу болсныг тайлбарлаач гэж хичнээн гуйвч би ярьж тайлбарлах сэхээ ч авч чадсангїй. Нам айг туйлгїй аймшигт эзэмдэн, эхдээ би єєрийнхєє тїгшїїрийг халдааж орхиод хамаг хурдаараа усан сангийн зїг гїйн одлоо.

Би засмал замаар бус, харин хамгийн дєт замаар, тохиолдсон саадыг ч їл хайхран гїйж, хашаа даван, амтат зїржийн тєглйиг гатлан салхи мэт давхиж явахдаа модын мєчир сэрчигнїїлэн, амтат зїрж газар унаган байлаа. Ийнхїї яаран харайлгахдаа ямарваа дуу чимээг алдалгїй сонсохыг хичээв.

Миний ээжийн айж бачимдн хашгирах тод дуулдана. Ээжийн дуугаар гэрийнхэн хэдийн сандран бужигнаж, эр эмгїй шуугилдаж эхэллээ. Гэнэтийн їймээнээс цочиж тїгшсэн ноход хуцан боорлож, гэрийн дууч шувууд ч дуу нийлїїлэн орилолдох сонсдож байлаа.

Гэвч манай эдлэнгийн зїгээс гарах энэ бїх дуу чимээ надад огт хамагїй байв. Би зєвхєн миний урд ямар чимээ гарах бол хэмээн чих тавин гїйлээ.

Тэгтэл ч би ус цалгилах, мєн “ха, ха, хє” гэж цангинатал хєхрєх дїїгийнхээ жингэнэсэн цээл дууг сонсов! Бурхны авралаар дїї маань амьд байна шїї! гэж бодмогц даруй зогсож,

-Виржина, Виржина! Хэмээн чанга дуудав.

Хариуг сэтгэл догдлон хїлээсэн авч усны цалгих чимээнд миний дуу дарагдаад хэн ч сонсож хариу їл єгєв. Тэгэхлээр нь улам чангаар,

-Виржина!, миний дїї, Виржина! гэж хашгираад сонстол,

-Хэн бэ? Жорж уу даа? гэхийг сонслоо.

-Тийм ээ, би байна, Виржина!

-Яах гээв, ах аа!

-Ээ дїї минь уснаас бушуухан гараад ир!

-Юу болов оо? Зочид ирчихсэн гэж її? Их эрт ирж дээ, Жорж минь, тэд хїлээж л байг. Чи очоод тэднийг саатуулж бай. Ийм сайхан тунгалаг єглєє би баахан сэлж шумбаж байгаад очъё. Усан дотор їнэхээр гайхалтай байна шїї. Тийм ээ, Виола? Алив, цєєрмєє бас нэг тойрч сэлээд ирье.

Тийнхїї єгїїлсний дараа ус дахин цалгилах, Виржина, Виола хоёрын хєгжилтэйгєєр хєхрєлдєх сонсдоход би байдаг хоолойгоороо,

-Виржина, хонгор дїї минь, ахынхаа їгэнд орооч! Бурхан тэнгэрийг бодож, хурдан гараад ир, гараад… хэмээн хашгирч дуусаагїй байтал хєгжилдєн хєхрєлдєх дуу гэнэт тасарч, часхийтэл огцом дуу алдсанаа тєдхєн учиргїй бачимдан чарлах нь тэр. Энэ бол миний дуудахад хариулж байгаа хэрэг огт биш байлаа!

Миний бие, дїїгээсээ уснаас даруй гар хэмээн шамдан гуйсан явдал Виржинагийн сэтгэлийг баахан тїгшээсэн байж магадгїй юм даа. Гэтэл дїї маань учиргїй айж балмагдан чарласан бєгєєд,

-Виола, хараач! Бурхан минь, ямар муухай амьтан бэ? Пээ, наашаа ойртож байна. Еэ бурхан минь! Туслаач, Жорж оо, туслаач, намайг авраач! Хэм ээн хашгирахыг сонслоо.

Дїїгийнхээ хэлж амжсан утга холбоогїй хэдэн їг, амьт тэмцэн орилохыг би даанч сайн ойлгосон тул,

-Дїї минь, би одоохон очлоо, одоохон! гэж хашгираад усан сангаас намайг тусгаарлаж байсан шугуйг нїд ирмэх зуур туулав. Оройтсон бол яана даа! Амь тавихдаа хашгирсан бол яах билээ? Аль хэдийн марын аманд орчихсон юм биш байгаа!

Миний бие хэдхэн харайгаад тєглєєс гарав. Яст мэлхийн цєєрмийн хажуугаар хєнгєрч, нэг мэдэхэд усан сангийн дэргэд ирчихсэн байлаа. Нїдний минь ємнє сэтгэл хирдхийм зїйл харагдаж байв!

Дїї маань усан сангийн бараг тєвд нь байх бєгєєд эргийн зїг хамаг тэнхээгээ шавхан сэлэх ажээ. Виола євдгєє татсан усан дотор айж чичрэн, учраа олохгїй балмагдахдаа хуруугаа хєдєлгєн зогсоно. Дїїгийн араас аварга том гїрвэл мєшгин дагах агаад тунгалаг усанд тїїний бїхэл бие, хєл, сарвуу тод їзэгдэхээс гадна барзгар хуяг нь усны гадарга дээр цухуйж, толгой сїїлээ дээш цогнойлгон сэлж байлаа. Усны мандлыг цагаан хєєс цахартал сїїлээрээ алгадан єєрийнхєє олзноос арав ч хїрэхгїй алхмын зайтай явна. Марын аймшигт ам, Виржинагийн хойно чирэгэх ногоон банзлын хормойг шїїрэн алдан авай. Дуртай цагтаа нэг ухасхийгээд л дїїг маань їмхэхэд бэлэн байв.

Дїї маань хамаг чадлаа шавхан сэлнэ. Хичнээн сайн усчин боловч ямар тус болох билээ дээ? Усны хувцас нь тїїнд саад болж байлаа. Гэтэл саад боллоо гээд яах вэ дээ. Мар, Виржинаг хэзээ л бол хэзээ, єчїїхэн тєдий хурд нэмээд л гїйцэн барьж чадах байсан боловч одоохондоо тїдгэлзэж буй бололтой.

Тїїнийг яагаад ийнхїї удааширч, яагаад єдий хїртэл ард нь явж байгааг би баахан гайхаж байв. Тэр байдлыг би одоо ч тайлбарлаж чадаагїй, гайхсаар байдаг юм. Мар, олз нь хаашаа ч мултарч чадахгїйг лавтай итгэж, баригдсан оготныг даажигнан тамлагч муур лугаа адил эзэрхэг хїч чадалдаа бахдан тавлаж байсан байж ч магадгїй юм.Тэр байдлыг би винтовоо цэнэглэх зуур ажиглаж амжив.

Онилж байгаад буудчихлаа. Марын зєвхєн хоёр амин газрыг нь, тухайлбал нїд юмуу, урд хєлийнх нь тус газар зїрхэнд нь оновол сая алж чадах билээ. Би марын нїдийг овоо хараандаа оруулж байгаад буудсан боловч мєрий нь оночихов. Гэтэл борин хад руу буудсан мэт сум маань тїїний хатуу барзгар хуягаас хальт їсэрч билээ. Шєвгєр шєвгєр хуягт нь їл мэдэг цагаан шалбархай їлдээснээс єєр гэм тэл єчїїхэн ч хїргэж эс чадав.

Мар даажигнаж залхсан уу, эсвэл буудсанаас болж євдсєн юмуу, юутай ч гэсэн тэрхїї буудлага тїїнийг цочоосон бололтой ухасхийв. Энэ бїхэн хоромхон зуур болж єнгєрєв.

Хїч авах мэт єргєн том сїїлээрээ ус шавхуурдаад цахилган мэт урагш ухасхийн, аварга том дээд эрїї нь эгц дээш босоод, ангайсан улаан ам харагдан дараагийн эгшинд дїїгийн м аань усны хувцасны хормой, ээ тэнгэр минь, марын аймшигт аманд орчихлоо.

Би ч винтовоо барьсан чигтээ ус руу їсрэн орж, тэдний зїг сэлж гарав. Буу саад болох тул усанд хаячихаад сэллээ.

Би Виржинагаа тун эгзэгтэй мєчид, мар усны ёроол руу авч орохыг завдах яг тэр їед нь амжин барьж авав.

Тийнхїї хамаг хїчээ шавхан байж дїїгээ татсаны ачаар бид хоёр усны мандал дээр гарч чадав. Надад зэсвэг байсангїй, зэвсэг байлаа ч гэсэн миний гар даанч чєлєєгїй тул тїїнийгээ хэрэглэх боломж їгїй байсан юм. Би, тэр гайхлыг айлгаж, зугатаалгах санаатай байдаг хоолойгоороо орилсон авч огт тусболсонгїй.

Ээ, бурхан минь! Бид хоёрыг доош татан живїїлж, тасчин идэх нь ээ…

Гэнэт ус цїл хийх сонсогдож, нэг хїн их єндрєєс цєєрєм рїї гялсхийн шумбан орох нь їзэгдэв. Бараан царай, усанд намирах тас хар їстэй, гялалзсан толбо бїхий сувдан чимэгт хувцастай тэрхїї зоригт усчин бол тэм эр биш жаал хїї байлаа!

Биднийг аврахаар гэнэт ирсэн тэр їл таних хїї хэн гэгч вэ?

Нєгєє хїї аль хэдийн бидний хажууд ирчихсэн байв. Тїїний харц шийдмэг зоригоор дїїрэн агаад ганц ч їг дуугарсангїй. Нэг гараа аварга гїрвэлийн мєрєн дээр тавингаа ухасхийн мордчихов. Ямар ч хїн мориндоо тэр хїїгээс илїї шалмаг мордохгїй бизээ.

Нєгєє гарт нь хутга гялсхийн їзэгдээд марын нїдэнд эгшин зуур зоогдов.!

Нєгєє аймшигт амьтан євдсєндєє газар тэнгэр доргитол орилж, аварга сїїлээрээ ус алгадахад хєєс цахарч, цацагдсан ус нь бидний дээрээс бєєн бєєнєєрєє асгаран байж билээ. Тэр мангас аргагїйн эрхэнд олзоо тавьж, би ч дїїтэйгээ эргийн зїг сэлж эхлэв.

Тийн явахдаа нэг эргэж хартал аймшигт зїйл їзэгдэв. Мар єєр дээр нь мордсон зоригт хїїг аван усны ёроол руу оджээ. Нєгєє хїї амь їрэгдчихлээ гэж її дээ!

Ийн сэтгэл шимшрэн цааш сэлж, уснаас гараад, ухаан балартсан дїїгээ эрэг дээр тавьчихаад, усны зїг дахин харлаа.

Юутай их баяр вэ? Їл танин хїї маань усан дээр ил їзэгдэх агаад эргийн зїг тун тайван сэлж айсуй. Цєєрмийн цаад захад їзэшгїй муухай бие їзэгдэн усан дээр амьт тэмцэн, їхлийн шархандаа зовуурилан татвалзан авай.

Юутай их зол жаргал, завшаан бэ! Дїї минь цоо эрїїл байна. Усны хувцас аминд нь оржээ. Тїїний булбарайхан арьсан дээр їл мэдэг шалбархай л їзэгдэнэ. Одоо Виржина маань нэгэнт халамжтай улсын гарт орж, тэд ч энхрий їг хэлж, ялдамхан ширтэцгээн, арай л мь алдаагїй газраас нь авч одов.

_________________
Love is the beauty of the soul

ЭРЛИЙЗ ХЇЇ



Тєдєлгїй марыг бороохойгоор цохин алж, эрэг дээр чирч гаргав.

Манай эдлэнгийн негрїїд энэ ажлыг дуртайяа гїйцэтгэж билээ.

Миний бие, нэг ч їг цухуйлгаагїй тул, мар усан санд хэрхэн хїрч ирэв гэдэгт хэн ч гайхаж сэжиглэсэнгїй. Тїїнийг ойр хавийн гол мєрєн, булан тохойн уснаас л ирсэн биз хэмээн бїгд итгэж байв.

Тэр аймшигт амьтныг устгах ажилд бїхнээс илїї идэвх гарган зїтгэж байсан Шар Жек тиймэрхїї санаа байэ байэ цухалзуулж байлаа! Тїїний нууцыг мэдэх хїн бий гэж єєдгїй этгээд огтхон ч тааварлахгїй байгаа бололтой. Нууц нь зєвхєн надад л илэрхий гэж бодож байтал том эндїїрэл байв!

Манй зарц нар марын лагс том хїїрийг олсоор баглан чирч ялалтын дуу хадаан гэрийн зїг буцлаа. Би баярлаж талархсанаа хэлэх гээд, биднийг аварсан зоригт хїїтэй хоёулхнаа хоцров.

Ээж, аав гээд л бїх хїн тїїнд баярлаж талархсанаа илэрхийлж, бїгд л зориг баатарлагийг нь гайхан шагшилдаж, дїї маань хїртэл талархлын хэдэн эелдэг їг хэлж амжсан билээ.

Їл таних зоригт хїї, єєрт нь хандсан аливаа магтаалын їгийг їл сонсох мэт хариу ер дуугарахгїй, инээмсэглэх буюу толгойгоо їл мэдэх дохих ажээ. Бага настай хїїхэд гэхэд биеэ авч буй байдал нь насанд хїрсэн эр хїн шиг сїрхий буурьтай байв.

Тэр хїї бол нас биеэрээ надтай ойролцоо, бие галбир нь тєгс зохицсон, тун цэвэрхэн царайтай, индиан їндэсний хувцас ємссєн авч тєрх байдал нь цэвэр цусны индиан биш болохыг илтгэнэ. Арьс нь хїрэл єнгєтэй гэхээсээ цайвардуу, холимог цустай болох нь илэрхий.

Умард Америкийн зарим овог аймгийнхны онцлог болох монхор хамар нь тэр хїїг бїргэдтэй тєстэй болгожээ. Зєєлєн харцтай боловч нїд нь дїрсхийн гялалзана. Сэтгэл нь хєдєлсєн їед тун догшноор гялалзахыг би ажиглаж амжсан юм. Европын цус нь индиан хїний ширїїн атлаа гайхалтай зєв хэлбэрт царайг арай зєєлрїїлсэн ч баатарлаг гоо тєрх нь хэвээр хадгалагджээ. Гялалзсан шулуун хар їс нь жинхэнэ индианчуудынхаас ч илїї сайхан ажээ. Товчоор єгїїлбэл, тэр їл таних буянтай хєєрхєн хїї хэдэн зун єнгєрєхєд гоолиг сайхан эр болон єсєх нь дамжиггїй байлаа. Бага хєвгїїн байсан хэдий боловч нэг удаа харсан бол хэзээ ч мартахааргїй хосгїй онцгой зїс царайтай ажээ.

Тэр хїї индиан їндэстний хувцас ємссєн байсан гэж би дээр єгїїлсэн билээ. Їнэхээр, цэвэр индиан шиг хувцасласан байв. Гэвч ангийн арьсаар хийсэн хувцас биш байлаа.

Ер нь Флоридын уугуул иргэд бугын арьсаар хувцас хийхээ болиод удаж байгаа юм. Улаан цэмбэн ємд хєвєн цаасан эдээр хийсэн эрээн цамцтай бєгєєд харин бгын арьсан чархи гутал ємсчээ. Ємд, цамц, гутал нь цєм хатгамал, сувсан чимгээр дїїрэн. Мєн угалз хатгамалсан бїс бїсэлж, индианчуудын бїргэд мэт їнэлдэг хан тасын сїїлийн гурван єд хатгасан уяа толгойдоо зангидсан байв. Хїзїїндээ янз бїрийн єнгєт сондор зїїсэн ба давхарлан зїїсэн гурван хавирган сар гялалзан авай. Тїїний гоёл ердєє л энэ.

Тэр хїїгийн хувцас хунар шалба норсон боловч ихэмсэг їзэсгэлэнтэй хэвээр.

-Та шархдаагїй биз? гэж би давтан асуусанд

-Огт шархдаагїй, єчїїхэн ч шалбараагїй гэв.

-Та бїр нэгвт норчихсон байна шїї дээ. Хувцсаа сольж ємсвєл зїгээр сэн. Миний хувцас танд лав таарна даа.

-Баярлалаа, би иймэрхїї хувцсанд дасаагїй. Энэ хурц наранд удахгїй хатчих биз.

-Та манайд очиж жаахан юм идэхгїй юу?

-Би саяхан хооллосон, баярлалаа танд.

-Дарс уухгїй юу?

-Гялайлаа, би зєвхєн ус уудаг.

Би, шинэ танилдаа єєр хэлэх їг олдохгїй мухардав. Миний урилгаас татгалзсан атлаа хажууд минь байсаар байв. Надтай хамт манайд очихыг хїсээгїй хэрнээ бас надаас холдоод явчихыг хїсэхгїй байлаа.

Єєр зїйл хїсээ юу? Шагнал авах гэсэн юм болов уу? Магтаалын їгнээс єєр биет зїйл хэрэгтэй юм болов уу?

Їнэхээр тийм биз. Хичнээн сайхан залуу ч гэсэн индиан хїн шїї дээ. Магтаал талархлын їг ханатлаа сонслоо. Индианчууд хоосон гоё їгэнд дургїй. Тэгэхээр єєр л юм хїсч байгаа нь лавтай. Тїїний байдлыг харахад миний бодол їнэхээр зєв юм шиг санагдав.

Тийм бодмогц би хармаанаасаа тїрийвчээ гаргаад хїїгийн гарт атгуулав. Гэтэл тїрийвч маань цєєрмийн ёроолд хаягдах нь тэр!

-Би танаас мєнгє гуйгаагїй гэж хэлэнгээ тїрийвчтэй долларыг ихэд зэвїїцсэн янзтай ус руу хаячихаж билээ.

Тэгэхэд нь би баахан гомдож, тун их ичив. Би ч ус руу шумбан оров. Гэвч тїрийвчнийхээ хойноос бус, усны ёроолын хадан дээр хэвтэж буй бууныхаа хойноос орсон юм. Буугаа олж аваад уснаас гарч, шинэ танилдаа бэлэглэлээ.

Мань хїї бууг авахдаа нэг л онцгой маягаар инээмсэглэсэн нь миний бие алдаагаа засч, тэр хїїгийн зоргоороо бардам занг дийлснээ ойлгов.

-Одоо миний ээлж боллоо. Таны тїрийвчийг авчирч єгєхийг зєвшєєрнє її. Бїдїїлэг загнасныг минь уучлаарай гэж хэлээд намайг хориглож амжихаас ємнє ус руу шумбан орчихов. Тэгээд тєдєлгїй тїрийвч бариад гарч ирж надад єгєв.

-Ямар сайхан бэлэг вэ хэмээн бууг эргїїлж тойруулан харж, сайхан эд байна даа, танд ямар нэг зїйл дурсгахсан, гэтэл заавал гэртээ очиж авчрах хэрэгтэй. Бидний индианчуудад манай газар нутгаас (энэ їгээ ихэд онцолж хэлэв) єєр цагаан хїнд хэрэгтэй зїйл бараг їгїй болсон шїї дээ. Манай бїдїїлэг гар урлал, танайхны зїйлтэй харьцуулбал юу ч биш. Єєр, байзаараа… Та анчин байх аа? Танд чархи гутал, дайз лав хэрэгтэй дээ. Маюми их сайхан хийдэг юм гэж єгїїлэв.

-Маюми гэнэ ээ?

-Миний дїї юм. Ан хийхэд таны ємссєн энэ нїсэр гутлаас чархи хавьгїй эвтэй болохыг їзээрэй. Чархитай байхад чимээ гаргалгїй явж болдог юм.

-Яасан догь вэ, чархи гутлыг чинь л авах юмсан.

-Таны сэтгэлд таарсанд би баяртай байна. Маюми бас дайз ч хийчихнэ.

“Маюми хэмээн дотроо єєрийн эрхгїй давтаад, ямар хєєрхєн нэр вэ, нєгєє нэг охин биш байгаа даа” гэсэн бодол тєрлєє.

Ойд явж байтал миний урдуур зам огтлон одсон нэгэн маш гоо, зїїдэндээ їзэв її гэмээр, энэ ертєнцєд тєрсєн гэхэд даанч їзэсглэнтэй тэнгэрийн дагина мэт бїсгїйг санав.

Анхилуун їнэрт ой модоор тэнэж явтал минь тэрхїї тэнгэрийн дагин индиан охины дїрээр надтйа тааралдсан юм. Ємнєд нутгийн ойд элбэг тааралдах байгалийн чимэг болсон цэцэгт цоорхойд тэр охин явж байхдаа їзэсгэлэнт байгалийн салшгїй нэгэн хэсэг мэт санагдаж билээ. Сайн харж ч амжаагїй байтал мод руу ороод алга болчихсон юм. Би хойноос нь харайлгасан боловч тус болсонгїй. Ой шугуйд ороод хий їзэгдэл мэт гэнэт харагдахаа больсон авч миний сананаас огт гарсангїй. Тїїнээс хойш тэр гоо бїсгїйг дахин харахсан гэж мєрєєдсєєр байлаа. Маюми биш байгаа даа?

Шинэ танилдаа явахаар завдахад нь:

-Таны алдар нэр хэн бэ? Гэж асуув.

-Цагаан арьст хїмїїс намайг Пауэл гэж эцгийн нэрээр дууддаг. Эцэг маань цагаан арьстан байсан юм. Нас барчихсан. Ээж минь одоо амьд мэнд байгаа. Индиан хїн гэдгийг хэлээд илїї биз гээд хэсэг азнаснаа, -За би ч явъя даа, эрхэм ээ. Гэвч явахаасаа ємнє нэг зїйл лавлахыг зєвшєєрнє її. Эвгїй санагдаж магадгїй боловч асуухаас аргагїй шалтгаан надад байгаа юм. Танай боолчуудаас маш муу, тэр ч байтугай танай гэрийнхнийг дайсагнан їздэг хїн бий юу? гэв.

-Нэг хїн байдаг. Тэгээд ч тїїнийг сэжиглэх їндэс надад байна.

-Та мєрийг нь харвал таних уу?

-Танина.

-Тэгвэл намайг дагаад яв!

-Хэрэггїй. Та гамайг хааш аваачихыг би таамаглаж байна. Би бїгдийг мэднэ. Тэр хїн миний дїїг хороох зорилгоор мар дагуулж ирснийг ч мэднэ.

-Юу! хэмээн индиан хїї баахан гайхсан байртай дуу алдаад –Та энэ бїхнийг яаж мэдээ вэ, эрхэм ээ? гэж асуув.

-Тэртээ тэр хадан дээрээс бїгдийг нь ажигласан, харин та яаж мэдсэн юм бэ? гэж би хариуд нь асуувал

-Хїн, нохой, марын мєрєєр явсан юм. Би нмагт гєрєєлж яваад мєр ажигласан. Надад жаахан сэжиг тєрж, даруйхан талбай гатлан шугуйд хїрч явтал хашгирах дуу сонсов. Би ч яг цагаа олж ирсэн шїї гэв.

-Ёстой л цагаа олж ирсэн дээ. Тэгээгїй бол тэр єєдгїй этгээд санасандаа хїрч амжих байлаа шїї.Одоо, найз минь санаа зоволтгїй, тїїнийг заавал залхаана гэж намайг єгїїлэхэд,

-Зїйтэй, тэр этгээдийг залхаавал таарна. Тантай хожим уулзана гэдэгт итгэж байна гэлээ.

Бид хоёр хэдэн їг сольж, гар бариад салцгаав.

_________________
Love is the beauty of the soul

ЗУГТАВ



Їїний дараа эрлийз эрийн гэмтэй эсэх тухайд миний алива эргэлзээ арилсан юм. Загас жараахай устгах гэж зорьсонгїй, тэгээд ч тийм шальгїй юмны тєлєє тэгтлээ махарч улайрах хїн огт биш бєлгєє. Гэтэл тэр этгээд юутай аймшигтай хорон санаа агуулж вэ. Тїїний санаа зэрлэг хэрцгий, атаа жєтєєнєєс ч аюултай, миний дїї юмуу эсвэл Виолагийн амь насыг, магадгїй хоёулангийх нь амийг бусниулах гэж байжээ!

Бодохоос аймшигтай хэрэг їйлдэхээр завдн байсныг бїх байдал нотлох тул эргэлзэх зїйл єчїїхэн ч їгїй болов. Индиан хїї ч тиймэрхїї санаа цухуйлгасан билээ. Цагийн энэ улиралд дїї маань бараг єдєр бїр усанд орж заншсан бєгєєд эдлэнгийнхэн ч анддаггїй байсан юм. Буга гєрєєлєх гэж хєєцєлдєж явахдаа энэ тухай санаанд даанч орсонгїй, тэгсэн бол мэдээж, огт єєрєєр хєдлєх байсан даа. Гэтэл тийм адгийн хорон санааг хэрхэн гадарлаж чадах билээ?

Тэр їл бїтэх явдал нь Жекийн хонзогнолын нэг илрэл байв. Аз болоход гэмт хэргийг нь илчлэх хїн тааралджээ. Хэн ч мэдээгїй байсан бол тэр этгээд хонзонгоо авч, дїї минь марын хоол болох байж. Тэгвэл гэмт этгээдийг хэн ч мэдэхгїй билээ! Мар л дїїг маань барьсан гэж хїмїїс бодох байсан. Эрлийз эрийг сэжиглэх бодол хэний ч толгойд орохгїй, яаж ч сэжиглэх вэ дээ? Тэгэхээр шар чєтгєр бїхнийг шулмын ов залиар нарийн тооцоолсон ажээ.

Миний хорсол зэвїїцэл буцлав. Хєєрхий гэмгїй дїї минь! Жигшїїрт хорон санааны тухай ч, тїїний уршгаар амиа алдахад хїрснээ ч Виржина ер мэдээгїй юм. Шар Жек єєрт нь дургїйг мэддэг ч гэсэн тэгтлээ єширхєн явдгийг даанч гадарласангїй. Энэ бїх бодол намайг хирдхийлгэх бєлгєє. Миний бие цаашид тэвчихийг байв. Гэмт этгээдийг даруйхан залхаан шийтгэвэл зохино. Хойшид дахин тийм аюултай явдал гаргахыг зогсоохын тулд хатуухан шийтгэх хэрэгтэй. Хэрхэн шийтгэхийг настангууд мэдсїгэй. Ташуур тус болсонгїй, гав гинж засан хїмїїжїїлж магадгїй. Ямар ч байсан эдлэнгээс хєєх болно доо.

Шар Жекийг цаазаар авбал зохих байсан атал тэр тухай би огт бодоогїй юм. Тєчнєєн их зэвїїцэн хилэгнэж байхдаа ч, эцгийнхээ энэрэнгїй їзлээр хїмїїжсэн миний бие хамгийн дээд шийтгэл алах ялын тухай санах ч їгїй байлаа. Ташуурдаж, гавлаад гэгээн Маркс юм уу, гэгээн Августины боомтын шоронд хоривол боллоо гэж бодож байв.

Жекийг хэрхэн шийтгэх асуудлыг эцэг маань бие дааж шийдэхгїй. Иймэрхїї явдал ойр хавийн эдлэнгийн эздэд ч хамаатай байдаг болохоор даруй цуглуулж, шїїх ажиллагаа явуулах нь чухал. Энэ хэгийг шїїгчид арай єєрєєр шийдэх нь магад.

Одоо удаж тїдгэлзэх явдалгїй, нэн даруй хїмїїсийг цуглуулж, шїїх хуралдуулах хэрэгтэй байсан тул Шар Жекийн гэм буруутайг хэлэх гэж би гэрийн зїг харайлгав.

Ихэд яарч замаа товчлон шууд тєгєл дундуур гїйлээ. Хэдхэн алхтал надаас холгїй навч сэрчигнэх сонсодлоо. Модон дотор бїгсэн хїний чимээ болов уу гэтэл нэг ч хїн їзэгдсэнгїй. Нэг боол нийтийн їймээн сандрааныг ашиглаж хэдэн амтат зїрж тїїж иэдэх гэсэн биз. Энэ ч миний хийх ажилтай зїйрлэвэл юу шалих вэ дээ гэж бодоод зогсож, тэр этгээдийг саатуулахыг ч оролдсонгїй. Нэг хашгирсна боловч хариу дуугарсангїйд би цаашаа явав.

Гэртээ дєхєж ирээд эцэг, боол харгалзагч хоёр ногооны талбайд том саравчны дор зогсож байхыг олж харав. Мєн тэнд марын анчин євгєн Хикмэн, ажил хэрэг хєєцєлдєж эцэг дээр ирсэн хоёр гурван цагаан арьстан байлаа. Би тэдэнд єглєє болсон балмад явдлыг тодорхой єгїїлэв.

Тэд аянганд ниргїїлсэн мэт алмайхан зогсож миний їгэнд хэн ч эргэлзээгїй байсан боловч Хикмэн євгєн їнэхээр тийм явдал болсон хэмээн даруй нотло. Харин чухам ямар санаа агуулж байв? Хїний амь насанд халдах гэсэн хэрэг її? Тийм бузар хорон санаанд хїн итгэхэд тун бэрх. Санаад багтамгїй хэтэрхий аймшигтай юм!

Гэтэл тэрхэн мєчид нэгэн гэрчийн баримт аливаа эргэлзээг тас цохиж, эрлийз эрийн санаархлыг батласан юм. Тэр шинэ гэрч бол Хар Жек байв.

Єнєє єглєє, цаг хагасын ємнє Шар Жек ногооны талбайн захад орших том царс руу авиран гарах нь їзэгдэв. Модны оройгоос цєєрєм сайн харагдана. Яг тэр їед “цагаан эзэгтэй”, Виола хоёр усанд орохоор явж байсан юм. Єглєє тэр цагийн орчим хоёр бїсгїй ус руу очдогийг бїгд мэдэх бєгєєд Шар Жек ч тэднийг харсан нь лавтай. Эрлийз Жекийн тийм зохисгїй байдалд дургїй нь хїрсэн негр, тїїнийг модон дээрээс даруй бууц, юу хийснээ хэл хэмээн сїрдїїлжээ. Тэгэхэд Шар Жек, боргоцой тїїснээс єєр хийсэн зїйлгїй, ер нь царсны боргоцой эдлэнгийн хэн бїхний дуртай амттан шїї дээ. Гэвч Шар Жекийн їг худал болох нь батлагдав. Хар Жек дахин сїрдїїлж эхэлсэнд Шар Жек арга буюу газар буутал гарт нь ширхэг ч боргоцой байсангїй!

-Рэндольф гуай, тэр залхуу унхиагїй шар амьтан царсны боргоцой тїїх гэсэн биш, хорон санаа л агуулж байснаас зайлахгїй. Хар Жек їзсэн харснаа ийнхїї ярив.

Тэгэхээр одоо, эрлийз эрийн гэмт хэрэг їйлдэхээр завдаж байсанд эргэлзэх зїйл нэгэнт їгїй боллоо.

Хар Жекийн яриа хїмїїсийг сїрхий хилэгнїїлэв. Тэрхїї аймшигт гэмт хэрэгт цагаан, хар, эзэн, боолгїй бїгд дургїйцэн жигшиж тал бїрээс “Шар Жек хаана байна?” хэмээн хашгиралдав.

Хар, цагаан, шар арьстнууд Жекийг энд тэндгїй хамт эрж хайн гїйлдэнэ. Хїн бїхэн л тэр чєтгєрийг баривчлан залхаах хїсэлд автжээ.

Гэтэл Шар Жек хаачив аа? Тушааж, сїрдїїлэн янз янзаар дуудавч нэг ч хариу єгсєнгїй. Хаачсан юм бол?

Морины жїчээ, саравч, гал тогоо, негрїїдийн овоохой, тэр ч байтугай їрийн агуулахад хїртэл газар сайгїй эрсэн боловч ашиггїй єнгєрєв. Хаана нуугдчихав аа?

Марыг хамт чирэлцээд л саяхан байсан шїї дээ. Хїмїїс тэр гайхлыг хашаанд авчраад гахайн идшинд єгєх зэрэг бїх ажилд Шар Жек шамдан оролцож байлаа. Ээн бїхэн тун саяхан болсон байтал тэр этгээд одоо хgана байна? Хэн ч мэдэхгїй байлаа! Гэтэл амтат зїржийн тєгєлд сэрчигнэх чимээ гарсныг би гэнэт санав. Шар Жек тэнд л байж дээ! Тэгсэн бол индиан хїї бид хоёрын яриаг (наанадаж сїїлчийг хэсгийг нь) сонссон байж таарна. Тэгвэл ч одоо бїр холдож амжсан биз.

Тэр даруй зїржийн тєгєл, усан сан хавийн газрыг нэг захаас нь нєгєє зах хїртэл нэгжсэн боловч ямар ч мєр олдсонгїй.

Ажиглах байр болдог нєгєє хад маань санаанд орж, шалавхан мацан гарч, зовч хичээснийхээ їр дїнг ч харав. Хадны орой дээрээс тал руу хармагц будгийн тариалангийн дундуур эрдэнэ шишийн талбайг зїглэн мєлхєж буй оргодлыг олж їзлээ.

Цааш нь ажиглах хэрэгцээгїй байсан тул хаднаас даруйхан бууж, Жекийн хойноос харайлаа. Эцэг, Хикмен гээд бїгд л намайг даган гїйлдэв.

Тийнхїї элдэн хєєж байхдаа бид дуугїй яваагїй болохоор хар хурдаараа зугтаачихлаа. Удалгїй эрдэнэ шишийн талбайд ороход бид ч хойноос нь хашгиралдан хєєв. Би бага хїї байсан боловч бїхнээс хурдан гїйж байлаа. Шар Жекээс ч хурдан гїйдэг байсан болохоор хараанаасаа л алдчихгїй бол мєд гїйцнэ гэдгээ би мэдэж явав. Шар Жек намагт хїрч, хягас тодон шугуй дотор нуугдах санаатай нь лав, нэгэнт тэнд хїрвэл хялбархан нуугдаж чадах юм.

Тїїнийг саатуулахын тулдз би хар хурдаараа гїйж зорьсондоо ч хїрэв. Замыг нь амдан гїйсээр, ойн яг заха Жекийн цамцны хормойноос шїїрэн авсан юм.

Энэ бол миний хувьд болчимгїй тэнэг явдал байлаа. Тэр этгээдийг барьж авъя гэдэгт хамаг бодол санаа явчихаад, цєхрєнгєє барж улангассан хїн яаж ч эсэргїїцэж болохыг огт бодолцсонгїй. Боолуудынхаа дуулгавартай захирагддагт дассан миний бие, намайг гїйцэж очмогц Шар Жек бууж єгнє хэмээн сохроор итгэж байсан боловч айхтар эндїїрсэн юм.

Шар Жек ганцхан ухасхийгээд миний барьцнаас хялбархан мултрав. Их хурдан гїйснээс би учиргїй амьсгаадаж, хамаг хїчээ барчихаад муур ч барих тэнхээгїй болсон байлаа.

Мань хїнийг ч алдчихлаа гэж бодтол, зугтахын оронд над руу заналтай эргэн х арснаа хутгаа шїїрэн авч миний гарыг хатгав. Тэр этгээд миний зїрх рїї дїрэхээр завдсан боловч гараа санаандгїй єргєсєн минь тус болж, єєрєєсєє їхлийн аюулыг зайлуулж дєнгєсєн билээ.

Жекийг хутгаа дахин далайх яг тэр їед гуравдагч этгээд оролцоогїй бол намайг бас шархтуулж амжих нь лавтай байв. Аюулт мэс миний биед хїрэхээс ємнє Хар Жекийн хїчирхэг гар миний дайсныг тэврэн авав.

Тэр єєдгїй этгээд Жекийн гараас мултрахаар хилэгнэн зїтгэвч эртний єрсєлдєгчийнх нь бахь мэт тэврэлт Хикмэн нарыг иртэл тавьсангїй. Тєдєлгїй мань эрлийзийг хїлж баглаж орхивоос арчаагїй, аюулгїй боллоо.

_________________
Love is the beauty of the soul

ХАТУУ ЦЭЭРЛЭЛ



Энэ бїх хэрэг явдал мэдээжээр эдлэнгийнхний тєдийгїй айл хєршийнхнийг ч донсолгон догдлуулва. Голын эргийн дагуу эгнэн, нїїрэн талаараа ус руу хандсан хєрш зэргэлдээ хэсэг эдлэн нэг суурин болдог билээ. Болсон хэргийн тухай мэдээ тїймрийн гал мэт хурдан тархаж, цагийн дараа тал бїрээс цагаан арьстнууд цугларч эхлэв. Том эдлэнгийн захаар суудаг ядуу анчид явган ирж, эдлэнгийн эзэд болон боол харгалзагч нар морьтой иржээ. Хэн хїнгїй винтов, гар буугаар зэвсэглэсэн байна. Хєндлєнгийн хїн тэднийг хараад зэвсэглэсэн цагдаагийн бїлэг цугларч байна хэмээн бодож болох авч хїмїїсийн царайг харвал шал єєр сэтгэгдэл тєрєх буй заа. Тэдний байдал индианчуудын довтолгооны тухай дуулаад цугласан хилийнхнийг илїї санагдуулх ажээ.

Нэг цагийн дотор голдуу суурингаас ирсэн тавь гаруй цагаан арьстан цугласан байв.

Тєдхєн Шар Жекийг яллах шїїх байгууллаа. Шїїх ажиллагаанд хууль дїрэм хатуу баримтлаагїй боловч зарим нэг ёсыг ямар ч гэсэн гїйцэтгэв. Тэр хїмїїс бїрэн эрх эдэлдэг газрын эзэд байсан тул (шїїхийн танхимын бїрэлдэхїїнийг хялбархан сонгов) шїїн таслах газар хялбар байгуулж, шїїгчээр манай зэргэлдээ хєрш Рингольдыг сонгов. Эцэг маань шїїх ажиллагаанд оролцохыг татгалзлаа.

Урьдчилсан мєрдлєг удаан їргэлжилсэнгїй. Бїх зїйл тодорхой байлаа. Миний бие яггїй шархадсан гараа боочихоод тэдний ємнє зогсож байв. Гэмт хэгийн бїхий л нєхцєлийг нарийн тодорхойлж, баримтыг хєдєлшгїй болгосон билээ. Эрлийз эр цагаан арьстнуудын аминд халдахыг оролдсон болохоор цаазлах ялнаас мултрахгїй ажээ.

Гэмт этгээдийг хэрхэн цаазлах вэ? Дїїжилье гэтэл хэтэрхий багадна гэж хэрэгсэхгїй болгоод амьдаар нь шатаая гэвэл ихэнх улсын сэтгэлд нийцэж зєвшєєрєн дэмжив. Энэхїї зэрлэг цээрлэлийг шїїгч ч дэмжлээ.

Манай эцэг шийтгэлийн ядаж зовлон тамлалыг хєнгєлєхийг гуйсан боловч їгий нь хэн ч хэрэгссэнгїй. Тэдгээр эдлэнгийн эздийн олон боол оргож боссон байжээ. Индианчуудын ойр байгаа явдал боолчуудыг тийнхїї оргон зайлахад зоригжуулж байлаа. Эдлэнгийн эзэд эцгийг маань дэмий зєєлєн сэтгэл гаргалаа хэмээн зэмлэж, боссон оргодлуудад Шар Жек шиг болно гэдгийг харуулж, хатуу сургамж єгєх хэрэгтэй гэцгээв. Тэгээд Шар Жекийг амьдар нь шатаахаар яллав!

Шїїхээс тийнхїї хэлэлцэн ялласан билээ.

Хойд Америкийн индианчуудыг олзлогдсон хїмїїсээ тамлан тарчлаадаг заншилтай гэж їздэг нь мш том эндїїрэл юм. Їнэхээр тамлаж зовоосон тохиолдолд зєвхєн хохирогч этгээдийн зїгээс гаргасан уучилшгїй явдлын хариу болдог байжээ. Хилийн дайн байлдааны тїїхийг индианчууд єєрсдєє бичдэгсэн бол тэдний харгислал гэгчийн тухай бодлоо дэлхий дахин єєрчлєх нь лавтай буй заа. Їнэндээ, цагаан арьстнууд негрїїдийг харгилсан зовоож байсан шиг тийм балмад гэмт хэргийг тэр бїх здйны тїїхэнд индианчууд їйлдэж байгаагїй юм. Алгадаж зодсоны тєлєє бїї хэл, ялимгїй гомдоосон їгийн хариуд хар арьстан эрэмдэг зэрэмдэг болж тамлал зовлон амсч, їхэж їрэгдэж байыдаг юм! Цагаан арьстнуудын тогтоосон хууль журам энэ дээ!

Индианчууд єс хонзон авах їедээ л харгис догшин явдал гаргадаг байтал, соёлжсон зэрлэгїїдийн їйлдсэн балмад хэрцгий явдлыг ядаж єс авсан гээд цагаатгах ч аргагїй билээ. Хариугаа авсан байлаа гэж їзвэл, тэр нь болчимгїй явдлыг залхаасан хэрэг огт биш, харин ч аймхай хулчгар харгис улс эрхэндээ байгаа сул дорой хїнтэй харьцахад їргэлж илэрдэг хорсол зїхэл байдаг юм.

Шар Жек даанч хїнд хэрэг їйлдэж гарцаагїй цаазлуулах болов. Шїїгчид бас тарчлаан тмлахыг хїсчээ.

Манай эцэг болон цєєн хэдэн улс эсэргїїцсэн авч їл хэрэгсэн аймшигт ялыг баталцгаав. Ял шийтгэлийг баталмагц хэрэгжїїлэх ажилдаа шууд орлоо.

Хїндтэй эрхмїїдийн эзэмшил дээр хїн цаазлах тохиромжгїй тул манайхаас нэлээд зайдуу, нуурын доод эрэг рїї очихоор шийдэв. Хїлээтэй хэрэгтнийг авч явахад улс амьтан дагалдаж хєдєллєє.

Эргээс хоёр зуугаад алдын зайд нэгэн мод сонгон, Шар Жекийг уг модонд хїлээд эргэн тойронд нь тїїдэг ноцоох ёстой ажээ.

Эцэг маань эл аймшигт ялыг харахыг ч хїссэнгїй. Манай гэрээс би л ганцаараа тэнд байсан юм. Эрлийз эр намайг хараад занаж зїхэн тэр ч байтугай намайг тийнхїї шархдуулж амжаад їхэх гэж байгаадаа бахархаж байна гэх зэргээр тавлан баярлаж байлаа. Намайг хамгийн заналт дайснаа гэж їзэж буй нь ямар ч эргэлзээгїй билээ. Гэвч би хонзон санадаг хїн биш. Харин болж єгвєл тэр зовлонт ялаас нь мултлах, ядахнаа тамлалыг болиулах гэж бодож явсан билээ.

Бид ял гїйцэтгэх газарт очиход хїмїїс хэдийнэ ирчихээд гишїї мєчир цуглуулан, модны ёроолд тойруулан овоолж, нэг хэсэг нь гал ноцоож байлаа. Зарим нь хєгжин хєхрєлдєнє. Тэдний ярианаас єнгєт арьтснуудыг бїхэлд нь їзэн ядаж, дайрсан їгс сонсдох ажээ.

Тэдний дунд залуу Рингольд бїр онцгой байв. Рингольд бол харгис, догшин бєгєєд гэр бїлийнхээ хамаг муу муухай адгийн чанарыг євлєн авсан залуу бєлгєє. Виржинаг ихэд шохоорхон, анхаарал тавьдгийг, Виржинагийн ойр хавьд єєр залуус байвал хардаж дургїйцдэгээ нууц чаддаггїйг би сайн мэддэг билээ. Эцэг нь сууриндаа хамгийн эзэн тул залуу Рингольд ємч хєрєнгєєрєє бардмнан сайрхаж, єєрийн биеийг хаана ч гэсэн хїсэлт зочин мєн хэмээн итгэнэ. Виржина тїїнд нэг их талгїй байх, гэвч юмыг яаж мэдэх вэ. Єєрийгєє насанд хїрсэн хїїхэн гэж бодож яваа бяцхан охиноос энэ тухай асууна гэвэл хэтэрхий тївэгтэй болох биз ээ.

Рингольд царай зїсээрээ ч, ухаанаараа ч ялгарч байсангїй, ухаалагдуу боловч баячуудын хєвгїїдийн адил доод хїмїїстээ дээрэнгїй, єєнтєгч, єсєрхєг зан чанар нь хэдийнэ илэрсэн юм. Тїїнээс гадна баахан замбараагїй явдалтй бєгєєд танхай улстай хамт ойд зодоон цохион хийж явах нь олонтаа.

Миний бие Рингольдод дургїй, їерхэхийг ч огт хїсдэггїй байлаа. Хэдэн насаар ах байсанд нь ч биш, ер нь зан, чанар нь надад таалагддаггїй байв. Гэтэл эцэг, эх хоёр маань Рингольдод сайн байдагсан. Тэгээд ч мань хїнийг манайд байнга ирэхэд тун дуртай, бас ирээдїйд хїргэнээ болох хїн гэж боддог бололтой. Тэр хоёр маань Рингольдын алдаа дутагдлыг ер олж хардаггїй байсан. Алтны гялбанд бидний нїд сохордог ажээ.

Энэ залуу, эрлийз эрийг цаазлахыг учиргїй шамдан шаардаж, цаазлах бэлтгэлд тун ч идэвхтэй оролцож байв. Харгис хэрцгий зан чанар нь Рингольдыг тийнхїї идэвхтэй хєдєлгєж байжээ. Эцэг, хїї хоёр Рингольд догшин хэрцгий эзэд байсан бєгєєд “Рингольд гуайд худалдана” гэдэг їг суурингийн боолчуудад аймшигт зїйл байлаа.

Харин залуу Рингольд ийм баатарлаг зїтгэлээрээ манай гэрийнхэнд, тэр дундаа Виржинад дотно сэтгэлээ илэрхийлэх санаа агуулж байжээ. Гэвч айхтар эндїїрсэн юм. Тїїний тэр хэнд ч хэрэггїй цусанд дуртай зэрлэг занг манайхны хэн ч эс таашаав. Сайхан сэтгэлт дїїгээс маань сайшаасан инээмсэглэл хїртэнэ гэж її дээ!

Эрлийз хїї Пауэл бас тэнд очсон байлаа. Хїмїїсийн хашгирч гуугачих дуунаар буцаж ирээд олны дунд орон тэр бїх їйл явдлыг хєндлєнгєєс харан зогсоно. Тэгтэл индиан хїї дээр туссан Рингольдын харц нэг л жигтэй гялсхийв. Рингольд тохиолдсон зїйлийг хэдийнэ нэгд нэгэнгїй мэдчихсэн байв. Гэвч Виржинагийн амийг аварсан эрэлхэг бор хїїд талархан баярласангїй. Харин тїїний цээжинд атаа хорсол буцалж буй нь эвгїй мушийлтаас нь тодорхой.

Индиан хїїд бїдїїлгээр хандсан явдал ч тийнхїї атаархсаныг нотолсон юм.

-Хєєш, улаан царайт аа, хэмээн Пауэлийг дуудаж

-Чи энэ ажилд гар хїрэх ёсгїй хїн гэж бодоогїй биз, аан? гэж хашгирав.

-Улаан царайт ы? гэж эрлийз хїї зэвїїцэн хэлэхдээ доромжлогч этгээд рїї бардам харц чулуудаад –Та намайг улаан царайт гэж байна уу? Ямар боловч миний арьсны єнгє таны зэвхий шар царайнаас хавьгїй дээр шїї! гэлээ.

Їнэхээр ч Рингольд шарангуй царайтай байсан тул Пауэлийн їг мэргэн тусчээ. Тэр їг цахилгаан гялбахаас ч хурдан цохилт єгсєн боловч индиан хїї ийнхїї їгээр дайрсанд Рингольд учиргїй гайхаж хоцроод хэсэг зуур хариу хэлэх ч сэхээ орсонгїй.

Гэтэл хэдэн хїн Рингольдоос урьтан,

-Тэнгэр минь! Муусайн индианчууд ингэж ярих болоо юу! хэмээн дуу алдацгаав.

-Юу гэнэ ээ, дахиад хэлчих! гэж Рингольд гэнэт сэхээ орон хашгирсанд,

-Таныг хїсвэл бололгїй дээ. Зэвхий шар хулчгар! гэсэн гэж ихэд нухацтай хэлэв.

Пауэлийг їгээ дуусав уу їгїй юу Рингольдын буу тасхийлээ. Гэвч оносонгїй. Дараагийн эгшинд дайсагнач хоёр ухасхийн барилцаж, бие биеэ багалзуурдан авав.

Хоёул газар єнхрєн ноцолдоход эрлийз хїї илэрхий даву байлаа. Пауэл дээр нь гарсан ба тїїний гарт хутга гялсхийв. Тэнд байсан улсаас нэг нь амжиж Пауэлийн гараас хутгы нь салгаагїй бол цайвар царайт єрсєлдєгчєєсєє маш амархан хоёр яс хагацах байсан биз.

Зарим хїн индиан хїїгийн гаргасан авирт дургїйцэн, цаазлах хэрэгтэй гэж хашгичиж эхлэв. Гэвч шударга їнэнч хїмїїс байсан юм. Тэд Рингольд хэрхэн єдєж хатгасныг нїдээр їзсэн тул Рингольдынхны хїч нєлєєг ч їл тоомсорлон тэрхїї ялт хэргийг эсэргїїцэв. Би ч чадах чинээгээрээ эсэргїїцэж байлаа.

Хэрэг явдал юугаар шувтрах байсныг таахад бэрх. Тэрхїї учир зїйгїй маргааныг “Шар Жек зугтчихлаа!” гэж орилох дуун таслав.

_________________
Love is the beauty of the soul

МЄШГИСЄН НЬ



Би эргэн тойрноо харвал эрлийз эр їнэхээр байсангїй. Рингольд, Пауэл хоёрын маргаан зодооныг хамаг амьтан анхараад тэрхэн зуур гэмт хэрэгтнийг мартчихсан байжээ. Пауэлийн гараас мултарсан хутгыг єшиглєчихсєн нь Шар Жекийн хєл дээр унасан байжэ. Гарсан будлианыг ашиглан, хэнд ч ажиглагдалгїйгээр хутгыг авч модонд хїлсэн хїлгээ тас огтлоод хїн харахаас ємнє зугтаж амжсан байна. Жек хэсэг хїмїїсийн дундуур гїйж єнгєрєхєд нэг хїн барьж авахыг оролдсон боловч нїцгэн байсан тул мултарч чадаад хїмїїсээс бултаж, хэд харайгаад нуурын зїг одов.

Анх тїїний зугтах оролдлого шал солиотой зїйл мэт санагдсан билээ. Жекийг хэзээд ч нам буудах юмуу, бариад авч чадна шїї дээ. Гэтэл, зайлшгїй їхлээс, тэр тусмаа тїїнд ноогдсон тийм їхлээс амиа хаацайлан зугтах нь тэнэг явдал гэж її?

Хїмїїс ч буудаж эхлэв. Винтовоо мод, хашаа тїшїїлэн орхисон байсан учир гар буугаараа буудаж байв. Тэгээд дараа дараалан буугаа цэнэглэн буудсанд явган цэргийн суман сургуулийн буудлага хийх мэт нижигнэсэн дуу гарав.

Буудсан улсын дунд сайн буучид, мэргэн буучид ч цєєнгїй байсан нь лавтай. Гэвч амиа аврахын тулд хоёр тийш займчин бут сєєгийн араар хоргодон гїйж яваа хїнийг оноход тун адармаатай ажээ. Ямар ч мэргэн сум алдаж болох юм.

Нэг ч сум Жекийг оноогїй бололтой. Утаа замхрахад харвал мань хїн тэртээ урд гїйсээр агаад бидний барьж авах хєг єнгєрсєн янзтай..

Тєдєлгїй Шар Жек нуурын ус руу шумбан орж эргээс зоригтой холдон сэлж гарав.

Зарим хїн буугаа цэнэглэхээр суухад, бусад нь цаг алдахгїйн тулд буугаа хаячихаад малгай, цув, гутлаа яаран тайчиж нуурын зїг гїйлдэн оргодлын хойноос шумбан орлоо. Эрлийз эр зугтаад хоёр гуравхан хурам єнгєрєхєд бїх зїйл эрс єєрчлєгджээ. Ял гїйцэтгэх байр эзэнгїй хоосорч, хїмїїсийн хагас нь нуурын эрэг дээр хашгирч гуугачин, даллаж зогсоход, нєгєє хэсэг элбэг хорин хїн ус руу тэмїїлэн, чимээ аниргїй сэлэхэд зєвхєн толгой нь шоволзон їзэгдэх ажээ. Тэднээс урд тавь гаруй тохой зайд нэг хїн цор ганцаараа, амьд явахын тєлєє улайран тэмцэж зугтах Жекийн буржгар хар толгой усан дээр байн байн шоволзож гарах ба тэгснээ шар єнгєт хїзїї, мєр нь цухалзана.

Тэр явдал їнэхээр санаад багтамгїй зїйл байлаа. Бїслэгдээд гарах газаргїй болсон буга ус руу давхин ороход анч ноход хуцаж боргоон хойноос нь аймшиггїй шумбан орох лугаа адил боловч энэ удаа ан, анчин аль аль нь хїн байсан учраас буга гєрєєс намнахтй зїйрлэх юм огт алга. Бас ч гэнц хїмїїс тєдийгїй анч ноход ч эздийнхээ хамт гэмт этгээдийн хойноос мєрдєн мєшгиж явав. Їнэхээр санаанд багтамгїй хэрэг болж байсан юм!!

Эргийн зїгээс нижигнїїлэн буудсаар байлаа. Эрэг дээр їлдсэн улс буугаа цэнэглэн буудахад бууны сум Жекийн хол ойр ус їсчїїлэн тусавч нэг нь ч онохгїй байлаа. Удаж тєдєлгїй бууны тусгалаас холдож чадсан тул одоо айх аюулгїй болжээ.

Тэр бїх явдад зїїд зэрэглээ мэт санагдана. Хэрэг явдал тийнхїї огцом єєрчлєгдсєн болохоор їнэхээр болж байгаа эсэхэд миний бие итгэж ядан байлаа. Дєнгєж сая гэмт этгээд ямар ч арчаагїй, хїлэгтэй хэвтэж, хажууд нь тїїнийг шатаахаар мєчир овоолон тїїдэг зэхсэн байсан бус уу. Гэтэл одоо алс хол чєлєєтэй сэлэх агаад нэхэж мєрдєгчид нь найдлагагїй хол хаягджээ. Ийм эргэлт итгэхэд бэрхтэй даанч хурдан болж єнгєрєв. Гэтэл энэ бїхэн їнэхээр болсон, болох болохдоо миний нїдний ємнє болж байгаа бодит явдал шїї дээ!

Эл явдал болсоор тєий л удаагїй байхад гэмт этгээдийг усан дотор нэхэж мєшгих нь газар дээр мєшгихєєс шал ємнєє болох нь харагдлаа. Їхэл, амьдралыг шийдвэрлэх мєч байсан боловч хєєгдєж яваа хїн, нэхїїлїїд ялгаагїй тун аажуу урагшилна.

Хагас цаг гаруй хугацаа єнгєрєхєд эрэг дээр хоцорсон бид энэхїї жирийн бус тэмцлийг нї їл салган ажигласаар байв.

Анхны їеийн сэтгэлийн их хєдєлгєєн одоо намжсан боловч хэрэг явдал хэрхэн тєгсєх бол гэсэн сонирхол буураагїй байвч тэдний тэгж хашгиралдах нь ашиг тусгїй ажгуу. Хєхиїлэн дэмжсэн ямар ч їг нэхїїлїїдийн хурдыг нэмж їл чадна. Яаж ч сїрдїїлээд оргодлыг зогсоож чадсангїй.

Эрэг дээр їлдсэн бидэнд бодож тунгаах хугацаа хангалттай байлаа. Тэгээд ч Шар Жек яагаад чухамхїї ус рїї зулбан орсныг сайтар ойлгосон юм. Тал газраар зугтах гэж оролдвол нохойд дорхиноо бариулах юмуу, эсвэл тїїнээс хурдан хєлтєн элбэг тул гарцаагїй баригдах байлаа. Гэтэл усанд сайн сэлдэг хїн цєєхєн гэдгийг Шар Жек эс андана. Ийм учраас ч ой модноос усыг илїїд їзэн сонгон авсан нь буруудаагїй ажээ.

Гэвч Жек баригдалгїй мултарч гарах боломж байсангїй. мань хїний зорьж буй арал эргээс хагас бээр зайд орших агаад тїїнээс цааш нуурын ус бїтэн бээр гаруй їргэлжилнэ. Жек нэхїїлїїдээсээ ємнє арал дээр хїрч амжлаа гэж бодоход дараа нь яах гэсэн хїн бэ дээ? Бут сєєг дотор нуугдан амиа хаацайлах гэж бодож яваа юм гэж її? Арлын єчїїхэн тєдий талбайд хэсэг мод байдаг шїї дээ. Зарим мод яг эрэг дээр, мєнгєлєг навчсаар мєчрєє бїрхээд ус руу єнгийн байна. Эл модод тус болох уу даа? Анчдад хєєгдсєн баавгай, чононд нуувч болж чадах боловч хєєгдєж яваа хїнд, тэр тусмаа эзэн рїї гээ хутг далайсан боолд хоргодох газар болж чадахгїй юм. Їгїй, їгїй. Тэгвэл зуун модны сєєм бїрийг нэгжиж хайх тул яагаад ч нуугдаж чадахгїй билээ.

Жек, арал дээр тїр амсхийх гэсэн байж ч магадгїй. Тэнд амьсгаагаа дараад дахин ус руу орж нєгєє эрэг хїрэн санаатай байсан биз. Гэтэл шилдэг усчин л тэгж дєнгєхєєс биш Шар Жек ч барахгїй ажил юм. Усанд олон тооын завь, суман завь байсан агад хїмїїс ч аль хэдийнэ тэр зїг сэлжээ. Тэгэхлээр эрлйиз эрийн зорьсон газартаа хїрэхээс ємнє нэлээд завь хойноос нь хєєх болно. Їгїй, їгїй Жек яагаад ч мултарч чадахгїй, арал Дээр гарлаа ч ус руу орлоо ч гэсэн баригдах л болно.

Тэр нэхэл мєрдлєгийг эрэг дээрээс харж байгаа улс ийнхїї зєвшин ярилцана.

Хїмїїс аралд ойртох тусам бидний сэтгэл улам догдлов. Ер нь хэрэг явдал ид єрнєхєд тэгж догдолдог шїї дээ. Тэр явдал шувтрах ойртсон боловч эрэг дээрээс ажиглаж байсан бидний тааманласнаар болсонгїй. Мань оргодлыг аралд хїрээд эрэг дээр гарч модонд нуугдаж (тэгж бодож байлаа) нэхїїлїїд ч эрэг дээр гараад тїїнийг єсгий даран мєшгиж модонд хїрэхээс нь ємнє, їгїй бол ус руу орохоос нь урьтаж амжин барих биз гэж бодоцгоож байлаа.

Эрлийз эр одоо аралд тун ойртож, хэдхэн самардаад эрэгт хїрчихээр зайд очив. Моддын баран сїїдэрт орж, мєчир толгойг нь шїргэн алдаж буйг харахад гараа одоохон єргєєд мєчрєєс зууран авах нь уу гэмээр байлаа.

Нэхїїлїїдийн ихэнх тїїнээс тавиад алд зайтай байвч зарим нь хэд хїчтэй самардаад хорин тав орчим алд зайтай болов. Эрэг дээрээс тэд бараг зэрэгцээд оччихсон, хэзээ л бол хэзээ Жекийг бариад авчих гэж байгаа мэт харагдана. Хэрэг явдал тєгсєхдєє хїмїїсийн хїссэнээр болсонгїй.

Эрлийз эр ч єєрт нь ямархуу шинэ авул, ямар аймшигт аюул заналхийлж буйг тєсєєлєх ч їгїй байлаа.

Шар Жек моддын бараан сїїдэр буусан хэсэгт хїрэхэд, мєдхєн эрэг дээр гарч мод руу орох нь дээ гэж бодтол, огцом эргэн эрэг дагуу сэлж эхлэв!

Чингэхэд нь юунд ингэв гэж бид ихэд гайхав. Тийнхїї замаа єєрчилбєл нэхїїлїїдэд ашигтайгаар барахгїй, ташуулдаж очоод барихад хялбар болох билээ.

Шар Жек яах гэж чигээ єєрчлєє вэ? Эрэг дээр гарах аятайхан газар олдохгїй байна уу? Нэг л мєчрєєс бариад авбал эрэг дээр гарчихаад дєнгєнє шїї дээ.

Тэгтэл ч таавар тайлагдав. Гїн хар уснаа хєвєгч нэгэн урт бор зїйл бол дархи биш ажээ! Єгєр мод биш, амьтай, хєдєлгєєнтэй юм байв! Тэр нь аварга том гїрвэл-зэвїїн муухай мар байлаа!

Мар аймшигт амаа байдгаар нь ангайж, хайрслаг сїїлээ єргєсєн байх тул их бие нь усны мандал дээр їл їзэгдэх ажээ. Байсхийгээд эргэлзэн хєрвєєж, сїїлээ дээш єргєн ус пал хийтэл алгадан їсчїїлнэ. Тїїний орилох дуун нєгєє эргээс цуурайтан хадахад нуурын ус сєєнгєтєн орилох дуунд нь доргин чичрэх мэт санагдана. Ойн шувууд далавчаа дэвэн цочин шуугилдаж цагаан тогорнууд гуруу гуруу гэсээр агаарт дэгдэн нисэв.

Эрэг дээр їлдсэн улс цєм айсандаа мэлрэн зогсож, нэхїїлїїд усан дотроо эргэлзэн зогтусаад хэн нь ч байрнаасаа хєдєлсєнгїй. Эрлийз эр л орь ганцаараа амиа аврах гэж хїчээ шавхан зїтгэсээр ажээ.

Гэтэл чухамхїї Шар Жек л марын нїдэнд єртсєн байна. Яагаад єєр хїнийг биш, Жекийг сонгон авсан юм бол? Тэд мард бас л ойрхон байсан шїї дээ. Бурхан тэнгэр цээрлэхээр гараа сунгасан юм биш биз?

Бас нэг удаа огцом хєдєлж, бас нэг удаа хїчирхэг сэлїїрээрээ ус алгадаад тэр аварга том гїрвэл олз руу гаа шунган орох болно.

Тэрхэн їес би, эрлийз эрийн єдїїлсэн муухай хэргийг мартаж орхиод бараг єрєвдєн халаглаж байлаа. Марын амнаас мултарч гарах ямар ч найдваргїй гэж її?

-За тэр! Модны мєчрєєс шїїрээд авлаа. Одоо мод руу гарч, аюул заналаас зайлахыг оролдоно. Тэнгэр минь гарт нь хїч чадал хайрлаач! Ээ, халаг. Хэтэрхий оройтжээ. Марын аймшигт ам харлан ангайна… Юу тасхийв ээ? Нєгєє мєчир нь хугарчихлаа!

Шар Жек ус руу палхийн унав. Тийнхїї унаад ёроол руу нь живж харагдахаа болилоо. Тїїний хойноос аварга гїрвэл ангайсан амаа ч хамхилгїй ухасхийн шумбан орлоо. Тэгээд хоёул бараа тасрав. Давалгаа хєєсрєн цахарч, хугарсан мєчрийн навчсыг давлан цохино.

Тэр бїхнийг бид нїд цавчилгїй ажиглах бєгєєд єчїїхэн тєдий хєдєлгєєн бидний хараанаас мултарч їл чадах байв. Гэвч усны мандлыг єчїїхэн ч шинэ хєдєлгєєн хєндєхгїй, нэг ч хєдєлгєєн ажиглагдаагїй, уснаас юу ч гарч ирсэнгїй, харин тэдний живэн орсон хэсэг аажмаар толигор болов. Мар хэргээ гїйцээснээс зайлахгїй. Хэн ингэв? Бурхны гар ийнхїї цээрлэв її? Хэмээн хїмїїс эргэн тойронд хэлэлцэнэ.

Нэхїїлїїд бидний зїг буцаж эхлэв.Хэн ч тэр арлын царс модны бараан сїїдэр туссан эрэг рїї очихыг эс зїрхлэнэ. Манай хїмїїс тун их тамирдсн байв. Гэтэл эрэг хїртэл зэгсэн урт зм туулах ёстой ажээ. Тэдний байдал яггїй хїнд байсан боловч нэлээд завь, суман завь тэдэнд туслахаар хурдлан давхилаа. Завь, онгоц ойртон айсуйг харчихаад зарим нь улам удаан сэлж, нєгєє хэсэг нь бїр сэлэхээ болиод хїлээж эхлэв. Тэднийг, хїн нохой бгдийг завин дээр толгой дараалан татан гаргаад арлын зїг одлоо.

Оргодлын хувь заяа хэрхэн тєгссєн нь тодорхойгїй байсан тул эрлээ їргэлжлїїлэхээр шийдсэн аж.

Арал дээр буугаад анч нохдоо бут сєєг рїї тавьж, хїмїїс тэмцэл болсон хэсгийг эргийн дагуу судалж эхлэв. Гэвч эрэг дээр ямар ч ул мєр олдсонгїй.

Тэгтэл усан дээр улаавтар єнгийн хєєс гарч ирэхийг илрїїлэв. Тэр бол эрлийз эрийн цус лавтай мєн байж таарна. “Бїх юм ёсоороо боллоо, хїїхдїїд ээ!, энэ ч хар царайтны цус мєн гэж мєрийцєхєд ч бэлэн байна. Тэр муу усны ёроолд хэвтэж байыгаа гэвэл хилсдэхгїй. Энэ балай амьтныг чєтгєр аваасай. Хамаг урам хугалчихлаа” гэж нэг хїн бїдїїлгээр хашгирах нь дуулдав.

Эл хошигнолыг сонсоод чанга чанга инээж хєхрєлдєв. Хїний анчид иймэрхїї аясаар ярилцсаар мєрдєлтєєсєє буцаж ирлээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

РИНГОЛЬДЫН ХОНЗОН



Эл болсон явдалд хатуу сэтгэлтэй хэдэн хїн зїй бусаар баярлан хєгжиж байхад єр нимгэн улс сїрхий хэцїї юм боллоо хэмээн їэзэж, зарим нь ч нэлээд айсан байлаа.

Уг хэрэгт бурхан тэнгэрийн мутар оролцож, єєр хїнийг бїрэлгэхээр зэхэж байсан чухамхїї тэр їхлээр їнэхээр аймшигтай їхэл боловч хїмїїсийн тогтоосон ялын дэргэд хавьгїй хєнгєн билээ. Тэнгэр ял цаазыг ийнхїї хєнгєвчилснєєрєє гэмт хэрэгтэнд ертєнц дээрх хїн тєрєлхтний шїїхээс илїї зєєлєн хандсан ажээ.

Бид индиан хєвгїїдийг хайж эргэн тойронд хараад хїмїїсийн дунд їзэгдсэнгїйд сэтгэл уужрав. Рингольд тэр хоёрын маргаан г энэт тасарсан авч тэгж хялбар дуусахгїй болв уу г эж би айгаад байсан юм.Пауэлийн їг зарим цагаан арьстнуудын уур хилэнг учиргїй бадрааж, хамаг амьтан тїїн рїї анхаарах далимаар гэмт этгээд зугтаж амжсан билээ. Хэрэв эрлийз эр їнэхээр узгтаачихаж чадсан бол ямар их хэрэг мандах байсан бол доо. Гэтэл одоо бїх зїйл хэвийн єнгєрсєн боловч зоригт индиан хїїг зїгээр орхих э сэхэд миний бие эргэлзсээр байлаа. Голын нєгєє эрэг индианчуудын газар нутаг болох тул Пауэл хїний газар дээр байгаа гэсэн їг. Ийм ч учраас эдлэнгийн эзэд Пауэлийн энд байгааг хїний нутагт халдаж орсон гэж їзэж болох талтай. Бид, индианчуудтай эв найрамдалтай байгаа нь їнэн боловч найрамдлын гэрээг эс харгалзан улаан, цагаан арьстнуудын хоорондохи дайсагнал хэвээр їлдсэн ж. 1818 оны дайнд олсон шарх эдгэрч амжаагїй байлаа.

Рингольд хонзон санадаг хїн гэдгийг би андахгїй. Тэр тусмаа найз нєхдйинхєє нїдэн дээр муугаа дуудуулж, хэдхэн хором їргэлжилсэн зодоонд ялагдсан болохоор мань хїн индиан хїїг яавч зїгээр орхихгїй, єшєєгєє авах ая шалтаг заавал хайх биз.

Индиан хїїг явсныг хараад миний баярласан учир ийм бєлгєє. Пауэл аюулыг зєнгєєрєє мэдээд гол гатлахаар явсан байж ч магадгїй. Тэгвэл хойноос нь мєрдєж мєшгиж чадахгїй болно. Голын нєгєє эрэг рїї Рингольд хїртэл дур мэдэн очиж зїрхлэхгїй нь магад. Хууль зєрчвєл зїгээр єнгєрєєхгїй гэдгийг хамгийн улайрсан скваттерїїд ч сайн мэднэ. Индианчуудтай хэдийд ч дайн дэгдээж болзошгїй боловч ёсорхог зарчимчаараа тєдий л ялгараагїй манай засгийн газар ордоохондоо єєд бодлого баримталж байлаа.

Би харихыг завдсанаа, Рингольдтой уулзаж, зїй бусаар авирлахад нь дургїйцсэнээ хэльщ гэсэн санаа тєрєв. Би учиргїй эгдїїцэж байсан болохоор, ер нь Рингольдын тухай юу бодож явдгаа хэлж орхиё гэж шийдлээ. Рингольд надаас ахмад, биерхїї том ч би огт хулчийхгїй байлаа. Харин ч мань хїн надаас баахан эмээдгийг би гадарладаг байсан. Цаг гаруйхны ємнє бидний тєлєє амь хайргїй зїтгэсэн хїнийг дайрч доромжилсонд нь миний хилэн бадарч, тэр явдлыг буруушааж зэмлэхээр шийдлээ. Тэгээд Рингольдыг хайтал тэнд байсангїй.

-Та Арнес Рингольдыг харав уу? гэж Хикмэн євгєнєєс асуусанд,

-Єє, явчихсан шїї дээ гэлээ.

-Хаашаа явсан бэ?

-Гол єгсєєд Билл Вилъямс, Нед Спенс хоёртой давхисан. Тэд их л чухал хэргээр явах шиг болсон шїї.

Ингэж хэлмэгц миний толгойд эвгїй зїйл зурсхийн орж ирэв.

-Хикмэн гуай, морио нэг цаг унуулаач гэж намайг гуйсанд,

-Миний муу хєгшин гїїг її? Тэгээ тэг, бїтэн єдєр унасан ч болно. Жордми минь, ийм гартай байж болох юмуу гэхэд нь,

-Єє, дажгїй, харин мордуулаад єгєєч гэж би хэлэв.

Анчин євгєн намайг мордоход тусалж би євгєнтэй, хам хум хэд гурван їг солиод гол єгсєн давхилаа. Нэлээд єгсєєд гарам байдаг бєгєєд индиан хїї тэнд завиа орхисон нь лавтай. Чухам энэ замаар л Пауэл гэртээ харина, харин Рингольд їїгээр явах ёсгїйсэн. Тэдний эдлэн эсрэг зїгт байдаг шїї дээ. Їїнээс їїдэн Рингольдыг гол єгсєж ясныг дуулаад надад сэжиг тєрєв. Ийм їеэр, тийм муу хїмїїстэй цуг яах л гэж байгаа бол. Хикмэн гуайн нэрлэсэн хоёр бол сууриндаа хамгийн єєдгїй хєвгїїд ба Рингольдын гар дор байдгийг нь ч би сайн мэддэг байв.

Тэр гурав индиан хїїгийн араас мэдээж, олиггїй санаа євєрлєн дагасан байх гэж би сэжиглэж явав. Їїнийг таамаглаж ядах юмгїй, їнэн гэдэгт би бараг итгэж байлаа. Гол єгсєн жимээр урагшлах тусам миний сэжиглэл їндэстй болох нь нотлогдож эхэлв. Гарам хїрсэн зам дээр тэдний морьдын туурайны мєр, мєн хуурай зам д ээр индиан чархи гутлын нойтон мєр їе їе їзэгдэнэ. Пауэлын хувцас хараахан хатаагїй, чархи нь усаар дїїрсэн байсныг би сайн санаж байсан билээ.

Би ч хєгшин гїїг давиран шавдуулсаар гарамд дєхєж очсон авч наагуур ургасан мод халхлаад юу ч олж харсангїй. Гэвч ууртай чанга чанга дуу сонсдох нь миний таврыг баталла. Би тэдний яриаг чагнаж зогссонгїй, морио давиран давхилаа. Замын эргэлт дээр модноос уяатай гурван морь їзэгдэнэ. Тэр нь Рингольд нарын морь байсан ба яагад энд морио орхисныг миний бие ойлгож ядлаа. Би ч хажуугаар нь давхин єнгєрч зорьсон газраа хїрвэл, яг л миний таамагласнаар нєгєє гурав зогсож байх нь тэр! Эрлийз хїї тэдний гарт орсон байв!

Тэр гурав морио модноос уячихаад, сэмхэн гэтсээр, Пауэлийг завиндаа орохын даваан дээр барьж авсан аж. Миний бэлэглэсэн винтов хатаагїй, Шар Жек хутгы нь аваад зугтчихсан тул Пауэл гар мухарджээ. Тэгээд яаж ч чадалгїй дорхиноо баригдсан байна.

Тэр гурав цамцыг нь даруй тайлж модноос хїлээд авчээ. Олдсон завшааныг ашиглан хорсол зэвїїцлээ тайлахар, тїїний нїцгэн нурууг ташуураар ороолгосхыг завдан байжээ. Миний бие цагаа олж ирээгїй бол тэр этгээдїїд яахаас ч буцахгїй байсан биз.

-Ичээч, Аренс Рингольд! Ичээч! гэж би давхингаа хашгирч, -Энэ чинь хулчгар амьтны л зан даа. Энэ явдлыг чинь суурин даяар зарлаад орхиё гэвэл Рингольд намайг гэнэт ирсэнд баахан балмагдаж, уучлал гуйсан хэдэн юм бувтналаа.

-Энэ муу улаан царайтыг ингэх л хэрэгтэй гэж Вилъямс яншив.

-Яалаа гэж тэр вэ, Вилъямс гуай гэж намайг асуусанд,

-Цаган арьстны єєдєєс тэгж ичгїїргїй авирласны нь тєлєє гэв.

-Энэ этгээд энд ямар юмаа хийж ирсэн юм. Голын энэ эрэг дээр гарах эрх байхгїй гэж Спенс їг хавчуулав.

-Харин та нарт энд ч, нєгєє эрэг дээр ч, надад халдаж чадахгїйн адил энэ хїнд гар хїрэх арх байхгїй.

-Ха, Ха! Чамайг ч гэсэн дєнгєчихнє шїї гэж Спенс яахаас ч буцахгїй байдалтай хэлэхд нь миний хилэн буцлаад явчихлаа.

-Тийм ч амаргїй байх шїї, гэж би хашгираад хєгшин гїїнээсээ їсрэн бууц, тэдэн рїї гїйн очив.

Аз болоход миний баруун гэр эрїїл байсан юм. Ємнє юу ч тохиолдож магадгїй хэмээн болгоомжилж Хикмэн євгєний гар бууг авч явснаа одоо цэнэглэн бэлэн барилаа. Би олзлогдсон хїний хажууд очиж зогсоод,

-За, эрхмїїд ээ, одоо та нэр энэ хїнийг тамлах гээд їз л дээ. Харин энэ хїїг цохихыг оролдсон эхний хїний духанд сум зооно гэдгийг сануулчихъя гэв.

Мань гурав бага хєвгїїд байсан боловч тэр цагийн заншлаар гурвуулаа хутга, гар буугар зэвсэглэсэн аж. Тэр гурваас Спенс нь сїрдїїлгээ хэрэгжїїлэхээр илэрхий зэхэж байх шиг байв. Гэвч Вилъмс тэр хоёр, тэдний толгойлогч Рингольд хэдийнэ зїрэх алдан ухрахыг хараад тїїнийг дагав. Надтй тїнжин эвдрээд, єєрийн найз нарт хамаагїй нэг зїйлийг алдах учраас, амиа хайрласны їїднээс, бас єєр бодол агуулж тийнхїї ухарсан ажээ. Тэдний бодлоор єєрт нь ямар ч падгїй маргаанд хєндлєнгєєс оролцлоо гэж намайг зэвїїсээр, уурлаж цухалдан ичгїїртэйгээр холдоцгоов.

Индиан хїїг тєдєлгїй эвгїй байдлаас нь гаргав. Хэдийгээр тоотой хэдхэн їг хэлсэн боловч бїхий л байдлаараа талархан баярласан шинжтэй салахдаа миний гарыг атгаад,

-Нєгєє эрэг дээр дуртай цагтаа очиж ан хийгээрэй. Нэг ч индиан танд муу юм хийхгїй. Улаан арьстан бид таныг нутаг дээрээ баяртай хїлээж авна шїї гэж билээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

МАЮМИ



Ингэж танилцсан бол хялбар мартагдах нь їгїй. Їїнээс їерхэл нєхєрлєл тогтохгїй гэж її? Тэр эрлийз хєвгїїн бол их сайхан сэтгэлтэй, боловсон хїї байлаа. Би, Пауэлийн урилгыг хїлээн авч, ой дахь гэрт нь очихоор шийдэв.

Тїїний хэлснээр, ээжийнх нь урд нуурын нєгєє эрэг дээр холгїй орших агаад Сувани мєрєнд цутгадаг багахан голын эрэг хавьд очвол тївэггїй олох ажээ.

Тэдний гэрийг заалгах зуур намайг нууцхан баяр хєєр эзэмдэж байлаа. Тэрхїї жижиг голоор би ойрмогхон нэг явсан тул сайн мэдэж байв. Чухам тэр голын эрэг дээр гоо їзэсгэлэн нь миний ой тонд хоногшсон ойн дагино гэлтэй хєєрхєн амьтныг харсан билээ. Маюми гэдэг нь тэр байсан юм болов уу?

Би тэдний рїї очих гэж тэсч ядна. Гарынхаа шархыг аньж сэлїїрдэхэд давгїй болохыг л хїлээж ийнхїї удааширсанд цухалдан бачимдаж байв. Гэвч цаг хугацаа єнгєрсєєр миний гарын шарх ч эдгэрлээ.

Нэгэн сайхан єглєє Пауэлийн айлчлахаар шийдэж, голын гарам хїрээд очихоор бэлтгэв. Хоёр нохойгоо дагуулан буугаа аваад ганцаараа явах гэж байлаа.

Завинда хїрч, суумагц нэг хїн дуудаж зогсоов. Эргэн харвал дїї минь байлаа.

Хєєрхий бяцхан Виржина! Сїїлийн їед урьдын хєгжил баясгалангаа алдаж зан нь ихэд єєрчлєгджээ. Тэр аймшигт явдлаас хойш тєдий л тайтгарч чадаагїй, баахан бодлогошронгуй явах болсон билээ.

-Жорж, хаачих нь вэ? Гэж наашаа дєхєнгєє асуув.

-Чи заавал мэдмээр байна уу Виржина?

-Тийм, эсвэл намайг хамт аваад яваач.

-Юу! Ой руу юу?

-Болохгїй гэж її? Би ойд очоогїй их удлаа шїї дээ. Та намайг ерєєсєє дагуулж явдаггїй шїї дээ.

-Тэглээ ч гэсэн намайг ойд явах дуртайг мэдэх л ёстой. Ойд зугаалах дургїй хїн бий гэж її? Аяа, би шувуу ч юмуу, эрвээхэй ч юмуу, ер нь ямар нэг жигїїртэн байсан ч болоосой. Тэгвэл аминчхан ахаасаа хамт аваад яваач гэж гуйхгїй, тэр сайхан їзэсгэлэнт ой модоор дурараа тэнэх сэн.

-Хожим хоёулаа явъя, харин єнєєдєр…

-Юу харин гэж? Яагаад єнєєдєр болдоггїй юм бэ? Хар л даа, ийм сайхан єдєр!

-Тийм ээ, їнэхээр сайхан єдєр байна, дїї минь, гэхдээ би яг ой руу явах гээгїй юм.

-Тэгвэл хаачих гэж байгаа юм бэ? Хаашаа явах гэж байгаа юм бэ Жорж оо?

-Би Пауэлийн ээжийн урцанд очно. Би очно гэж хэлсэн юм.

-Пээ! гэж дїї минь дуу алдаад, гэнэт хувьсхийн, хэсэг зуур бодлогошрон дуугїй болов.

Энэ нэр аймшигт явдлыг санагдуулсныг мэдээд би ихэд гэмшив. Тэгтэл,

-Ах аа, би индианы урц їзэхсэн, би ер їзээгїйг та мадаж байгаа шїї дээ, хонгор Жорж минь, Жоро ийм л сайн шїї! Намайг аваад яв л даа! хэмээн гуйж эхлэх нь тэр. Хэдийгээр ганцаараа явах хїсэлтэй байсан боловч Виржина чин сэтгэлээсээ гуйж байхыг хараад би цааргалж чадсангїй.

Надад энхрий дїїдээ ч итгэж хэлж болохгїй чухал нууц байсан юм. Тїїнээс гадна, гэрээсээ тийм хол, би єєрєє ч сайн мэдэхгїй газар руу дїїгээ аваад явж хэрхэн болох билээ гэж сэтгэл учир битїїлэг тїгшинэ.

Дїї минь дахиад л гуйж эхлэв.

-Ээж зєвшєєрвєл ч…

-Яадаг юм бэ, Жорж, ээж дургїйцэхгїй ээ. Гэртээ харих хэрэг юун? Хар л даа, би бэлэн байна. Нарныхаа малгайг ч ємсчихсєн. Бид хоёрыг эрж сурахаас ємнє ирчихэж амжина, тэднийх холгїй гээ биз дээ.

-За, гараад ир миний дїї! Хитэг дээр суу. За, хє! Бид хоёр ч хєвлєє дєє, тийм ээ?

Урсгал намуун байсан ба хагас цагийн дараа голын адагт хїрч, дээш єгсєж эхлэв. Энэ хавиас гол нарийсах авч завь, суман завиар явж болохуйц гїнзгий аж. Нар хїчтэй тєєнєсєн байсан ч бид хоёр наранд халж ядарсангїй. Учир юун гэвэл, эрэг дагуу ургасан моддын єтгєн навчист мєчрїїд голын адгаас хагас бээр хэртэй орших мєргїй нїцгэн газар хїрэв. Тэнд эрдэнэ шиш, тємс, уутат чинжїї, амтат гуа, хулуу зэрэг ногоо суулгасан тариан талбай байхыг харав.

Эргийн орчим ногооны талбай хэд хэдэн багавтар байшингаар хїрээлэгдсэн нэлээд том байшин байв. Тэр модон байшин, болхидуу, сийлбэрээр чимсэн баганууд тулсан эртний хийцийн саравчтйа ажээ. Талбай дээр ажиллаж буй боолчуудын дунд хар арьстан, бас улан арьстан индиан хїн ч мэр сэр їзэгдэх авай!

Тэр бол цагаан арьстны эдлэн лав л биш, голын энэ эрэг дээр нэг ч цагаан арьстан суудаггїй билээ. Энэхїї эдлэн, боолчуудын эзнийг баян индиан болов уу гэж бид хоёр таамагласан юм. Ийм тохиолдол бишгїй л байдаг учраас гайхаад ч байсангїй.

Харин манай найзын урц хаана байна вэ? Голын адгаас дээш хагас бээр хїрэхгїй зайд, эрэг дээр байдаг гэж хэлсэн юмсан. Бид хоёр харалгїй єнгєрчихєв її, эсвэл арай дээшээ байдаг юм болов уу?

-Виржина аа? Хоёулаа энд буугаад хїнээс асуу уу?

-Тэр тагтан дээр зогсож байгаа хэн бэ?

-Хэ, миний дїї ч надаас илїї хурц хараатай юмаа, индиан залуу биеэрээ зогсож байх чинь, энэ байшинд суудг юм гэж її Энэ чинь урц биш байна шїї дээ. Айлд ирсэн юм байлгїй. Хараач, наашаа ирж байна.

Намайг тийнхїї ярих зуур Пуэл, бидний зїг яаран алхав. Тєдхєн эрэг дээр ирэдэ, бид хоёрт хаана зогсвол зохихыг зааж єгєв. Урьдын адил єдєн ємсгєл, дїїрэн хатгамалтай, хурц єнгийн дэгжин хувцас ємсчээ.

Бид хоёрыг хїлээгээд эрэг зогсож байхад тїїний гоолиг бие цогцос цэлмэг тэнгэрийн хєх мандал дээр тодрон ялгарах нь дайчин эрийн бяц9хан хєшєєг санагдуулна. Пауэл, бага хєвгїїн байсан хэдий боловч нїд гялбам, зураг шиг їзэсгэлэнтэй ажээ. Тїїний энгийн, онгон сїрлэг сайхан їзэсгэлэнд би бараг атаархаж байсан сан.

Дїї маань Пауэлийг шагшин гайхаж харах шиг санагдсан ба мєн баахан тїгшиж эмээсэн янз харцнд нь тодрохыг би ажиглав. Царай нь нэг улайж, нэг цайрч байгааг хараад, Пауэлийн дїр нєгєє аймшигт явдлыг дахин санагдууллаа гэж бодоод дагуулж ирсэндээ бас л гэмшив.

Бидний гэнэт ирсэнд индиан залуу сандарч тэвдсэн шинж єчїїхэн ч їгїй. Гэтэл цагаан арьстнууд хэнэггїй дїр їзїїлэх гэж ямар их хїч гарган чармайдгийг би сайн мэднэ. Бидний ирэхийг мэдээгїй байсан атлаа яг л хїлээж байсан хїн шиг хэнэггїй, тайван байх аж. Гэхдээ бид хоёрыг хамт ирнэ гэж даанч тєсєєлєєгїй биз.

Бид хоёрыг элэгсгээр хїлээж авлаа. Биднийг нэлээд дєхєж очмогц завины хамраас барьж, эрэгт тулган зогсоогоод, жинхэнэ боловсон хїний намбаар буухад маань туслав.

-Тавтай морилно уу, тавтай морилогтун! гэж хэлээд Виржина руу хандаж, асуусан харцаар хараад,

-Синьоритагийн бие овоо сайжирсан гэдэгт найднам. Танаас асуугаад илїї юм шив дээ, эрхэм ээ. Та нэгэнт урсгал сєрж ийм хол сэлїїрдэж чадсан болохоор бїрэн эдгэрсэн байж таарах нь ээ гэв.

“Синьорита” гэдэг испани їг семинолууд, испанчуудын хооронд эртнээс тогтсон харилцааны ул мєр їлдсэнийг харуулна.

Миний шинэ танилын ємсч зїїсэнд Андалузийн злйлс ч харагдана. Хїзїїндээ мєнгєн загалмай зїїж, гялалзсан урт гурвалжин сэлэм хурц улаан торгон бїсэндээ зїїжээ. Тэр хавийн газар ч Испани нутаг мэт сэтгэгдэл тєрїїлмой. Тэнд харь орны жигтэй хачин ургамлууд, тухайлбал, хятадын амтат зїрж, тансаг хулуу, уутат чинжїї, улаан лооль ургажээ. Тэр бїхэн бол Испанийн колоничлогчдын эдлэнгийн онцло чанарыг хадгалсан жээ. Байшин нь ч Кастиль нутгийн барилгын ул мєрийг тусгасан байх ба сийлбэр нь индианых биш байлаа.

-Энэ танайх уу? гэж би бага зэрэг зовсхийж асуув.

Пауэл, биднийг гэртээ урих боловч би нэг ч урц олж харсангїй. Би андуурсан ч байж магадгїй.

Гэвч Пауэлийн хариулт миний сэтгэлийг тайвшруулав. Тэр байшин бол тэднийх, эхийнх нь (эцэг нь нас эцэслээд удаж байгаа) ээж, дїїтэйгээ гурвуулаа суудаг гэнэ.

-Тэгвэл, энэ юун улс вэ? Гэж ажилчдыг заан асуухад минь

-Манай боолчууд. Индианчууд бид ч соёл иргэншлийн ёсонд орж байгааг харав уу хэмээн инээмсэглэн хариулав.

-Тэн дан негрїїд биш, бас улаан арьстнууд харагдана. Тэд бас боол юм уу?

-Хэн нь ч ялгаагїй боолууд. Та гайхаж байх шив. Манйа овгийнх биш, ямасси аймгийн хїмїїс. Манайхан олон жилийн ємнє тэднийг байлдан дагуулж байснаас олон хїн энд боол болж їлдсэн юм.

Бид байшинд очиход Пуэлийн ээж, залуудаа гойд царайлаг байсан бололтой цэвэр индиан авгай биднийг хаалган дээрээ угтан авав. Одоо ч урьдын їзэсгэлэнгээ алдаагїй бєгєєд индиан їндэсний сайхан хувцастай ухаалаг ялдам хїн байв.

Гэрт нь орвол ангийн олз омгийн зїйлс, испани хийцийн морины тоног хэрэгсэл, гитар, тэр ч байтугай олон ном нїднээ тусна. Индиан айлд соёл иргэншлийн тэмдэг болсон тэдгээр номыг олж хараад дїї бид хоёр багагїй гайхав.

Индиан хїї гэнэт нэгийг санасан бололтой єє гэж дуу алдсанаа,

-Та хїрээд ирдэг юун сайн юм бэ. Таны чархийг хийчихсэн шїї дээ. Ээж ээ, хаана тавьсан бэ? Їгїй ээ, Маюми хаачаа вэ? .Гэлээ.

Сїїлчийн хэдэн їг нь яг л миний бодолд хариу єгч, миний дотоод сэтгэлийн цуурай болж билээ.

-Маюми гэж хэн бэ? гэж Виржина шивнэн асуухад,

-Нэг индин охин, Пауэлийн дїї нь гэж би хариулав.

-За, єєрєє ч ороод ирлээ!

Хээ хатгамал бїхий арьсан гутлтай бяцхан хєл, гунхсан гоолиг биз, шингэн бор царай, шїрэн улаан хацар, уруул, хар нїд хємсєг, урт дэрэвгэр сормуус, тас хар їс, онцгой зохицсон ажээ!

Индианы урлалын чамин тансаг бїхний бїрдэл болсон хувцастай араб їїлдрийн морь єрсєлдєм намалзсан алхаатай индиан охиныг сэтгэлдээ дїрслэн оролдоод їзвэл, та Маюмигийн талаар хамгийн наад захын багахан тєсєєлєлтэй болох юм.

Хєєрхий сэтгэл минь! Энэ бол миний ойн дагина мєн байлаа!

Энэ зочломтгой индиан айлд хэдий болтол ч хамаагїй суумаар байсан боловч нєгєє золгїй явдал санаанд нь байн байн ороод дїї минь нэг л тавгїй байх шиг.

Бид хоёр тэднийд цаг орчим л байв. Энэ цаг хїрэхгїй хугацаа хэдий ахархан ч би эр хїн болсон билээ. Харин замдаа, хєвгїїн ахуй цагийн сэтгэл зїрх минь ард хоцорсныг мэдэрч явсан сан.

_________________
Love is the beauty of the soul

ХЇЙЛС



Би Пауэлийнд дахиад очихыг тэсгэлгїй хїсч, удаж сааталгїй тэдний рїї зорив. Ер нь ч би дураараа байдаг, эцэг эх маань намайг єдєрт юу хийж, хаашаа, хэдийд явж ирж байгааг асууж сонирхох нь їгїй. Миний удаан хугацаагаар алга болоход ан авд явж дээ гэж бодоцгооно.

Би буу, нохдоосоо огт салахгїй, бас гэртээ голдуу олз омогтой харьдаг тул хэний ч сониуч занг їл хєдєлгєнє.

Миний бие їргэлж нэг зїгт, гол гатлан ангуулчахаар явдгийг хэлэх юун. Миний завь голын урсгал, цутгаланг хичнээн удаа ч хага яран хєвєв дєє. Тийнхїї явсаар эргийн мод бїрийг би андахгїй болсон сон.

Пауэл бид хоёрын танилын харьцаа улам бїр бат нєхєрлєл, їерхэл болон зузаарч байв. Бид хоёр бараг єдєр бїр, нуурт аль эсвэл ойд хамт зугаалж, хамт ан хийж буга, гєрєєс, зэрлэг хяруул цєєнгїй авласан билээ. Мань индиан хїї хэзээ язааны туршлагатй анчин бєгєєд намайг ой тайгын олон нууцад сургасан юм.

Ан ав миний дур сонирхлыг урьдын адил тэгтэл татахгїй байсныг би одоо санаж байна. Харин ч ан гєрєєгєє даруйхан дуусгаад харих замдаа тэднийхээр орж, зєгийн балтай конта гэгч амтат ундаа, зїссэн хулууг, їїнээс ч илїї амттай инээмсэглэсэн Маюмигийн гараас авч уухсан гэж мєрєєдєж явдаг байлаа.

Тэр гайхамшигт хэдэн долоо хоног зїїд зэрэглээ мэт жирэлзэн єнгєрлєє. Миний хожмын амьдралд тэр єдрийнхтэй зїйрлэх тийм баяр баясгалан тохиолдоогїй.

Ойд зугаалахаар явахад минь Виржина салахгїй дагана. Ойд улам л дуртай болж байна, ойгоор ингэж тэнїїчлэхэд сэтгэл сэргэдэг гэж ярих боллоо. Зарим їес ганцаараа явах хїсэлтэй байх авч дїїдээ татгалзаж бас їл зїрхэлнэ. Дїї минь Маюмид учиргїй татагдах болсонд би нэг их гайхсан ч їгїй.

Бие цогцос, зан тєрхєєрєє хоорондоо єчїїхэн ч тєсгїй боловч Маюми ч бас Виржинад сайн байсан. Виржина цайвар царйа, алтан шар їстэй байхад Маюми бор царай, тас хар їстэй. Зан тєрхєєрєє бїр ч ярилтгїй эсрэг тэсрэг. Дїї минь тагтаа мэт аймхай байхад, индиан охин харцага мэт зоригтой. Эдгээр эсрэг чанар нь тэр хоёрын їерхэл нєхєрлєлийг улам ойртуулж батжуулсан байж болзошгїй юм. Ер нь иймэрхїї зїйл элбэг тохиолддог шїї дээ.

Хоёр охинд хандах миний сэтгэл бїр эрс тэс. Би дїїгийн уян зєєлєн занд нь дуртай атлаа Маюмигийн шазруун зоримог занд бас дуртай сан.

Пауэл, бид хоёрыг анд явахад хоёр дїї маань тэднийд їлдээд тариан талбай, тєгєл, эсвэл цэцэрлэгээр зугаална. Бас тоглож, дуулж, ном уншина. Маюми индиан їндэсний хувцас ємсдєг боловч боловсролгїй харанхуй хїн биш байжээ. Маюмид олон ном, мєн гитар, мандолин маягийн испани хєгжим байдаг ба аль алинаар нь ч тоглочихно. Оюун ухааны боловсролоороо бардам Рэндольфын охины дориун сайн найз байж ч чадах билээ. Залуу Пуэл ч єєрцгїй, надаас илїї л гэхээс дутуугїй боловсролтой хїн. Тэдний эцэг їїргээ хєсєрдїїлээгїй аж.

Виржина бид хоёрын хэн нь ч, хэзээ ч тэгш бус байдлын тухай бодож байгаагїй. Бид хоёрын индин хїїхдїїдтэй тогтоосон їзрхэл нєхєрлєлдєє їнэхээр татагдаж, тэмїїлдэг байв. Бид хоёр ямарваа явцуу їзэл бодлын талаар тєсєєлєхєд даанч балчир, їерхэл нєхєрлєлдєє хиргїй тунгалаг бодол санаагаараа ханддаг байлаа. Тэгээд ч буруу зїйл хийж байна гэсэн бодол нэг ч удаа толгойд орж байсангїй.

Охид, бидэнтэй хамт ойд байн байн явахад бид хоёр анчин дургїйцдэггїй байлаа. Бид хоёр дандаа хурдан буга хєєцєлддєггїй, харин ч хэрэм зэрэг жижиг амьтан агнах нь элбэг. Тэгэхдээ танхил дагуулуудаасаа тєдий л холддоггїй байв.

Маюми бол моринд гарамгай, зоригт анчин байлаа. Гэтэл Виржина минь моринд дєнгєж сурч байлаа.

Хэрэмний анд шохоорхох болоод би нохдоо гэртээ їлдээж, олз омогтой харих минь ховордож эхлэв.

Бидний зугаалга, зєвхєн ой модоор хязгаарлагдахгїй. Нуурт очиж, билїїс, хєх дэглий, тогоруу авладаг сан.

Нуурын дунд нэгэн гайхамшигт сайхан хїйлс байв. Нєгєє золгїй явдал болсон арал биш, тїїнээс арай дээхнэ, голын адгаас холшгїй оршдог арал. Нэлээд том хэмжээтэй, тєв хэсэг нь доворхог, ихэнх хэсэг нь ойг мєнх ногоон царс, мовь, гоньд, амтат зїржийн бут гээд л Флорида нутгийн ургамлаар хучигджээ. Хурц шар цэцэгт бут сєєг, анхилуун яргай, сайхан їнэрт ургамал бїрхэн ургажээ. Сїрлэг дал модод тэртээ дээр сїндэрлэн, єргєн том шїхэр мэт титэм нь давхар ногоон лавиранг санагдуулна.

Ой хичнээн єтгєн боловч гаталшгїй ширэнгэ бус. Хаа нэгтээ шимэгч хортой євс, ороонго чєдєр євс, зэрлэг усан їзмийн саглагар мєчир, холтослуур, хайтан цэцэг, бромели, анхилуун цахирам зэрэг ургамал орооцолдон зам хааж саатуулна. Арай тм модод сондгой, энд тэндгїй байх б моддын хооронд цэцгээр хучигдсан ширэг євст сайхан ойн цоорхой їе їе тааралдана.

Тэрхїї їзэсгэлэнт хїйлс манай хоёр гэрийн яг дунд оршино. Пауэл бид хоёр дандаа тэнд болзож, ан ав хийдэг сэн.

Хэрэмнїїд мод дамжин харайлдаж, ойн цоорхойд, сойр, заримдаа бгу ч тааралдана, эрэг дээрээс бид хоёр нуурт амьрагч усны амьтдыг агнадаг байлаа.

Эл дундын газар уулзахдаа дїї нараа їргэлж дагуулж явдаг байв. Хоёр дїї маань тэр їзэмжтэй сайхан газарт жигтэйхэн дуртай, ямар нэг толгой дээр гараад єндєр дал модны сїїдэрт хоргодон суух зуур бидний хоёр анчин ан олз элбэгтэй бэлд їлдчихээд ой модоор нэг цуурайтуулан буудаж гарна. Ан хийсээр уйдаж эхэлбэл толгой руу гарч олзоо гайхуулах ба ялангуяа хоёр охины сониуч зан бахдлыг тєрїїлэх ховор чамин шувуу агначихвал ихэд маадгар байдаг сан.

Биднйи ан азтай ч бай, азгїй ч бай, би Пауэлээс ємнє залхаж орхидог байв. Би ан хийхэд найз шигээ тэгж их хорхойтдоггїй, харин манай хоёр охин сууж буй зєєлєн ногоон дээр хамт суухыг илїїд їздэг байв. Винтовын дуунаас Маюмигийн дуу хоолойг сонсож суухад чихэнд хавьгїй чимэгтэй, ан олз харснаас Маюмигийн нїдийг харж байх нь илїї таатай санагддаг сан.

Гэтэл миний хайр сэтгэл дуугий нь сонсож, царайгий нь харахаас їл хэтэрнэ. Бид хоёр хоорондоо хайрын тухай нэг ч їг ярилцаагїйгээр їл барам Маюми надад сайн эсэхийг ч би ер мэдээгїй билээ. Миний сэтгэл їргэлж баяр жаргалаар бялхаж байсангїй. Маюми надад ямар бол хэмээн эргэлзэх бодол цэлмэг тэнгэрт бєртийх їїл мэт намайг байнга шаналгадаг байлаа.

Тэгтэл бас нэг зїйлд миний сэтгэл гонсойх болов. Надад тэгж санагдсан ч юмуу, миний дїї Виржина, Маюмигийн ахыг хэтэрхий анхаарч, Пауэл ч Виржинад их анхаарал тавих болсныг ажиглав. Ийм бодол намайг зовоож, миний гайхаш тасарч байлаа. Юунаас ийнхїї сэтгэл зовж байснаа тайлбарлаж їл чадна. Дїї бид хоёр арьсны єнгє, нийгмийн даврааны ялгааг мэдэж ойлгоход дэндїї залуу байсан гэж би дээр дурьдсан маань їнэндээ тийм биш байжээ. Бид бараан арьст хєршїїдтэйгээ тийнхїї чєлєєтэй нєхєрлєж байхдаа ямар нэг буруу зїйл хийж буйгаа зєнгєєрєє мэдэрч байснаа хэлэх ёстой. Тэгээгїй бол миний сэтгэлийг юу тэгтэл зовоох билээ дээ? Виржина ч бас миний тэр сэтгэлийг хуваалцаж байх шиг байв. Бид хоёр хоёулаа нэг л тавгїй байвч сэтгэлээ уудалж ярилцаагїй. Миний бодлыг дїї минь гадарлачих вий гэхээс би эмээж байлаа. Виржина ч бас нууцаа тайлагдахад дургїй байх нь мэдээж.

Залуу насны тэдгээр хайр дурлалыг зєнгєєр нь орхисон бол яаж тєгсєх байсан бол? Цагийн эргэлтэд бєхєх байсан болов уу? Эсвэл хувирч єєрчлєгдєх цаг ирж, эсвэл тасралтгїй цэцэглэн мєнхєд хальж байх байсан болов уу? Цаашдаа зоргоор нь хєгжїїлсэн бол ямар хувь тавилан хїлээж байсныг хэн мэдэх билээ дээ. Гэтэл тийм биш, дурлалд саад тотгор ямагт учрах ажээ.

Биднийх ч мєн єєрцгїй, бидний сайхан їехэр нєхєрлєлд гэнэт, огт санаандгїй байтал тасарч билээ. Дїї бид хоёр нууж хаах санаа агуулаагїй атлаа нєхєрлєлийнхєє талаар эцэг эхдээ нэг ч їг цухуйлгаагїй байна. Хэрэв бид хоёроос асуусан бол бид хоёр худал хэлэхийг цээрлэдэг байсан учраас їнэнээ хэлэх нь зайлшгїй. Гэтэл хэн ч юу ч асуугаагїй, бид хоёрыг єдєр єнжилгїй алга болоход гайхах хїн ер гараагїй юм. Би ч анчин хїн болохоор явалгїй яахав, харин Виржина модонд улам дурлаж, намайг салахгїй дагахад нь би баахан гайхаж байснаа ээж маань їїнд нь дасч, бид хоёр гэрээсээ дураараа гарч, явж явж ирэхэд хэн ч хаачсаныг їл асууна.

Зэрлэг ой хєвчид бид хоёрт хэн хань болж явдгийг нуух гээгїй гэдээ би дээр хэлсэн. Дахин хэлэхэд энэ ч бас яг їнэн їг биш. Тэр талаар дув дуугїй байсан маань нэг ёсны заль байлаа. Дїї бид хоёр ямар нэг буруу хэрэг хийж байгаагаа мєн бидний їерхлийг эцэг, эх маань талархахгїй гэдгийг нууцхан гадарлаад байсан юм. Эс тэгвэл нууцаа хаанаас тэгтлээ чанд хадгалах билээ.

Бидний тэрхїї жаргал цэнгэлд удаан їргэлжлэх хувь байсангїй. Баяр цэнгэлд маань гэнэт огт санамсаргїй тєгсгєл ирэв.

Нэг єдєр бид дєрвїїлээ урьдын адил хїйлс дээрээ байлаа. Ангаа дуусаад Пауэл бид хоёр толгод дээр, хоёр дїїтэйгээ хамт модны сїїдэрт суун элдвийг хїїрнэн, хайр сэтгэлийн дуугїй ярианд автан суув. Би єєрийнхєє санаж мєрєєдєж явдаг хїнээ харж, миний харц, харцтай нь тулгарах мєчид туйлгїй баясан жаргалтай байлаа. Орчноо їл сонирхох тул залуу индиан, миний дїї хоёр ч бас тийм харц солилцон суугааг би эс ажиглана. Тэр їед надад Маюмигийн инээмсэглэлээс єєр юу ч хэрэггїй байлаа.

Тэгтэл бид дєрвийн сольсон їг, харц, хєдєлгєєн бїгдийг алдалгїй тїгшин ажигласан нїд бас байжээ. Ноход маань босон харайж, архирсаар моддын дундуур давхин оров. Мєчир тачигнан, хувцас ширчигнэх дуунаар тун ойрхон хїмїїс байгаа нь мэдэгдэв. Ноход ч архирч боргоохоо больчихоод сїїлээ шарвагнуулахыг їзвэл найз нєєхд юмуу ойр дотны л хїмїїс бололтой.

Тэд навчсын араас гараад ирлээ. Манай аав, манай ээж байх нь тэр!

Тэдний бараанаар Виржина бид хоёр год харайн босов. Ямар нэг муу совин татаж, буруу хэрэг хийсэн мэт гэмшиж эхлэв. Эцэг эх хоёулаа хємсгєє зангидсан байхыг ажиглав. Тэр хоёр тэвдэж сандарсан, ууртай байв.

Ээж маань тїрїїлэн ойртож ирэв. Амаа зэвїїцэнгїй жимийжээ. Гарал угсаагаараа Рэндольфынхноос ч илїї сайрхдаг хїн сэн.

-Юу болж байна? Миний хїїхдїїд її, индианууд дунд байгаа хэрэг її? гэж дуу алдлаа.

Залуу Пауэл босч зогсоод юу ч эс хэлэв. Гэвч тїїний харц бїхнийг даанч тодорхой ойлгосныг илтгэнэ. Манай эцэг эхийг бардам харцаар хараад хойноосоо дагахыг дїїдээ дохичихоод ихэмсгээр явж одов.

Виржина бид хоёр їг дуугїй мэлэрч орхиод найз нартаа баяртай ч гэж хэлэх сэхээ орсонгїй.

Би ч тэндээс шалавхан холдож, Виржина аав, эж хоёртой цуг буцав. Тэднийг хїйлс рїї хїргэж ирсэн завин дээр сэлїїрчин негрїїдээс гадна бас цагаан арьстнууд байхыг олж харав. Тэд бол эцэг, хїї хоёр Рингольд ажээ.

Би завиа аваад ганцаараа буцав. Нуур гатлах їедээ эргэн харвал индианы суман завь голын адаг руу орж байлаа. Эрлийз хїї, тїїний дїї бидний зїг харж байгаа нь тод їзэгдэнэ. Тэд надаас нїд їл салган ширтэж, хэдийгээр миний зїрх шимшрэн, маш удаан хугацаагаар магадгїй їїрд хагацах мэт уйтгар гуниг эзэмдэн байсан атал гараа далайж салах ёс гїйцэтгэх зїрх хїрсэнгїй!

Ээ хэлэг! Миний зєн намайг хуурсангїй. Тэр єдрєєс гурав хоногийн дараа намайг Вест Поинт дахь цэргийн сургуульд суралцуулах болж, алс єрнє зїг мордохоор юм хумаа тєхєєрч эхэллээ. Дїїг минь ч бас, Пуританы хот бїрд байдаг эмэгтэйчїїдийн сургуульд явуулах болсон. Энэ явдал цэцгийн орныг дахин харахаас олон он жилийн тэртээ болсон билээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

ВЕСТ ПОИНТ



Вест-Поинтийн цэргийн сургууль бол дэлхий дээрх хамгийн сайн сургуулийн нэг. Тэр шашны эрхтнїїдийн эрхшээлээс чєлєєтэй, жинхэнэ эрдэм мэдлэгт сургадаг, хэрэв сурахгїй бол сургуулиас хєєж орхино. Уг сургуулийг тєгсєгчид эрдэм боловсрол сайн эзэмшсэн байдаг ба гэхдээ мєхсєн хэлээр чалчдаг, шїлгийн цохилт єргєлт болгоныг мэддэг Оксфорд, Кембрижийг тєгссєн тотьнуудтай огт тєсгїй билээ. Вест-Поинтыг тєгссєн хїн бол амьд хэл, шинжлэх ухаан судалдаг, урлагийг ч орхихгїй, тїїний хамт ургамал судлал, шугам зураг, геолог, одон орон, инженер, цэрэг дайны гээд дуртай мэргэжлээрээ тєгсєнє. Товчоор хэлбэл, тєрийн єндєр албан тушаалд тэнцэх, удирдаж захирах чадвартай, тэгээд бас даалгасан їїргийг дуулгавартай, яг таг биелїїлэх чадвартай хїн болж гардаг юм.

Хэрэв миний бие ном эрдэмд тэгтэл дурладаггїй байлаа гэхэд энэ сургуульд эрдэм номоос залхууран огоорч чадахгїй биз ээ. Вест-Поинтод сурлагаар хоцрогдсон “мулгуу” хїн байдаггїй. Тэнд гэр бїлийн эрх дарх, хєрєнгє чинээний ялгаа байхгїй. Суралцаж дийлэхгїй бол ерєнхийлєгчийн хїї байсан ч ялгаагїй сургуулиас хасна. Хасагдаж нэр тєрєє бузарлахаас эмээж би єєрийн эрхгїй тун шамдан суралцаж, тєдєлгїй тэргїїний ихээхэн мэдлэгтэй оюутны нэг болж чадсан билээ.

Сонсогчдын амьдралыг нарийвчлан єгїїлэх нь сонирхолгїй, нэг маягийн цэргийн сургуулиудын єдєр тутмын дэглэмтэй, харин ч Вест-Поинтынх арай хатуу сахилгатай байв. Тэндхийн амьдрал цэргийн хуарангийн боолын амьдралаас ялгарах зїйл бараг їгїй. Гэвч би тїїнийг зоригтой даван туулж байв. Гэхдээ цэргийн хїн болох гэж хїссэндээ бус нєхдєєсєє хоцрохгїйг, хоцорсон сурагчдын тоонд орохгїйг хичээж байсан билээ. Миний урьдын чєлєєт амьдралаас эрс ялгаатай тэр хавигдмал амьдралд надад тун хїн санагдах мєч бишгїй нэг байсан сан. Тэнд байхдаа гэртээ харихыг, ой хєвч, нуга хєндийдєє очихыг хамгийн гол нь ард хоцорсон нєхдєдєє учиргїй яаран тэмїїлдэг сэн.

Миний бие зїрх сэтгэлдээ Маюмиг хайрласаар, урт хугацааны хагацал хайр сэтгэлийг минь бєхєєж чадаагїй юм. Тэр гунигт хагацлаас сэтгэлд минь гарсан зайг юу ч хэзээ ч бєглєж чадахгїй гэж би боддог. Миний залуу насны хайр сэтгэлийн амтат сайхан дурдатгалыг орлох уюу зйалуулах зїйл хаана ч байхгїй. Єглєє, єдєр, шєнє гоо їзэсгэлэнт дїр нь нїдэнд минь бууж, єдрийн бодол, шєнийн зїїд болон їзэгддэгсэн.

Тийнхїї єчнєєн урт хугацаа єнгєрєєд би ч энэ л янзаараа байх биз гэж бодож явлаа! Миний сэтгэлийг Маюми шиг тэгтэл татсан хїн нэг ч тааралдсангїй. Єєр ямар ч баяр баясгалан надад тэр їеийнх шиг жаргал цэнгэл авчирч байсангїй. Лете1 голын уснаас амссан ч мартахгїй биз. Тэнгэрийн элч єєрєє тэгж хэлсэн ч би итгэхгїй, ингэж чадах ч їгїй.

Гэтэл хїний санаа бодол тийм биш ажээ! Энэ талаараа би бусдаас ялгарах юмгїй, амьдралынхаа яг л тэр їе ихэнх улс иймэрхїї алдаа гаргадаг аж.



1 Лете- эртний Грекийн домог їлгэрт гардаг газар доорхи нэгэн голын нэр. Талийгаачдын сїнс тэр уснаас уувал ємнєх явдлаа мартдаг аж.



Ээ халаг! Хайр сэтгэлийн цагийн урсгал, хагацлын эрхэнд мартагддаг гэж юутай їнэн їг вэ? Дурлал гагцхїї хоосон дурсамж дуртатгалаар амьдардаггїй. Хэдийгээр санаа бодлыг бахдан шагширдаг боловч хїний тогтворгїй чанар бодитой оршин байгаа зїйлийг илїїд їздэг юм. Хорвоо дээр царайлаг бїсгїйчїїд ховор боловч бїхнээс хосгїй хєєрхєн ганц бїсгїй байдаггїй, мєн бусдаасаа онцгой цэвэрхэн эр хїн ч байдаггїй билээ. Хоёр яг адилхан сайхан зургийн аль нїдний хараа булаасан нь танд илїї сайхан санагдана. Сэтгэлтэй улс хагацлын мєчийн тухай бодохдоо айж эмээдэг нь зїгээр нэг шалтгаангїй хэрэг биш юм. Шугам, єнцєг, хэрэм бэхлэлт, шагайвар нїхний тухай єгїїлэх сурах бичиг, єдрийн байнгын бэлтгэл сургууль, хатуу ор, тїїнээс ч илїї хатуу шєнийн харуулын байр энэ бїхний аль нэг нь, эсвэл эд бїгдээрээ Маюмигийн тухай дурдатгалыг минь хєєн зайлуулдаг болов уу? Эсвэл Саратога, Бальстоноос Вест-Поинтод їе їе зочилж ирдэг бїсгїйчїїдийн хєєрхєн царай юу? Эсвэл дїрэмт хувцастай сонсогч биднийг ирээдїйн баатар эр, ирээдїйн генералууд гэж тооцдог, манай сургуульд байнга ирдэг манай офицеруудын, бидний ойрын хєрш, цайвар їст охид уу? Эдгээрийн аль нь миний санаанаас Маюмиг зайлуулсан юм бол? Аль нь ч бай хамаа алга, гол нь їнэхээр тэгсэн юм. Залуу насны минь хайр сэтгэлийн дурсамж улам бїдгэрсээр байлаа.

Маюми! Їнэхээр олон жил єнгєрєхєд тийнхїї мартагдаж эхэлсэн юм шїї! Чиний царай дїр бїдгэрэхээс ємнє инээмсэглэн мишээсэн мєн ч олон царай харсан даа. Тэрхїї сиренїїдийн1 уянгат дуунд автахгїйг хичээн удаан тэмцсэн боловч би жирийн їхэх їйлтэн болохоор зїрх минь тэр дур булаам зїйлст эрхгїй татагдсан билээ.

Миний анхны дурлал оргїй мартагдсан гэвэл худал болно. Тэр маань хєрч эхэлснээс бус бєхєєгїй юм шїї. Дээдсийн хїрээлэнгийн зугаа цэнгэлээр чєлєєт цагаа єнгєрєєж байхад ч їе їе дурсагдан санаанаас гардаггїйсэн. Шєнийн жижїїртэй цагаар гэрээ ямагт дурсан санадаг ба тэр бїхний дундаас Маюмигийн дїр тодоос



1 Сирена –Эртний Грекийн домогт гардаг далавчтай хїїхнїїд. Дуугаараа усан цэргїїдийг уяраан алмайруулж сїйрэлд оруулдаг.



тод дурсагддаг байлаа. Маюмийг гэсэн сэтгэл минь хєрсєн болохоос биш бєхєєгїй билээ. Гэвч дахин уулзвал хуучин шигээ л бадран асах нь лавтай гэдэгт би итгэл дїїрэн байна. Сургийг нь ч болтугай дуулсан бол бас л тэгэх байсан юм. Хэрэв намайг мартсан, єєр хїнд хайр сэтгэлээ єгсєн гэдэг сураг дуулдсан бол миний бага насны дурлал, хуучныхаа хїчээр сэргэх байсан нь гарцаагїй.

Тэгэхээр би бїхнийг мартсан гэж її? Би Маюмид хайртай хэвээрээ байх нь.

Хєгжмийн нэг эгшиг нєгєєгєє тїрэн зайлуулдаг атал умардын цайвар охид миний зїрхнээс ємнєд нутгийн бор царайт гоо охины дїрийг зайлуулж эс чаджээ.

Суралцах хугацаанд би Маюмигийн барааг харах нь байтугай сургий нь сонсоогїй билээ. Таван жилийн турш би гэр орноосоо, дїїгээсээ алс амьдарлаа. Сургуулийн амралтаараа дїї бид хоёр эцэг, эх дээрээ очно. Тэр хоёр маань жил бїр умард нутгийн Бальстон, Саратога, Нью Порт зэрэг олон хїнтэй сувиллын газар амрах бєлгєє.

Зуныхаа амралтаар нутагтаа очих сон гэж хичнээн хїсэвч (Виржина ч бас адил) “эх маань ган болд мэт, эцэг маань хад чулуу мэт” бидний хїсэлтийг тууштай няцаалаа.

Тэдний дургїйцлийг би ч гадарлаж л байлаа. Манай бардам эцэг, эх хоёр маань тэгш бус гэрлэлтээс айж болгоомжилсон хэрэг. Арал дээр харсан зїйлээ мартаагїй ажээ.

Сувиллын газар Рингольдынхонтой їргэлж тааралдана. Аренс мєн л Виржинагийн араас гїйсээр. Одоо тэр этгээд дээдсийн хїрээлэнд нэг чухал амьтан болсон ба мєнгєє зоргоороо зарж Нью-Иоркийн “тэргїїн арав” хэмээгдэгч хуучин оёдолчин, зуучлагчдаас дутахгїйгээр алт мєнгєє зоргоороо зарж явдаг болжээ. Би Аренст урьдын адил дургїй хїрдэг атал ээж маань тїїнд бас л талтай байдаг юм.

Виржина тїїнд ямар байдгийг би хэлж мэдэхгїй. Дїї минь одоо нэгэнт насанд хїрсэн бїсгїй, жинхэнэ сурвалжит авхай, гоо хїїхэн болсон ба амьдралаас их зїйл сурсан, тїїний дотор манай їеийн хамгийн чухал салшгїй чанар болсон сэтгэлийн хєдєлгєєнєє чадмаг нууж сурсан байлаа. Виржина заримдаа хэт хєєр хєгжилтэй байснаа (тэр нь надад бяцхан хуурамч мэт санагдана) гэнэт больчихно. Заримдаа санаашрангуй, бїр хїйтэн хєндий, ихэмсэг байдалтай болно. Гадаад тєрх нь тийнхїї улам сэтгэл татам болохдоо миний бїхнээс илїї хайрлан їнэлж явдаг олон зїйлийг, тїїний дотор уян зєєлєн сэтгэлээ алдсан байх вий хэмээн би эмээж байлаа. Андуурсан байж ч магадгїй юм.

Дїїгээсээ асуух юм тун ч олон байсан авч хїїхэд ахуйн гэнэн итгэл нэгэнт єнгєрсєн учраас дїїгийнхээ зїрх сэтгэлийг хєндєж ярихад ёсорхол яахан тус болно. Єнгєрсєн явдлын талаар, тухайлбал, ой хєвчєєр дураараа тэнїїчлэн, нуураар зугаалж, дал модны сїїдэр туссан хїйлсийн тэрхэн хэсгийн талаар хоорондоо юу ч эс дурсана.

Тэр талаар би чухамдаа ямар ч тодорхой тєсєєлєлгїй байлаа. Би баахан сэжиглэмтгий, бас нэлээд няхуур атлаа сохор ажиглагч, дэндїї хайхрмжгїй хїмїїжїїлэгч ажээ.

Миний таавар магадтай болох нь зайлшгїй. Эс тэгвэл, бид хоёрын хоёуланг тэгтэл баясгаж байсан зїйл, уулзалтын тухай одоо миний дїї юунд чимээгїй байх билээ? Буруу хэрэг хийж байснаа эцэг эх маань дургїйцэхэд л мэдсэнээс хойш тэр талаар амаа хамхив уу? Эсвэл дээдсийн хїрээлэнгийнхэн дунд хїїхэд ахуй цагийн даруу хонгор найз нараа санахдаа дургїй нь хїрдэг болоо юу?

Виржинагийн цээжинд хайр сэтгэл тєрж байсан эсэхийг би таамаглаж ядна. Їнэхээр тийм байсан бол одоо хэвээрээ болов уу? Їїний учрыг би хэзээ ч олж чадахгїй нь ээ. Бие биедээ итгэмжлэн ярилцдаг цаг нэгэнт єнгєрчээ.

Їгїй ч юм шиг, хэрэв залуу индианд сэтгэлтэй байсан бол одоо ч мартагдаж, зїрх сэтгэлээс нь магадгїй санаа бодлоос нь ч арилан одсон буй заа. Тэр сэтгэл нь одоогийн шинэ найз нєхдийн дунд, чихэнд нь цаг їргэлж ая тал зассан їг шивнэн эргэлдэж байдаг їнэртэн ханхлуулсан дэгжин залуусын дунд мартагдаа биз. Хуучин нєхдєє надаас илїї мартсан байж таарна. Би ч гэсэн мартаагїй гэж її дээ? хэмээн миний бие сэтгэх бєлгєє.

Бид дєрвїїлээ байсан, гэтэл би зєвхєн єєрийнхєє зїрх сэтгэлийг мэдэж байсан нь хачирхалтай юм. Залуу Пауэл, Виржина хоёр бие биеэ бахдан ширтдэг байсан эсэхийг би анзаарч мэдээгїй. Би зєвхєн таамаглаж, сэжиглэж, тааварлаж байлаа. Хамгийн гайхалтай нь гэвэл, би єєрєє бусдаас илїї сонирхож байсан тэр хїний сэтгэл зїрх ямар байдгийг огт мэдэхгїй байв. Би єєрийгєє азтай хїн гэж боддог байсан нь їнэн. Нэг ч їг биш, харин харц, хєдєлгєєн, яльгїй жижиг хэрэг миний зїрхэнд урамтай найдвар тєрїїлж байв. Гэсэн ч эргэлзэх шаналах минь олонтаа. Эцэст нь хэлэхэд, Маюми надад ерєєсєє хайргїй байж ч магадгїй!

Ийм бодлоос миний сэтгэл эмзэглэн зовог байв. Шуудхан хэлэхэд чухамхїї энэ бодол л Маюмигийн тухай дахин санагдуулж, миний ганцаардсан хайр дурлал дахиад л дїрэлзэн асдаг байсныг одоо эргэн санахад сэтгэл таатай байна!

Хайран нэр минь хугарч дээ! Тачаалаас єєрцгїй хїчтэй цохилт боллоо! Зовуурь нь хайрын чинээ зузаан бєгєєд нєлєєгєєр нь дэнлїїний гэрэл сїїмэлзэн, миний нїдний ємнїїр жирэлзэн хєєрхєн царайнууд бїдгэрэх авай! Миний бодол санаанд цэцгийн орон, нуур, хїйлс, Маюми дахиад л эргэлдэнэ.



Таван жил сунайтал єнгєрч, миний суралцах хугацаа ч дуусна. Тєгсгєлийн хїнд шалгалтууда амжилттай давж єндєр їзїїлэлттэй онц диплом авсан маань цаашдын албанд ямар тєрлийн зэвсэг сонгох боломж олгов. Их буу, морьт цэрэг, инженерийн албаны алиныг ч сонгох эрхтэй байсан хэдий боловч винтовыг илїїд їздэг тул сонгон авав. Тийнхїї явган цэргийн албыг сонгож, буучдын хооронд бїртгїїлэв. Сонин дээр надад дэслэгч цол олгосон тухай нийтэлсэн байв. Удалгїй би чєлєє авч тєрєлх гэр рїїгээ мордов.

Дїї минь ч эмэгтэйчїїдийн сургуулийг онц дипломтой тєгсч надтай хамт гэртээ харихаар замд гарлаа.

Эцэг маань биднийг угтсангїй, гагцхїї бэлэвсрэн хоцорсон эх минь нїд дїїрэн нулимстай, уй гунигтай угтаж билээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

СЕМИНОЛУУД



Флоридад эргэж ирэхдээ тєрєлх нутгийн минь тэнгэрт дайны їїл хуралдаж эхэлснийг ажигласан юм. Дайн хэзээ ч дэгдэж болзошгїй байсан тул миний цэргийн амьдралын анхны сорилт бол эх нутаг, орон гэрээ хамгаалах дайн болох ажээ. Дайны тухай мэдээнд би тєдий л гайхсангїй. Дайн бол цэргийн сургуулийнхны байнгын нэг дуртай сэдэв болдог байлаа. Єєр хаана ч дайны бїхий л боломж, ирээдїйн тєлєвийг тийнхїї нарийн ширийн хэлэлцдэггїй биз ээ.

Америкийн Нэгдсэн Улс сїїлийн арван жилийн турш дэлхийн бусад оронтой дйан дажин хийгээгїй билээ. “Євгєн Хикорийн”1 тємєр гар хил орчмын дайсныг айлган дарж байв. Арав гаруй жил дайсагнал зогсож, нам тайван амьдарсаар ирсэн авч status guo2 эцэс болов. Улаан арьстнууд дахиад л эрхээ хамгаалан босчээ. Тэгэхдээ хил орчмын нутгаар бус хэний ч санаанд ороогїй газар, “алс єрнєдєд” цэцгийн орны зїрх болсон газарт тэмцэл єрнєсєн байна. Тийм ээ, Флорида нутаг бас нэг дайн явагдах тайз болон хувирах ёстой болжээ. Єгїїлэл маань їнэндээ тїїхийн баримт дээр тулгуурласан учраас Флоридын єнгєрсєн тїїхийн талаар хэдэн їг дурдъя.

1821 онд Испанийн далбаа Сан Августино, гэгээн Марксын цамхаг дээр намирахаа болиод, Америк тив дэх сїїлчийнх нь эзэмшлийн нэг болох энэ їзэсгэлэнт нутгийг захирах эрхээ алдсан юм. Нарийн хэлбэл, Флорида бол Испаний хувьд тїшиц газар байснаас биш, хэрэг дээрээ захиргагаа хэдийнэ алдсан байжээ. Бууж єгєхєєсєє бїр ємнє индианчууд шахагдан єргєн уудам нутгаас дїрвэн зайлж хэрэм цайзанд бїгэх болсон аж. Испанийн эзэмшил гацаанууд эвдэрхий балгас болон хувирч, тэдний адуу, їхэр уудам тал хєндийгєєр зэрлэгшин тэнэж, нэгэн цагт цэцэглэн хєгжиж байсан эдлэнгийн буурь дээр шарилж ногоо халиурах болжээ. Нэгэн зууны турш эзлэх захирах зуураа гайхамшигт



1 “Євгєн Хикори”- 1829-1837 онд АНУ-ын ерєнхийлєгч байсан Эндрью Жексон

2 Status qui –урьдын байдал (латин їг)



сайхан барилга суурин олныг барьж байгуулсан барилга байшингийн нуранги їлдэц нь, саксон хийж маяг оруулахыг хичээн тэдний оронд барьсан хожмын барилгаас хавьгїй бат бэх болох нь Испани їндэстний урьдын алдар цуу сїр хїчийг илтгэнэ.

Гэвч байлдан олсон эх нутгаа удаан хугацаагаар эзэмших хувь индианчуудад олсдонгїй. Цагаан арьстны єєр нэг їндэстэн, тэдэнтэй эр зориг, хїч чадлаараа тэнцїї улс умард зїгээс довтолж эхлэхэд, эрт орой хэзээ нэгэн цагт єєрсдєє ухарна гэдгийг индианчууд ойлгосон юм.

Одоо ерєнхийлєгчийн суудал эзэлсэн тэр догшин цэргээр1 удирдуулсан зэвхий царайт засгийн эрх булаагчидтай нэг мєргєлдєєд авчээ. Индианууд ялагдаж, ємнє зїг, нутгийн тєв хїртэл тїрэгдсэн юм. Гэвч энд халдашгїй эрхийн гэрээ байгуулав. Гэрээг ёслол тєгєлдєр гїйцэтгэж, газар нутгаа эзэмших эрхийг ёслол тєгс тангараг єргєн баталснаар Семинол овгийнхон сэтгэл хангалуун їлдсэн ажээ.

Хїчтэй, дорой хоёрын хооронд байгуулсан аливаа гэрээ хэлэлцээ бол хїчтэн нь дур зоргоороо зєрчиж байдаг эмзэг зїйл билээ. Энэ удаа ч гэрээний болзлоо ичгїїргїй эвдсэн байна.

Адал явдал хайгч цагаан арьстнууд Индианы нутгийн хил орчмоор сууж, индианы нутгаар хэрэн тэнїїчлэхдээ зїгээр нэг явсангїй. Газар нутгий нь шинжин сонжиж, будаа, хєвєн, чихрийн нишингэ, будаг, оливки, амтат зїрж тарьж болохоор їржил шимт сайхан нутаг гэдгийг ажиглаад авчээ. Тэгээд тэр нутгийг эзэлж авахыг туйлаас хїсчээ, тїїгээр ч їл барам єєрийн нутаг болгохыг хатуу шийдсэн аж.

Гэрээ байсан боловч тэдэнд уг гэрээг сахин мєрдєх хэрэг юун? Жорж, Каролина мужийн хоосорсон эдлэнгийн эзэд, ємнєд нутгийн негр боолын худалдаачид гээд адал явдал хайгч зїсэн бїрийн этгээдэд гэрээ хэлэлцээр, тэр тусмаа улаан арьстнуудтай байгуулсан гэрээ ямар пад байх билээ? Тэр хэлэлцээг цуцлах хэрэгтэй!

Тєдий л ёсорхог бус “Их эцэг” тэдний тєлєвлєгєєг дэмжин хєхїїлсэн аж.

“Зїйтэй, сайн байна. Семинолын газрыг авах хэрэгтэй, тэд єєр тийшээ нїївэл зохино. Єрнє зїгт, єргєн их талд шинэ нутаг олж єгємз. Тэд яахав, ан хийх єєрийн гэсэн удам их нутгийг їїрд эзэмшинэ биз” гэж “Их эцэг” айлджээ.

“Їгїй ээ, бид нїїхийг хїсэхгїй байна. Бид эндээ идээшсэн бид тєрєлх эх нутагтаа хайртай, эх орноо орхихыг їл хїснэ, эндээ л байна” гэж семинолууд хариулсан юм.

“Та нар сайн дураараа зайлахгїй юу? Тэгж л байх. Бид хїчтэй, та нар дорой шїї дээ. Бид, та бїхнийг хїчээр зайлуулна!”

Ерєнхийлєгч Жексон семинолуудад яг ийм утгатай хариу єгчээ.

Гэвч дэлхий дахинд олон нитийн їзэл бодол тогтож, тїїний шаардлагыг хангах хэрэгтэй байдаг. Харгис хэрцгий этгээд ч гэрээ хэлэлцээг илэрхий зєрчих дургїй. Ийм тохиолдолд улс тєрийн намууд олон нийтээс илїї їїрэг гїйцэтгэдэг бєгєєд їйл ажиллагаагаа хууль ёсны мэт харуулахгы чухалчилдаг аж.

Индианууд зєрсєєр байлаа. Тэд эх орноо хайрладаг, газар нутгаа орхин явахаас татгалздаг байв. їїнд гайхах зїйл огт їгїй.

Тэднийг нутгаас нь зайлуулахад ямар нэг шалтаг олох хэрэгтэй байжээ.

Индианууд бол залхуу, їржил шимт хєрсєє боловсруулж ашигладаггїй гэсэн хуучин шалтаг тохирохгїй болов. Энэ бол оргїй гїтгэлэг юм. Семинолууд анчин тєдийгїй тариачид байлаа. Тэдний газар боловсруулах арга барилыг бїдїїлэг гэж їзэж болох авч зєвхєн энэ нь тэднийг эх нутгаасаа хєєгдєх шалтгаан болно гэж її?

Їїнийг эс єгїїлэхэд єєр шалтаг ч мундахгїй олджээ. Тэдний “Их эцгийн” илгээсэн зальтай бачтай бїрэн эрхт элч янз бїрийн шалтаг тївэггїй бодож олсон байна. Тэр этгээд бол холион бантан хутгах талаар гарамгай мэргэшсэн, їїнийгээ ч гялалзтал хэрэгжїїлдэг хїмїїсийн нэг байжээ.

Тєдєлгїй индиануудын зохисгїй ажлын тухай тэр нутгаар нэг яриа тархав. Адуу, їхэр хулгайлсан, эдлэн суурин устгсан, цагаан аянчин жуулчныг талж дээрэмдсэн гэх зэргийг балмад зэрэг семинолууд їйлдсэн мэт цуурхах болов.

Хїн амыг їймїїлж сандрахад їргэлж бэлэн байдаг хил орчмын хээл хахууль асван хэвлэлийнхэн гарсан боломжийг алдалгїй, харин ч баахан давсалж байгад нийтлэхийг єєрийн їїрэг хэмээн їзжээ.

Гэтэл индиануудын зїгээс хийсэн єдєєн хатгалга, єс хонзон, шударга бус зэрлэг явууллагын тухай чухам хэн сонин хэвлэлд бичсэн бэ? Зохиогчийн нэрийг чандлан нууж байлаа.

Семинолуудын эсрэг дайсагнасан їзэл орон даяар хурцдав.

“Зэрлэгїїдийг устгая! Сєнєєе! Тэднийг улс орноосоо хєєе! Єрнє зїгт зайлуулъя!” хэмээн газар сайхгїй хашгиралдах боллоо.

Америкийн Нэгдсэн Улсын ард тїмэн ямар нэг зїйл хїсвэл ялангуяа тэр нь засгийн газрын бодлоготой нийцэж байвал даруй хэрэгжих боломжтой авай. Энэ удаа ч, яг л ийм юм болж, засгийн газарт єєрєє уг ажлыг гардан авчээ.

Олны хїслийг биелїїлж, зэрлэгїїдийг хєєж, устгаж, зайлуулах явдал тун хялбар гэж бїгдээрээ бодож байлаа. Гэтэл гэрээ байж байдаг. Америкийг дэлхий дахин хараа тавин ажиглаж байснаас гадна тоомсорлохгїй байж їл болох цєєн хэдэн хїн олны хєл їймээнийг эсэргїїцэж байв. Уг гэрээг улайн цайм зєрчиж болохгїй тул саад болсон гэрээнээс хэрхэн салах вэ?

Овгийн толгойлогчдыг цуглуулаад гэрээг цуцлахыг ятга! Удирдагчид нь бас л хїн, ядуу хоосон, зарим нь архинд дуртай, хээл хахууль ч тус болно, “хатуу хар ус” бїр ч илїї тус хїргэнэ. Тэгээд хоёр утгатай гэрээ байгуулъя. Харанхуй зэрлэгїїд учрыг нь їл ухааран гарын їсгээ зурах болно. Тэгвэл гїйцээ!

Овжин тєлєєлєгч! Чухамхїї чи ингэж тєлєвлєж, єєрийн биеэр хэрэгжїїлэх гэж байна.

Тэгээд ч тєлєвлєгєєгєє хэрэгжїїлжээ. 1832 оны тавдугаар сарын есний єдєр Оклаваха голын хєвєєнєє болсон зєвлєлгєєнд семинол їндэсний удирдагчид бїрэн бїрэлдэхїїнээрээ цугларч, эцэг євгєдийнхєє газар нутгийг арилжиж орхив!

Дэлхий дахинаа ингэж зарлав.

Энэ бол гїтгэлэг байлаа. Удирдагчид бїрэн бїрэлдэхїїнээрээ бус, зєвхєн хээл хахууль авагч, итгэл эвдсэн урвагчид, айж хулчийсан, арга барагдсан сул дорой хїмїїс цугларсан байжээ. Семинол євгийнхон тийнхїї нууцаар байгуулсан хэлэлцээрийг зєвшєєрєхєєс татгалзах нь мэдээж. Тэгээд ч болзлы нь хїлээж авахгїйд гайхах зїйлгїй. Тэгэхээр ард тїмний хїсэлтийг нь илїї чєлєєтэй, дїїрэн батлахын тулд бас дахин зєвлєлгєєн хийх хэрэгтэй болжээ.

Семинолын ихэнх нь уг гэрээг батлахаас дургїйцсэн нь тєдєлгїй илэрхий болов. Олонхи удирдагчид гарын їсэг зурахаас татгалзжээ. Тэргїїн удирдагч Онана ч татгалзсан байна. Зарим удирдагч гарын їсэг зурснаа хїлээсэн боловч бусдын зєвлєлгєє, ятгалгаар урьд нь їйлдсэн гэж мэдэгдэв. Овгийн ихээхэн хїчирхэг хэдэн удирдгч, ах дїї Оматла, хар Шавар, Єндєр Дайчин нар уг гэрээнд їнэхээр гарын їсэг зурсан гэж илэн далангуй мэдэгдсэн байна.

Овгийн бусад гишїїн тэднийг їл итгэх болж, урвагч мэт їзсэн нь шударга хэрэг. Тэдний амь насанд заналхийжл эхлэв. Хань хамсаатан нь ч хийсэн хэрэгт нь зэвїїцэн дургїйцжээ.

Хэрэг явдлыг ойлгохын тулд семинолын улс тєрийн байгуулалтын талаар хэдэн їг дурьдах хэрэгтэй юм. Тєрийн хэлбэр нь цэвэр бїгд найрамдах улсын, жинхэнэ ардчилсан хэлбэр. Эрх чєлєєг нийгмийн тийм тєгс сайн нєхцєл дэлхийн ямар ч улс, нийгэмд тогтож байгаагїй байж магадгїй. Бас жаргалтай гэж нэмж хэлэх ёстой, яагаад гэвэл жаргал бол эрх чєлєєгєєр олддог шїї дээ. Тэдний тєр улсыг Шотландын огийн байгуулалттай зэрэгцїїлдэг. Гэтэл энэ адилтгал зєвхєн ганцхан зїйл дээр їнэн юм. Гэлїїдийн1 нэгэн адил семинолууд тєрийн нэгдсэн байгууллагагїй. Тэд овог овгоороо салангид, бие биенээсээ алс хол тус бїр улс тєрийн талаар бие даан орших бєлгєє. Овгууд эв найрамдалтай амьдрах боловч ерєнхийлєн захираг засаг байсангїй. Индианаар “Мико” хэмээх цолтой “Тэргїїн удирдагчийг” европын вангуудтай адилтгаж л їл болох ба тэдэн шиг эрх ямба эдлэхгїй. Семинол овгийнхны бардам сэтгэл єєрсдийгєє тийнхїї доромж їзэхийг яавч зєвшєєрєхгїй буй заа. Тэд хїний зохих эрхээс хараахан татгалзаагїй байгаа юм шїї. Тєрийн чанар хувирч, муудсанаас хойш “хаант ёс”-ны їзэл ард тїмнийг ноёлох болсон юм.

Семинолын тэргїїн “мико” зєвхєн тэргїїн гэсэн нэртэй л байна. Тїїний эрх мэдэл хязгаарлагдмал, семинолынхны амь нас, эд хєрєнгийн талаар аливаа захирамж гаргах эрхгїй. Удирдагч нь баян чинээлэг бус, харин ч аймагтаа хамгийн ядуу байх явдал олонтаа. Ядарч зїдэрсэн хїнд бїхнээс илїї тус хїргэдэг, хэнд ч єглєг хїртээхэд бэлэн, гэхдээ ардын хєрєнгєнєєс бус зєвхєн єєрийнхєє ємчнєєс л єгнє. Тиймээс ч баяжих нь маш ховор байдаг юм.

Агуу удирдагч ямар ч бараа бологч дагуулдаггїй, элдэв маягаар чамирхаж хээнцэрлэдэггїй, дроно дахины раж, эсвэл бїр илїї їрлэг гарлагатай єрнєдийн эзэн хаадын адил зусарч бялдууч ордныхон дагалддаггїй билээ. Хувцас хунар нь анхаарал татахгїйгээр їл барам ихэвчлэн эргэн тойрны хїмїїсээсээ дор байдаг. Олон тооны энгийн дайчид удирдагчаасаа хавьгїй дэгжин хувцаслах бєлгєє.

Тусгаар овгуудын удирдагч байдаг ч их удирдгчийнхас ялгаагїй. Хїний амь нас, эд хєрєнгєний асуудлыг ганцаар шийдвэрлэх, ял шийтгэл ноогдуулах эрх байхгїй. Эдгээр асуудлыг зєвхєн тангаргийн шїїх шийдвэрлэнэ. Аливаа гэмт хэрэгтэн энэ хїмїїсийн оноосон ял цааз соёлт ертєнцийн єндєр хєгжсєн шїїхийн тогтоолыг бодвол тун шударга байдгийг би зоригтой батлан хэлж чадна.

Энэ бол ганц їзэл санааг бус бїх нийтийн тэгш эрхийн зарчим бїхий цэвэр бїгд найрамдах улсын эрх чєлєєний систем юм. Нэр алдар, хїндэтгэлийг зєвхєн байгуулсан гавъяа зїтгэлээр олно. Ємчийг нийтээрээ эзэмшихгїй боловч нийтээр хєдєлмєрлєнє. Гэвч энэхїї хєдєлмєрийн нэгдэл бол харилцан зєвшєєрсний їндсэн дээр хїн бїрийн сэтгэлд нийцсэн нэгдэл юм. Гэр бїлийн холбоог ертєнц дээрх хамгийн ариун нандин, бат бэх зїйл хэмээн їзнэ.

Эрхийг нь хасч, тєрєлх нутгаас нь зайлуулж, їзэсгэлэнт сайхан эх орноос нь хоосон зэлїїд цєл газар руу тїрэн хєєж, талын зэрлэг ан амьтны адил хїйс тэмтрэн устгах гэж хїсээд байгаа зэрлэгїїд, гэдэг маань хэрэг дээрээ ийм улс билээ! Тэднийг їнэндээ зэрлэг амьтад мэтээр л сїрэг сїрэг анч нохдоороо мєшгин хєєж байлаа.

_________________
Love is the beauty of the soul

ИНДИАН ЇНДЭСТНИЙ БААТАР



Нэлээд хэдэн шалтгаанаас їїдэн Оклаваха голын эрэг дээр байгуулсан гэрээг семинол їндэстэн хїчин тєгєлдєрт тооцож болохгїй байсан юм. Нэгд гэвэл, уг гэрээнд ихэнх удирдагч биш их бага нийлсэн арван зургаан хїн л гарын їсэг зурсан, гэтэл бїх їндэстэн тав дахин илїї тоотой.

Хоёрт гэвэл, їнэндээ тэр бол гэрээ биш, болзол байсан юм. Уг болзол ёсоор семинолыг тєлєєлж хэдэн хїн Єрнє зїгт (Цагаан голын савд) тэдэнд олгохоор тогтсон газар нутгийг очиж урьдчилан шалгаж їзээд тэр тухайгаа ард олондоо илтгэх ёстой байв. Тэрхїї газар оронтой урьдчилан танилцаагїй цагт семинолуудыг нїїлгэх тухай аливаа хэлэлцээр хїчинтэй бус болохыг харуулсан юм.

Болзол ёсоор шалгалт ч явуулав. Засгийн газрын тєлєєлєгч долоон удирдагчийг дагалдан аль єрнє зїгт газар нутгийн байдалтай танилцах аянд морджээ.

Энд ч бїрэн эрхт элчийн арга бачийг ажиглагтун! Тэр долоон удирдгач бараг бїгдээрэ нїїх талыг баримталсан хїмїїс байлаа. Тэдний дунд ах дїї Оматла, Хар Шавар нар байв. Эх оронч їзэлтэй “Дїїлэгч” хэмээх Хойтл-Мэтти оролцсон боловч тэр зоригт дйчин галт усанд дурлах тул олон индиан зэмлэж зїхдэг байжээ. Хойтл-Меттийн сул талыг тэднийг дагалдан яваа засгийн газрын тєлєєлєгч Фэген андахгїй ажээ.

Зальт тєлєвлєгєєг сайтар боловсруулж, хэрэгжїїлж чаджээ. Тєлєєлєгчдийг Арканзас мєрний Гибсон боомтод найрсгаар хїлээн авч зочилсон аж. Хойтл-Мэттийн архины аагт ааш зан хєгжилтэй байв. Удирдагчдын ємнє гэрээг дэлгэн барихад долуулаа гарын їсгээ зурж орхисон байн. Тийнхїї бяцхан хошин тоглолт амжилттай тєгсєв.

Гэвч ингэснээр Оклавахын гэрээ хїчин тєгєлдєр болсон хэрэг бус юм. Томилогдсон тєлєєлєгчид ирээд ажлаа тайлагнаж, мєн ард олны саналыг мэдэх хэрэгтэй байлаа. Ард тїмний саналыг ойлгохын тулд бїх удирдагч, дайчдыг дахин цуглуулах хэрэгтэй.

Энэ ч яахав, зїгээр нэг ёс тєдий зїйл аж. Ард тїмэн долоон удирдагчийн хийсэн уршигт хэлэлцээг зєвшєєрєхгїй, дэмжихгїй нь хэн бїхэнд илэрхий байсан юм. Ард тїмэн “нїїж явахыг” хїсээгїй билээ!

Гэрээний бусад болзлыг єдєр тутам зєрчиж эхэлсэн нь тодорхой болов. Жишээлбэл, Оклавахын гэрээнд гарын їсэг зурсан этгээдїїд зугтсан боолчуудыг эздэд нь эргїїлэн тушаана гэж амласан байж. Гэтэл нэг ч хар арьс боолыг эргїїлж єгсєнгїйгээр їл барам тэдгээр боолчууд индианчуудын дунд найдвартай, айх аюулгїй хоргодох оронтой болжээ.

Засгийн бїрэн эрхт газрын элч энэ бїгдийг сайн мэдэж байлаа. Хэдийгээр ёс тєдий зїйл хэмээн їзэж байсан авч шинээр зєвлєлгєєн хуралдуулахаар шийдэв. Индианчуудыг ятган гарын їсэг зуруулах аз дайрч ч мэдэх юм, эс бїтвэл айлгаж сїрдїїлэх юмуу, жадтай бууны тусламжаар албадах гэсэн санаа євєрлєсєн аж. Тэр санаагаа ч мэдэгдэв. Цэргийн ангиудыг тєлєєлєгчийн газар Кинг боомтод татан тєвлєрїїлж эхэлсэн ба Тэмп боомтод єдєр бїр цэрэг хїрэлцэн ирж байлаа. Засгийн газар нэгэнт арга хэмжээ авч, хэрэгцээ гарвал хїч хэрэглэх шийдвэр гаргажээ.

Би болж байгаа бїх зїйлийг, мєн миний эзгїй байсан тэр олон жилийн дотор юу юу болсныг сайтар мэдэж байв. Манай сургуулйин нєхєд индианы асуудлыг сайн тєсєєлдєг, уг асуудал тэдний ялангуяа сургуулиасаа хурдхан салахын мєн болдог нєхдйин сонирхлыг жигтэйхэн их татсан байлаа. Тус орны баруун нутагт дєнгєж дууссан “Хар харцагын дайн” олон хїнд тулалдаанд товойн ялгарах боломж хэдийнэ олгосон ба алдар гавъяа хїссэн залуус Флоридын зїг хараа тавих болжээ.

Гэтэл иймэрхїї дайнд алдар гавъяа олно гэсэн бодол хїмїїст хєгийн санагдаж байлаа. “Тун ч хялбар дайн болох биз, дайсныг тоох явдалгїй. Хэдхэн зэрлэгїїд ядаж нэг салаа цэргийн єєдєєс олигтой тулалдаж чадахгїй нь лавтай. Индианчууд нахны тулалдаанд л бїгд алагдах буюу баривчлагдана, тулалдаанаа сунжруулж їргэлжлїїлэх горьдлого тэдэнд єчїїхэн ч їгїй, харамсалтай нь даанч тийм горьдлого байхгїй дээ” гэж нотолцгоож байсан юм.

Манай сургуулийн нєхєд ч бас тийнхїї итгэж байв. Тэр цагт улс орон даяар тэгж итгэж байсан билээ. Арми ч бас энэ їзлийг хуваалцаж байв. Тэр байтугай нэг офицер, хамаг аюулыг ганц доод тушаалын даргынхаа хамт їїрч, Индианы нутгаар хєндлєн гулд туулж чадна хэмээн сайрхсан аж. Бас нэг сагсуу этгээд уул дйныг єєрийнхєє зардлаар дуусгах эрх олгохыг хїссэн байна. Дайныг 10000 долларт багтаана хэмээжээ!

Дээрх жишээнїїд бол тэр їеийн олон нитйин санааг илэрхийлж байгаа юм. Индианчууд бидэнтэй удаан дайтах хїсэлтэй буюу чадалтай гэдэгт хэн ч итгээгїй билээ. Їнэнийг хэлэхэд, индианчууд ямар ч эсэргїїцэл їзїїлэхгїй, сайндаа л нєхцєлєє сайжруулахаар тохиролцоод зэвсэгт мєргєлдєєн гарахаас ємнє бууж єгнє гэсэн бодолтой хїн ч цєєнгїй байлаа.

Миний хувьд гэвэл, байдлыг огт єєрєєр їзэж байлаа. Энэ сэдвээр ярилцагч ихэнх улсыг бодвол би семинолууд болон тэдний эх орныг хавьгїй сайн мэдэж, индианчуудын эсрэг чиглэсэн давуу хїч, тэмцлийн илэрхий найдваргїй байдлыг эс харгалзан, тэднийг тийм гутамшигт болзлыг яавч зєвшєєрєхгїй, хэрхэвч хялбар ялагдахгїй гэдэгт миний итгэл алдраагїй юм. Гэвч миний энэ таамаглал буруудаж ч болох талтай. Би нєхєдтэйгєє санал зєрєн марган бїр тэдний доог тохуу болдог сон.

Сонин хэвлэлээс бид хэрэг явдлын бїхий л байдалтай тодорхой танилцана. Мєн Вест-Поинтыг тєгсєєд одоо Флоридад алба хааж буй хїмїїсээс тогтмол ирдэг захидлаас мэддэг байв. Бидэнд хэрэг явдлыг нэгд нэгэнгїй мэдээлдэг учраас тєдєлгїй Индианы олон удирдагчийн алдар, овгийн дотоодын улс тєрийн бодлогыг ч андахаа больсон юм. Ах дїї Оматлагийн нэгээр толгойлуулсан хэсэг манай засгийн газрын шаардлагыг хїлээн авахыг зєвшєєрсєн ба тэдний нам бол урвагч, цєєнхийн нам ажээ. Нєгєє эх орончдын намд олонхи хїмїїс, тїїний дотор “мико” єєрєє, тїїнлэн Холата, Коа, Хожа нарын нєлєєтэй том удирдагчид мєн негр Абрам нр оржээ.

Эх орончдын дундаас нэг хїний нэг дуулиантай яригдан бусдаас онцгой дуулдах болов. Тїїний нэр єдєр тутмын сонин хэвлэл, манай нєхдийн захидалд байнга їзэгдэх боллоо. Тэр бол овогтоо гайхалтай хїч нєлєє олж буй нэгэн залуу дайчин бага удирдагчийн нэр бєлгєє. Эл хїн “нїїлгэх” асуудлыг хамгийн шаргуу эсэргїїцэгч, хэрэг дээрээ эсэргїїцлийн талынхыг удирдан зоригжуулагч болжээ. Ах зах илїї нєлєє бїхий удирдагчид ч тїїний зєвлєлгєєнийг дагаж эхлэв.

Вест-Поинтын сонсогчид бид эл залууг ихэд шагшин бахдах болов. Тїїнийг баатар эрийн бїхий л шинжийг хадгалсан сайхан санаа, эрэлхэг зориг, гоо їзэсгэлэн, саруул ухаантай эр хэмээн дїрслэх болов. Бие бялдар, оюун ухааны аль аль чанарыг дїрслэхдээ бараг хэтрїїлсэн болов уу гэлтэй. Биеийн галбираараа Аполлон1 мэт, гоо їзэсгэлэнгээрээ Адонис, Эндимион2 нар шиг гэжээ.

Єєрийнхєє їндэстэн дотор бїх юманд тэргїїлдэг гэнэ. Хам гийн мэргэн бууч, мундаг усч, моринд гарамгай, бїхнээс хурдан хамгийн азтай анчин, тайван цагт ч, дайны цагт ч хосгїй гарамгай товчоор хэлбэл, Кир л гэсэн їг. Тїїний алдрыг дуурьсгах Кеенофионтууд3 хангалттай гарчээ.

АНУ-ын ард тїмэн олон жилийн турш улаан арьстнуудтай эв найрамдалтай амьдрав. Домогт зэрлэгїїд хил хязгаараас алс хол сууж байлаа. Суурингуудад индианчуудын барааг харсан буюу тэдний тухай сонин хачныг дуулж сонссон хїн тун ховор. Овгийн тєлєєлєгчид хотод очихоо хэдийнэ больжээ. Гэтэл одоо энэхїї ой хєвчийн хїїхдїїд4 олны анхаарал сонирхлыг учиргїй их татах болов. Гагцхїї индианы баатар дутаж байсан бол эл залуу удирдагч гарч ирэв.

Тїїний нэрийг ОЦЕОЛА гэнэ.

_________________
Love is the beauty of the soul

ХИЛ ОРЧМЫН ХУУЛЬ ЁС



Тєрсєн гэр орондоо олон хоног таатай амрах боломж надад олдсонгїй. Гэртээ ирээд хэдхэн хонотол Семинолын хэрэг эрхлэх газар, Флоридын армийн



1 Аполлон –Эртний грекийн домгийн нар, гэрлийн тэнгэр, урлагийг ивээн тэтгэгч.

2 Адонис, Эндимион –мєн домогт гардаг гоо залуус.

3 Ксенофит –(МЭЄ 430-355 он) персийн хаан Кирийн намтрыг бичсэн эртний грекийн тїїхч.

4 Индианчуудыг ингэж нэрлэдэг аж.



штаб байрлаж байсан Кинг боомтод хїрэлцэн очих дуудлага хїлээж авлаа. Генерал Клинчийн командалсан штабт намайг томилсон аж.

Би аяны замд тун дурамжхан бэлтгэж эхлэв. Тийм олон жил тусда бйсан, намайг энхрийлэн хайрладан улсаасаа тийнхїї тїргэн салахад надад их л хїнд гуниг тєрлєє. Ээж, дїї хоёр маань намайг явах болсонд туйлгїй харуусч, албанаасаа чєлєєлєгдєж, гэртээ байгаач хэмээн ятгаж байв.

Би боомт руу дуудагдсанаа сэтгэл дундуур байсан тул тэр хоёрын ятган зєвлєхийг дагахаасаа нэг их дургїйцэхгїй сэн. Гэтэл ийм эгзэгтэй цагаар зєвлєлгєєнийг нь дагахыг хїсээгїй юм. Тэгвэл н амайг урвагч, аймхай, хулчгар амьтан хэмээн шившиглэх болно. Нэгэнт эх орон минь гартаа зэвсэг барин тэмцэх ёстой. Тїїнийг л эх оронч їзэл гэдэг ажээ!

Гэрээсээ явахдаа бас єєр шалтгааны улмаас дурамжхан байсан билээ. Тїїнийгээ тайлбарлах юун. Гэртээ ирсэн анхны єдрєєс эхлэн нуурын нєгєє эргийг, мєн сэтгэлд дулаан хїйлсийн зїг їргэлж хардаг байлаа. Аяа, би Маюмийг мартаагїй ажээ! Сэтгэл санаагаа би єєрєє ч ухаж ядна. Сэтгэл минь даанч их зєрєлдєєнтэй эсрэг тэсрэг юм. Залуу насны хайр сэтгэл хуучин дурдатгалуудыг давамгайлан дийлж, урт хугацааны турш нємрєн байсан їнсэн дороос хэзээ л бол бадран асахад бэлхэн. Харуусал, гэмшил хосолсон залуу насны дурлал эргэлзэх, хардах таамаглалаар дїїрэн ажээ. Энэ бїхнийг би зїрх сэтгэлээрээ амссан билээ.

Гэртээ ирчихээд голын гарам руу ч очиж чадсангїй. эх маань надад бас л итгэхгїй байгааг би ажиглав. Эргэлзээг минь даруй арилгаж чадах зїйлийг асуух гэж хичнээн хїсэвч эс зїрхэлнэ. Тэр цєєн єдрийг эргэлзэн тээнэгэлзэхийн хамт нэг л базаахгїй юм болсон байх вий хэмээн шаналгаатай єнгєрєєлєє.

Маюми амьд мэнд болов уу? Намйг мартаагїй байгаа? Їнэнч їлдсэн болов уу? Ер нь надад хайртай болов уу?

Эхний асуултаа ойр хавийнхаа хэнээс ч асуух боломжтой атал хамгийн дотно хїндээ ч нэрий нь шивнэхээс эмээж байлаа.

Ээж дїї хоёртойгоо салах ёс гїйцэтгээд аян замдаа мордов. Манай нэг нагац ах тэр хоёрт хань болж мєн эдлэн аж ахуй хариуцан эрхлэх болсон юм. Удахгїй эргэж ирнэ гэсэн найдвар хагацлын гунигийг нимгэлж байв. Хэрэг явдал нэлээд удаашраха хїрлээ гэхэд миний алба хаах газар холгїй тул гэртээ байн байн ирэх боломжтой юм.

Нагац ах маань бусдын адил бодолтой байх ба “Индианчууд, бїрэн эрхт элчийн шаардлагыг хїлээж авах нь магад. Эс тэгвэл тэнэг хэрэг болно!” хэмээнэ.

Кинг боомт манайхаас холгїй, Индианы нутаг дээр хилээс арван дєрвєн бээр зайтай манай эдлэнд ойрхон оршино.

Тэнд хоногтоо багтаж хїрэх бєгєєд хєгжилтэй илдэч Хар Жек минь хамт явахад зам тийм ч урт санагдахгїй ажээ. Бид аргамаг хїлгээс хоёрыг эмээллэж шїдээ хїртэл зэвсэглээд мордов.

Бид хоёр дээд гармаар гол гатлан “нєєц”1 нутагт оров. Цорын ганц жим голын эрэг дагуу эргээс нэлээд холуур ой дундуур нэвт єнгєрнє. Уг жим хатагтай Пауэлийн эдлэнгийн хажуугаар гарна.

Задгай газар гармагц салаа зам руу харан тїїнд єєрийн эрхгїй татагдав. Тїїгээр хичнээн ч удаа зїрх догдлон ясан билээ дээ.

Би тїгэлзэн зогтусав. Санаанд минь элдэв хачин бодол эргэлдэн шийдэж ядан тээнэгэлзэнэ. Цулбуураа нэг тавин нэг татаж, морио давирахыг завдсанаа бас л болив.

“Очдог юм билїї? Маюмиг нэг харъя. Амтат дурлалын баяртай дахиж нэг золгох уу? Дахиж нэг, хожимдсон бол яана? Надтай уулзахаас дургїйцдэг ч болсон уу, эсвэл дайсны ёсоор уулзах ч юм бил її? Магадгїй…” гэж бодтол,

-Жорж гуай, та яав аа? Энэ чинь бэхлэлт орох зам биш шїї дээ гэж Жекийн хэлэх сонсдов.

-Мэдэж байна аа, Жек минь. Би хатагтай Пауэлийнхээр ороод гардаг юм билїї гэж бодсон юм.

-Хатагтай Пауэлийнх гэв її? Бурхан минь! Та тэр тухй ер мэдээгїй хэрэг її?



1 Нєєц нутаг –1823 оны Моултри боомтод хийсэн гэрээний дагуу семинолуудад олгосон Флоридын хэсэг. Энэ уудам газар тус хойгийн тєв хэсгийг эзэлнэ (зохиогч)



-Юуг тэр вэ? гэж би баахан сэтгэл зовнин асуулаа.

Хатагтай Пауэл энд байхаа больсон. Тэднийхэн яваад хоёр жил гаруй болж байна.

-Явсан гэнэ ээ! Хаашаа?

-Хаачсаныг хэн ч мэдэхгїй. Нєєц нутагт, єєр эдлэн рїї юмуу, эсвэл бїр єєр тийш явсан байх.

-Одоо энд хэн суудаг юм бэ?

-Хэн ч байхгїй. Тэдний байшин эзгїй байдаг.

-Тэгвэл хатагтай Пауэл юунд гэр орноо орхих болоо вэ?

-Аа, их сонин юм болсон. Бурхан минь! Та ер сонсоогїй гэж її? Жорж гуай?

-Їгїй, ер сонсоогїй.

-За тэгвэл би яркя. Тэгэхдээ одоо хєдєлье, эзэнтэн. Цаг нэлээд оройтсон байна шєнє ойоор явах осолтой гэж Хар Жек єгїїлэв.

Би мориныхоо амыг эргїїлэн гол зам дээр тїрїїлэн гарав. Жек хажууд явна. Тїїний хїїрнэхийг би зїрх шимшрэн сонслоо. Тїїний єгїїлсэн нь:

-Хар л даа, Жорж гуай. Тэр хэрэгт хєгшин эзэн тєдийгїй залуу Рингольдын гар адилхан оролцсон гэж би боддог. Хатагтай Пауэл хэдэн негр боолоо алдсан байж. Цагаан арьстнууд хулгайлсан юм гэсэн. Хэн тийм хэрэг їйлдсэнийг Рингольд тун сайн мэдэж байсан гэж хїмїїс хэлэлцдэг юм. Мєн Нэд, Спинс, Билл Вилъямс нарыг ч буруутай гэлцдэг. Тэгэхээр нь Пауэл хатагтай голын адагт суудаг хуульч Грэб рїї очиж л дээ. Гэтэл тэр Грэб нь Рингольдын том тїнш байж. Тэгээд мань хоёр индиан авгайг мэхлэхээр шийдсэн хэрэг.

-Яаж?

-Їнэн худлыг бїї мэд, Жорж гуай минь. Энэ тухай би негрїїдээс л дуулсан юм. Цагаан арьстнууд огт єєрєєр ярьдаг л даа. Рингольд гуайн модчин негр Помп надад ярьсан юм. Тэр хоёр хєєрхий индиан авгайг мэхлэхээр шийдсэн гэж Помп хэлсэн.

-Ямар аргаар тэр вэ? Жек ээ? гэж би тэсч ядан асуув.

-За хар л даа, Жорж гуай минь. Мань хуульч худалдаж авсан тухай нэг цаасан дээр Пауэл хатагтайг гарын їсэг зурагтан гэж хїсч албадаж байгаад зуруулчихжээ. Хатагтай Пауэл бичиг мэддэггїй байжээ. Тїй! Гэтэл тэр нь худалдан авсан тухай биш, харин эдлэн газраа худалдсан тухйа бичиг байсан гэнэ!

-Пээ!

-Тийм ээ, Жорж гуай, тэр бичиг нь хатагтай Пауэлийн бїх негр боол, хамаг эдлэн газрыг Грэб гуайд худалдсан тухай бичиг байж л дээ.

-Ямар бузар, єєдгїй новш вэ!

-Грэб гуай дараа нь шїїхэд мэдїїлэхдээ зохих їнийг нь тєлсєн г эж ам тангаргаа єгсєн гэнэ билээ. Хатагтай Пауэл їнэн зєвийг олох гэж хичнээн оролдоод юу ч бїтсэнгїй. Рингольд гуай, гэрчийн этгээдйин журмар їг хэлж, шїїх ур хэргийг Грэб гуайд ашигтайгар шийдсэн. Тэр цаас нь одоо Рингольд гуайд бий гэлцэнэ. Ер нь энэ бїхнийг мань хїн л хийсэн гэдэг юм.

-Жигшїїртэй новш! Аяа, ямар єєдгїй амьтан бэ?! Тэгээд хатагтай Пауэл юу болсныг яриач Жек ээ.

-Хатагтай Пауэл, таны таньдаг нєгєє сайхан залуу, энэ хавьд гоо їзэсгэлэнгээрээ гайхагддаг байсан индиан охин гурвуулаа хаашаа ч юм, нэг тийшээ явчихсан.

Тэрхэн мєчид ойн цагаалж нэвт туссан нарны гэрэлд хуучин байшинг олж харав. Эл байшин амтат зїржийн тєгєл, чидун жимсний моддын дунд урьдын адил сїрлэг сайхан їзэгдэх боловч эвдэрч хэмхэрсэн хайс, ханын дагуу ургасан єтгєн євс ногоо, хаа нэгтээ дээврийн ваар нь унаж хагарсан байх зэрэг нь эзгїйрч гундсаныг илтгэнэ.

Зїрх минь шимширч би гунигтайяа буцлаа.

_________________
Love is the beauty of the soul

ТЭГШ ЭРХТЭЙ БООЛУУД



Хар Жекийн ярьсан зїйлд би итгэсэн билээ. Негрїїдийн ярьсан бїхэн ихэвчлэн їнэн байдагт би ер эргэлздэггїй. Рингольд нар, хуульч Грэб тийм юм хийхээсээ сийхгїй лус. Грэб гэгч бол хагас эзэн, хагас албаны хуульч, ер нь ээдрээтэй хїн билээ.

Спэнс, Вилъямс нар шїїхийн мєрдлєгийн їеэр нэг тийшээ арилсан байсан гэж Хар Жек ярилаа. Харин мєрдлєг дууссан хойно дахин їзэгдэж эхэлсэн авч хариуцлаагд татах хугацаа хэдийнэ єнгєрсєн байжээ.

Хулгайлагдсан боолчуудын тухайд гэвэл, тэд энэ хавиар ер їзэгдсэнгїй гэнэ. Тэднийг лав Мобайл юмуу Шинэ Орлеаны боолын зах дээр аваачиж, Грэбийг мэргэжлийн талаас зїтгэснийх нь тєлєє, Вилъмс, Спэнс хоёрыг жичид нь шагнах зорилгоор гомдоолгїй их їнээр худалдсан биз. Боолчуудыг їїний тулд л худалдсан байж таарна. Рингольд одоо индианчуудыг хэзээ Флоридоос хєєж, уг эдлэнг эзэмших цаг ирэхийг л хїлээж байгаа ажээ.

Хоёр цагаан арьстан хоорондоо иймэрхїї “худалдаа” хийсэн бол ямар том луйвар, аймшигт гэмт хэрэг гэж їзэх байсан бол доо. Гэтэл тэр явдалд цагаан арьстнууд итгээгїй дїр гарган єнгєрчээ. їнэнийг мэдсэн зарим хїн “овжин арилжаа” гэж л їзсэн байна.

Тэр бїхнийг їнэн гэдэгт миний бие огт эргэлзээгїй гэдгийг давтан хэлье. Жекэд итгэхгїй байх шалтгаан надад ер їгїй. Байн байн мєргєлдєхєд хїрдэг хил орчмын золгїй уугуул иргэдтэй харьцахдаа цагаан арьстан эрх баригчид яг л тэгж авирладаг юм.

Эрх баригчид тєдийгїй засгийн газрын тєлєєний тїшмэд, Флоридын хуулийн байгууллагынхан, генералууд, Рингольд мэтийн эдлэнгийн баян эзэд бїгдээрээ иймэрхїї заль махад оролцоно.

Тэднээс нэр дурдсан ч чадна. Би гагцхїї їнэнийг бичиж буй тул элдэв зэмлэлээс айхгїй. Би їїнийгээ баримтаар тївэггїй нотолно. Эл явдал бол миний сонссон хорь гучин тохиолдлын зєвхєн нэг нь юм. Индианы хэрэг эрхэлсэн тєлєєлєгч хурандаа Гэд Хэмфри, мєн тєлєєлєгч хошууч Фэги, нэрд гарсан негрийн худалдаачин Дэкстер, тїїнчлэн Флойд, Дуглас, Робинзон, Мильбер нарын їйлдсэн газар худалдсан тухйа баримтууд бол золгїй семинолуудад хїч хэрэглэсэн тїїхэн баримтууд юм. Грэб, Рингольд мэтийн мэхлэгчдийн хийсэн худалдаа гэгчийн талаар бїхэл бїтэн боть ном бичсэн ч болох буй заа. Эцэст хэлэхэд, цагаан арьстан, индианчуудын хооронд элдэв маргаан, будлиан гарахад шїїгч, ємгєєлєгчид рїї гїйх хэрэг огт їгїй, аль тал хоосон хохирч їлдэх нь анхнаасаа илэрхий бєлгєє.

Тийм будлианд индианчууд л хохирдог билээ!

Тэгэхээр индианчууд їїнийхээ хариуг авах гэж эрмэлзэх нь зїй гэдгийг нэмж хэлэх юун. Єєрєєр ч яах вэ дээ1

Тэр їеийн Флоридын амьдралын нэг томруун жишээг єгїїлсїгэй. Индианчуудаас хулгайлагдсан боолууд бололцоо гармагц л эзэддээ буцаж очдог нь хэн бїхэнд мэдээжийн зїйл байлаа. Тэр явдлыг хорьж зогсоохын тулд зїсэн зїйлийн Дэкстер, Дуглас нар хулгайн “барааг” алс Миссисиппи мєрний савд орших Натчез юмуу Шинэ Орлеан руу илгээхэд хїрчээ.

Энэхїї нийгмийн харилцааны тухай гайхамшигт жишээг, тухайлбаал, семинолын боолууд хэрэг дээрээ жинхэнэ боол биш байснаар тайлбарлана. Индианчууд тэдэнтэй зєєлєн харьцдаг, боолууд газрыг нь боловсруулах ба эзэд нь ядуухан ширээг нь хїрэлцэхїйц талх тариа, жимс ногоогоор хангаж байвал илїї зїйл шаардахгїй. Боол нь эзнийхээсээ тусдаа, хол сууна. Єдєрт хэдхэн цаг ажиллах агаад тэр хэдэн цагт нь давшгїй их хєдєлмєрлєх нь їгїй. Илїї гарсан бїтээгдэхїїнийг боол авна. Ихэнх тохиолдолд тэд эздээсээ хавьгїй их бэл хєрєнгєтэй болох ба харин аж ахуй удирдах чадвараар хомс байдаг юм. Тєлбєр тєлєєд чєлєєт иргэн болоход бэрхгїй, ер нь тэд бараг чєлєєт хїмїїс шиг амьдардаг. Дашрамд хэлэхэд, иймэрхїї гинжнээсээ боол зугтана гэж її дээ. Їїєнийг боолчлол гэж нэрлэж болдог юм бол орчлон дээрх боолчолын хамгийн хєнгєн хэлбэр нь буй заа. Тэр бол Сим, Иафет нарын хєвгїїд Хамын1 удам угсааг дарангуйлж буй бїдїїлэг хэрцгий дарлалаас эрс ялгаатай юм.

Семинолууд хар арьстан боол хэрхэн олж авдаг вэ гэсэн асуулт аяндаа гарна. Тэр боолчууд Жорж, Хойд, Ємнєд Каролин, Алабам муж, Флоридын эдлэнгээс оргосон боолууд уу? Тийм боол байх нь маргаангїй боловч ихэнх оргосон боол тэнд очоод чєлєєт иргэн болдог юм. Моултри бэхлэлтэд байгуулсан гэрээний нэг хатуу болзол ёсоор тэрхїї “орогносон” боолчуудыг хуучин эздэд нь эргїїлж єгєхєєс аргагїйд хїрсэн цаг ч байлаа. Гэвч семинолуудыг хїндэтгэж хэлэхэд, тэрхїї



1 Сим, Хам, Иафет нар –библийн судар ёсоор ертєнцийн их їерийн дараа янз бїрийн ард тїмний эцгїїд болсон Нойгийн хєвгїїд. Майн Рид, негр боолчуудыг цагаан арьстан дарлаж буйг єгїїлжээ.!



шившигт болзлыг биелїїлэхэс аль болох зайлсхийхийг хичээж байсан юм. Оргодол негрийг илрїїлэх боломж тэр бїр ховор. Зарим газар, индианы нутагт негрїїд єєрийн удирдгач сонгож, эрх чєлєєтэй, дорвилог хїчтэй, єєрийгєє хамгаалах колони хїртэл байгуулжээ. Тэнд оргодлуудыг баяр хєєртэй хїлээн авч орогнуулах бєлгєє. Пиз-Крикийн намагт “Гарри” Микосокид “Абрам”, “Чарльз”, “Мулатын ноён” зэрэг колони байв.

Тэгэхээр, цагаан арьстнууд їргэлж мєн гэж зїтгэдэг боловч семинолын боолчууд бусад эдлэнгээс оргосон боол огт биш. Жинхэнэ оргодол боол маш цєєн. Боолыг ємчлєх гэж нэрлэж болдог бол семинолын дийлэнх боол тэдний “жинхэнэ ємч” билээ. Ямар ч байсан боолыг хууль ёсоор эзэмшсэн байдаг юм. Зарим хэсэг нь хуучин испани эздээс їлдэж хоцорсон, зарим нь Америкийн эдлэнгийн эздээс їлдэж хоцорсон, зарим нь Америкийн эдлэнгийн эздээс худалдаж авсан байдаг аж. Яаж авдаг юм бэ? гэж та нар асуух биз. Зэрлэг овгууд тийм їнэтэй барааг юугаар нймаалан авч чадах билээ? Їїнд хариулахад тївэггїй, адуу, їхрээр наймаална. Семинолууд баян их сїрэгтэй. Испаничууд зайлж явсны дараа зэрлэгшсэн адуу хэдэн арван толгойгоороо бэлчих болжээ. Индианчууд барьж дахин гаршуулжээ.

Тийнхїї quid proquo1 буюу дєрвєн хєлтийг хоёр хєлтнєєр солих болжээ!

Цагаан арьстнууд ч бас мал сїрэг эзэмшдэг байсан бєгєєд тэд индианчуудыг мал хулгйлсан хэрэгт гїжирдэх нь элбэг. Семинолчууд єєрсздийнхєє дунд муу хїмїїс байдгийг їгїйсгэдэггїй, їл бїтэх улсаас ангижирна гэдэг тун ярвигтай шїї дээ. Анхиагїй залхуу амьтан їгїй нийгэм гэж ер хаана байлаа даа!

Гарцаагїй нэг зїйл байсан нь, индианы удирдагчид гомдол мэдїїлэх аваас учирсан хохирлыг тєлїїлэхийн тєлєє їнэнхїї чармайж хилийн чанадад оршин суугчдын хэзээ ч дуулж сонсоогїй айхтар арга хэмжээ авдаг билээ.

Гэтэл индианчуудын авсан ямарваа арга хэмжээг цагаан арьтсан хєршїїд нь їл тоомсорлоно. Нохойг дїїжилье гэж шийдсэн бол юуны ємнє тїїний галзуу гэдгийг батлах нь чухал буй заа.



1 qui pro quo –холион бантан. їгчилбэл: нэгийн оронд нєгєєг гэсэн латин їг.



Хил орчмын нутгаар їйлдсэн дээрэм тонуул бїхний бурууг индианчууд дээр тохно. Гэтэл цагаан арьст дээрэмчид нїїрээ хїрнээр будахад л хангалттай аж. Харин уг багийн цаана хэн байгааг хууль зїй ялгаж таньж чаддаггїй ажээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

БУДЛИАНТАЙ ХЭРЭГ



Жекээс сонссон зїйлээс їїдэн би зам зуураа ийн гунигт бодолд дарагдан явлаа.

Гэтэл яг тэр мєчид миний бодлыг зориуд батлах гэсэн мэт нэг явдал тохиолдсон юм.

Бид тєдий л холдоогїй явтал їхэр сїргийн мєртэй тааралдав. Хорь гаруй толгой їхэр бидний зорьж буй зїг, индианы “нєєц” нутаг руу оджээ. Уг мєр шив шинэхэн аж. Би зэгсэн туршлагатай анчны ёсоор їхэр сїрэг цаг орчмын ємнє єнгєрсєн болохыг гадарлав. Сургуулйин байшинд хичнээн олон жил хашигдсан ч залуу Пауэлийн заасан ойн амьдралын нууцыг тэр бїр мартчихаагїй байлаа.

Гэрийн малын шинэ хуучин ямар ч мєр миний сонирхлыг тэгтэл татахгїй сэн. Хэвийн їзэгдэл л бйна. Хэдэн индиан малчин сїргээ гэр єєдєє туугаа биз. Шавар дээр їлдсэн чархи гутлын мєрєєр индианчууд явсныг тївэггїй мэдэж болно. Хил орчмын оршин суугчид чархи ємсдєг л дєє. Гэвч тэр бол цагаан арьстны мєр биш ажээ. Єсгийгєє дотогш майга гишгэсэн1 том алхаа, хїїхэд ахуй цагтаа хуримтлуулсан багагїй туршлагынхаа ачаар єєр бусад їл анзаарагдам онцлог шинж тэмдгээс їндэслэн индианчуудын мєр болохыг лавтай мэдлээ.

Жек ч надтай санал нийлэв. Жек маань ой хєвчид алмйрч, будилдаг хїн биш. Насан турш дорго, намгийн туулай, ноцолгоно, зэрлэг цацагт хяруул зэргийг гарамгай намнаж иржээ. Тїїнээс гадна буга гєрєєс, мєнгєн сорт їнэг, зэрлэг эрээн муур ангуучлах анд намайг олон удаа дагаж явсан билээ. Миний эзгїйд



1 Хїїхдийг єлгийтэй байхаас нь зориуд майга болгодог заншилтай аж (Зохиогч)



улам ч их туршлагатай болж амжжээ. Мань хїн єрсєлдєгч агсныхаа оронд тїлээчин болсноос хойш єдєр бїр ойд ажиллахдаа ойн амьтдын зан авир, амьдралын онцлогийг тогтмол ажиглан дадлага туршлага нэмэгдсэн ажгуу.

Негр хїний тархи овжин анчны адил сэтгэх чадваргїй гэж боддог улс маш том эндїїрч байгаа хэрэг. Ямар ч цагаан, улаан арьстнаас дутахгїйгээр янз бїрийн шинж тэмдэг, ул мєрийг тун авхаалжтай уншдаг олон негр хїнийг би мэднэ. Хар Жек ч сїрхий гарамгай байлаа.

Одоо энэ талаар надаас хол давсан нь тєдхєн харагдав. Тэр ч бїї хэл, тїїний гярхай няхуур чанарыг шагшихад хїрч билээ. Їхэр сїргийн мєрийг хараад бид хоёр их анзаараагїй гэдгээ дээр дурдсан. Анхандаа ч їнэхээр анхаарал татаагїй юм. Гэтэл хориод алхам явав уу їгїй юу Жек гэнэт мориныхоо амыг татан зогсож, зєвхєн негрїїд ч чадах, айж балмагдсан бодон гахайн дууг санагдуулам авиагаар “вуф” гэж онцгой хачнаар дуу алдав.

-Жекийн царайг харвал ямар нэг юм олж мэдсэн шинжтэй.

-Юу вэ, Жек ээ?

-Тэнгэр минь! Жорж гуай та харахгїй байна гэж її дээе

-Юуг?

-Тэр, газар дээр.

-Їхэр сїргийн мєрнєєс єєр юм харагдахгїй байна шїї дээ.

-Тэр том мєрийг?

-Аа, тийм байна, бусдаасаа арай л том юмуу даа.

-За тэр дээ! Энэ чинь манай том бух Болдфейсийн мєр байна шїї дээ. Би мєрийг нь хэдэн мянган дундаас ч танина. Талийгаач эзэндээ хичнээн ч олон агар гуалин зєєж єгєв дєє, хєєрхий.

-Юу гэнэ ээ? Би ч бас Болдфефсийг санаж байна. Тэгэхээр энэ сїрэг манайх болж таарах нь ээ?

-Їгїй, Жорж гуай. Энэ бол шїїгч Грэбб гуайн сїрэг байх. Талийгаач эзэнтэн хэдэн жилийн ємнє Грэбб гуайд Болдфейсийг худалдчихсан юм. Би малынхаа мєрийг хаана ч явсан танина!

-Тэгвэл яахаараа Грэбб гуайн сїрэг эдлэнгээсээ ийм хол, индианы нутагт явж байгаа юм бол? Дээр нь бас индиан тууварчин байдаг.

-Чуха їїнийг л хэлж чадашгїй нь Жорж гуай. Байдал їнэхээр нэг л будлиантай байлаа. Сїрэг єєрсдєє ийм хол, тэгээд бас гол гатлаад ирэмгїй сэн. Тєєрсєн мал гэхэд арай ч биш. Индианчууд л санаатайгаар тууж авчирчээ. Довтолж дээрэмдсэн юм болов уу? Эсвэл хулгайлаа юу?

Аргагїй сэжиг тєрїїлэх авч їндэстэй баталчих баримт нотолгоо дутагдана. Сїргийг эзэд нь даруй олчихож чадах цагаан замаар туусан байна. Їнэхээр дээрэмчид байсан гэвэл мєрєє баллах гэж огт оролдоогїй байх юм.

Нэг бодлын хулгай мэт, гэтэл їгїй. Ямар ч байсан бид хоёр туйлаас сонирхон чухам юу болсныг мэдэхийн тулд уг мєрийг дагахаар шийдэв. Їхэр сїргийн мєр бээр гаруй яваад зїїн тийш огцом эргэж шугуй руу оджээ.

Бид зорьсноосоо няцахгїйгээр шийдэн цааш явлаа. Сїрэг саяхан єнгєрсєн нь илэрхий тул холдож амжаагїй мєд гїйцэх биз. Хэрэг гарвал баруун зїг їргэлжилсэн нарсан шугуйг гатлан гол зам руу довтолгон хїрэх боломжтой гэж їзээд малын мєрийг дагав. Биднийг ойн захад дєнхгєж ормогц хїмїїсийн дїнгэр дїнгэр ярилцах, їхэр шар мєєрєх сонсдоход мориноосоо бууж морьдоо модноос уяад явган дєхєв. Бараг тасралтгїй хїнгэнэх дууг баримжаалан Жек бид хоёр сэмхэн гэтсээр ойрхон очлоо. Бид хоёрын мєшгин дагасан їхэр сїрэг лавтайяа мєн атал одоо хїмїїсийн дуу аялгууг чагнаваас эл сїргийн тууварчид огт биш байлаа.

Индиан, цагаан арьстны яриа, аялгуу тэс єєр байдаг. Бидний чихнээ цагаан арьстнуудын яриа, миний тєрєлх хэл, элдэв этгээд їг хэллэг нэмэн хачирласан англи хэл сонсдов. Жек маань бїр хэний дуу болохыг хїртэл танив.

-Тэнгэр минь! Энэ чинь нєгєє єєдгїй амьтан Спэнс, Билл хоёр байх шив дээ!

Жек эндїїрсэнгїй. Бид хоёр нэлээд дєхєж очив. Мєнх ногоон модод баттхай халхавч болно. Задгай газар хэдэн шар, їхэр сїрєгийг тууж авчирсан хоёр индиан, мєн дээр дурдсан хоёр этгээд зогсож байх їзэгдлээ.

Жек бид хоёр мєчрийн ард биеэ далдлан зогсоод тэднийг тухтайхан ажиглан, яриаг нь чагнаж эхлэв. Жекийн хальт мєлт тайлбарласны ачаар чухам юу болж буйг би хоромхон зуур сайтар ойлгов.

Мань хоёр, индиануудад (овогтоо жигшигдэн хєєгдсєнєєс зайлахгїй) хэдэн лонх виски, бас бус хямд шиг чамин зїйлс єгч байлаа. Энэ бїхэн бол шєнє хийсэн ажлынх нь буюу хуульч Грэббийн сїргийг хулгйалсны шан ажээ.

Одоо индиануудын їїрэг нэгэнт гїйцжээ. Жек бид хоёрыг хїрэлцэн ирэхэд олзоо єгч авалцаад дууссан байлаа. Эндээс цааш єєрсдєє гилэх болсон эзэд нь хоёр индианд шан харамжаа єгч буй нь тэр ажээ. Индианчуудын хэрэг нэгэнт їгїй болсон тул харьж архидахаар явлаа. Уг сїргийг зах зээл элбэгтэй нутагт аваачих юмуу їгїй бол хуульч Грэббийн эдлэн рїї буцааж туугаад, зоригт хєвгїїн Спэнс, Билл нар бїлэг индиан дээрэмчний гараас їхэр сїрєгий нь салгаж ирлээ гэж сайрхахаасаа ч сийхгїй биз Хаа нэг эдлэнгийн эзний гал дїрэлзсэн зуухны дэргэд суугаад хїїрнэх аятайхан тїїх болж, цагдаагийн газар, засгийн эрх баригчдын санаанд яв цав нийцэх буй заа.

Зэрлэг семинолын дээрэмчид гэгч энэ дээ! Тэднийг Флоридаас зайлуулж “нїїлгэх” хэрэгтэй болжээ.

Хуульч Грэббийн сїрэг гэдгийг мэдээд би уг хэрэгт оролцохыг хїсээгїй юм. Їзсэн харснаа хаана ч очоод ярьчихаж чадах учраас Жек бид хоёр єлмий дээрээ гэтэн сэмхэн буцаж, мориндоо мордож, гїн бодолд дарагдан аяны замаа їргэлжлїїллээ.

Таамаглалынхаа зєвд би єчїїхэн ч эргэлзсэнгїй. Тэр хоёр архичин индианыг Вилъмс, Спэнс нар хєлслєн авч, харин хуульч Грэбб мань хоёрыг хєлсєлжээ. Ёстой л будлиантай, зальтай хэрэг сэджээ.

Цэнгэг усыг булингартуулж, хєєрхий индианчуудыг цєхрєлд оруулав.

_________________
Love is the beauty of the soul

ДАШРАМД ТЄРСЄН БОДОЛ



Намайг дээд сургуульд байхад ч, ер хаана ч тэр, индианд элэгтэй хїн гэж элэг доог хийдэг байв. Аль эртний Покахонтас гїнжийн цус хоёр зууны турш цагаан арьстны цустай холилдсон ч судсаар минь эрхбиш гїйж байх ёстой хэмээн олонтаа зэмлэцгээнэ. Аливаа їндэстэн дайсныхаа тухай ярихдаа хэвшил болсон нийтийн хараал зїхэлд миний бие їл оролцох тул намайг эх оронч бус гэлцэнэ.

Їндэстэн бїхэн нэг хувь хїн гэсэн їг. Санаанд нь нийцэхийн тул тэдэнтэй адил увайгїй загнаж, тэдний адил сэтгэж ярих, мєн хайр жигшлийг нь хуваалцах нэг їгээр хэлбэл, бие дааж сэтгэж бодохыг огоорч, олонхитой дуу хоолойгоо нийлїїлэн хашгирах хэрэгтэй юм.

Ийм л хїн тухайн цагтаа эх оронч хїнд тооцогдоно. Гэтэл єєрийнхєє їзэл дїгнэлтийг їнэн зєв эх булаг дээр їндэслэн гаргасан хїн олон тїмний тэрхїї ухаангїй урсгалыг сєрєн зогсоох гэж оролдвол бїх насаараа эсэргїїцэлтэй тулгарна. Їхсэн хойно нь тїїний зєвийг мэдэж магадгїй боловч амьд мэнд байхад нь ч огт ухаарахгїй. Тэгэхээр Перуг байлдан дагуулагчийн1 шунан тэмїїлж байсанчлан “амьд сэрїїндээ алдраа” цуурайтуулах гэж оролдохын хэрэггїй. Тэгвэл юу ч їгїй хоцорно. Хэрэв жинхэнэ эх оронч хїн алдар нэр олохыг хїсвэл “єгєршсєн яс” нь авсан дотроо хумхийн тоос болчихсон хэзээ хойно, зєвхєн залгамж хойч їеэсээ л тэрхїї алдар гавъяаг хїртэх болно.

Аз болоход бас єєр шагнал ч бий ажээ. Mens concsia recti буюу хїнлэг ариун сэтгэл гэгч дэмий їг биш. Їїнийг эрхэмлэн їзэж энэ їгийн тааламжтай шивнээнээс хїч дэм, тайвшралыг олдог хїмїїс байдаг юм. Санаандгїй явж нїдээр харсан саяын явдал, чихээр сонссон бусад олон зїйлээс хийсэн миний дїгнэлт хэдий гунигтай байсан ч тийм зам сонгож авсандаа єєртєє баярлаж билээ. Миний бие шударга бус явдалд



1 Писарро Франциског (1471-1541) хэлжээ. Испанийн далайчин, Перуг Испанийн вант улсад дагаар оруулсан нэрт байлдан дагуулагч.



їг хэлээрээ ч, їйл ажлаараа ч дуслын тєдий нэмэр оруулаагїй. Єєрийгєє зэмлэж гэмших ямар ч шалтгаан надад їгїй. Удахгїй єєдєєс минь дайсан болон угтах золгїй ард тїмний ємнє миний сэтгэл санаа ариун бєлгєє. Миний санаанд энэ мэт ерєнхий асуудал тєдий л удаан эргэлдсэнгїй, хоромхон зуур бодогдоод єнгєрєв. Харин сэтгэлийг минь илїї их шимшрїїлсэн зїйл, їерхэл, дурлалаа дурсан харамсах бодол тєрнє. Намайг зєвхєн їгїйрч хоосорсон бэлбэсэн эхнэр, тїїний хїїхдїїд, Маюмигийн тухай бодол эзэмдэнэ. Маюмиг л дурсаж байсан гэвэл хилсдэхгїй боловч энэ бол тїїнтэй холбоотой бїхнийг санаж, бодож байна гэсэн їг билээ. Маюмигийн дотночлон хайрладаг бїхнийг би ч бас дотночлон хайрлах агаад Маюмиг бїхнээс илїї хайрладаг билээ.

Би тэднийг єрєвдєн харуусч, оргилуун сайхан итгэл найдвар минь талаар єнгєрсєнд туйлгїй гуниглан шаналж байв. Тэдэнтэй дахиад уулзана гэх найдвар тун хомс жээ.

Одоо хаана байгаа бол? Хаашаа явсан юм бол? Есєн шидийн таамаглал, тїгшїїр, аймшигт бодол эрээлжилнэ. Элдвийн муу ёрын бодлоо хєєх ч хїч їл хїрнэ. Тиймэрхїї гэмт хэрэг їйлдэж чадсан улс, шїїх цаазын ямар ч судар бичигт тэмдэглээгїй хар хэрэг їйлдэхээсээ буцахгїй нь лавтйа. Хїїхэд ахуйн нєхдєд минь юу учраа бол?

Жек маань тэр золгїй єдрєєс хойш тэдний хувь заяаны талаар юу ч дуулаагїй гэнэ. Пауэлийнхэн “индианы нєєц газар руу л очсон байх, яагаад гэвэл тэдний сургийг ойр хавийн айлуудаас нэг ч хїн ер олж сонсоогїй” гэж ярьсан билээ. Энэ ч гэсэн таамаглал тєдий юм.

Урагшлах тутам єєрчлєгдєж солигдох байгалийн байдал намайг хїнд бодлоос минь бага багаар ангижруулан амсхийлгэнэ.

Бид хоёр явсаар нарсан ойг гатлаад їдийн алдад хоммок хэмээх Флоридын хотгор баруун, зїїнгїй тааралдсан уудам талд хїрэв. Бидний явах ёстой жим яг энэ газрыг дайран єнгєрнє.

Байгалийн байдал илбэдсэн мэт гэнэт єєрчлєгдєв. Бидний хєл доорхи газрын хєрс, толгой дээр сїглийн навчис ч ондоо болжээ. Биднийг одоо нарсан ой нэгэнт хїрээлэхээ болиод гялалзсан далбагар навчит нас гїйцсэн аварга мовь зэрэг мєнх ногоон моддын єргєн том навчис эргэн тойрон їзэгдэж эхлэв. Царс, ялам бурбон хэмээх лавар, тємєрлєг хатуу мод холилдон ургасны дотор хулуу наргил тэртээ єндєрт єлийн сїндэрлэж намуухан салхинд ихэмсгээр найгах нь тээр дор байгаа даруухан нєхдийнхєє мрыг эрэн даллах мэт аж.

Бид хоёр зєвхєн моддын тєдийгїй шимэгт ургамлын бараан сїїдэр буусан ойгоор нэлээд болтол аялав. Модны навчистай сїлжилдсэн усан їзмийн лужир ороонго, мєлхєгч чєдєр євс, тилландсийн мєнгєлєг бут сєєг, бидний нїднээс тэнгэр огторгуйг халхална. Ойн жим тохойрч мурийгаад тун будлиантай бэрх ажээ. Унасан дархи мод, хєлєг онгоцны татлага олс мэт хэрэн сїлжилдсэн эгнээ усан їзмийн ороонгын ээдрээ уг жимийг байн байн боож тэр бїр тойрон гарах хэрэг болно.

Газрын байдал баахан баргар атлаа ихэмсэг сїрлэг. Уг тєрх байдал миний санаа сэтгэлтэй адил дїнсгэр тул цэнгэг агаарт саруулхан нарсан ойгоос ч илїїгээр намайг амраах бєлгєє.

Харанхуй ойгоос гараад дээр миний дурдсн хотгоруудын нэг болох тоосгон шар єнгєт хад асгаар хїрээлэгдсэн нэгэн дугуй худагт (мєсєн галт уулын тогоо байсан бололтой) зорьсон замд оров. Англи-саксоноос ирсэн оршин суугчид бїдїїлэг этгээд хэллэгээр тэдгээр худгийг “сїн” гэж нэрлэсэн нь їнэн байдалд огт їл нийцнэ. Хэрэв устай бол ус нь ямагт болор мэт тунгалаг ариун байдаг юм.

Бид хоёрын очсон худаг ч цэвэр тунгалаг усаар бараг дїїрэн ажээ. Морьд маань ч бид хоёр ч ихэд цангаж ундаасчээ. Єдрийн ид халуу шатсан цаг байлаа. Ард хоцорсон ой одоо харахад сийрэг, сїїдэр багатай мэт. Яг л буудаллахад тохиромжтой тэгш газар байх бєгєєд цаг ч болсон тул амарч хїч сэлбэхээр шийдэв. Жек хоёр ташаандаа тус бїр ихээхэн багтаамжтай аяны хїїдий зїїж явсан ба амсраас нь хоёр гурван лонхны хїзїї цухуйна. Энэ бїхэн ар гэрийнхний маань халамж анхаарлыг илтгэх аж.

Миний бие мориор явсаар ихэд єлсч, аагим халуунд ихэд ундаассан байлаа. Гэвч аяны хїїдий доторхи зїйлээс єл дарж, цадтал идэж аваад нэг аяга улаан дарс булгийн шїд ташим хїйтэн устай хольж ханатал ууж цангаагаа гаргав.

Энэхїї “хээрийн цайллагын” эцэст нэг янжуур асааж зуугаад сїїдэр ихт мовь модны саглагар мєчир дор гэдрэг харан хэвтлээ.

Зам зуур тохиолдох ялаа шумуулыг їргээн нисгэсээр наранд гялтганах навчсын хоорондуур суунаглах тамхины хєх утааг би дагуулан харна.

Миний сэтгэл тїгшиж догдлох нь намдаж, бодол санаа сарнин замхарч, шїрэн улаан боргоцой, замбагын том цагаан цэцэгсийн анхилуун їнэрт мансуураад цохиулаад унтаж орхижээ.

_________________
Love is the beauty of the soul

ЖИГТЭЙ ЇЗЭГДЭЛ



Ямар нэг этгээд усанд шумбан орсон бололтой, ус цалгих чимээнээр сэрвэл би унтаад тєдий л удаагїй аж. Би нэг их цочиж сїйд болсонхгїй, тэр ч бїї хэл, ийш тийш хараагїйгээр їл барам нїдээ ч нээгээгїй билээ.

“Жек л усанд орж дээ. Ёстой догь, би ч бас шумбах минь” гэж бодож хэвтэв.

Гэтэл эндїїрсэн байлаа. Мань Жек усанд ч орсонгїй, миний ойролцоо эрэг дээр бас л унтаж байсан аж. Миний нэгэн адил тэр чимээнээр сэрчихээд босон харайж, “Жек гуай, хараач, яасан лут эд вэ? Пээ!” гэж хашгирах дуулдав.

Толгойгоо єндийлгєн усны зїг харвал Жек биш, харин аварга том мар ус цалгиулан шумбасан байлаа.

Тэр амьтан бидний хэвтэж байсан эрэг рїї хїчирхэг гартай єргєн цээжээ тїрэн, сарьслаг хєлєє байдгаар нь хїчлэн жийж, хєвсєєр айсуй бєгєєд биднийг илт сониучирхан харна. Толгойгоо уснаас цогнойлгон, сїїлээ хавархаг єргєсєн байх нь инээдэмтэй атлаа зэвїїн ажээ.

-Жек ээ, миний винтовыг аваад аль. Сэмхэн, болгоомжтой хєдлєхгїй бол їргээчихнэ шїї! гэж би шивнэн єгїїлэв.

Жек ч буу авахаар гэтэж эхлэв. Гэтэл мар бидний санааг гадарласан мэт намайг буундаа гар хїрч амжихаас ємнє гэнэт ус руу нїд ирмэхийн зуур ус їсчїїлэн шунгн орчихов. Винтовоо барьсаар дахин цухуйхыг нь хэсэг хїлээсэн нь талаар єнгєрєв. Урьд ємнє буудуулсан буюу хїний гарт єртсєн бололтой. Тэгээд биднийг аюултай дайснаа гэж їзсэн нь магад. Эл усан сан аяны замд ойрхон орших тул уг таамаглал ортой билээ.

Жек бид хоёр энэ явдлыг тэгсгээд мартаад єнгєрєх байсан биз, гэтэл бидний санаанд хадагдан їлдсэн нэгэн тохиолдолтой тун тєстэй санагдав. Їнэхээр ч, гайхалтай адилхан усан сан, хїрээлэн буй хад асга, мод ургамал, энэ бїхэн миний нїдэнд ижил дасал болсон тул тэр газар оронтой яг ижил, тэр ч байтугай саяхан їзэгдсэн мар ч хэлбэр, хэмжээ, ой гутам догшин тєрхєєрєє одоо манай эдлэнгийнхний дунд нэгэнт домог болон яригддаг явдлын эзэн хэвлээр явагчтай євчсєн мэт адил ажээ.

Тэртээ олон жилийн ємнєх сэтгэл жихїїцэс явдал давтагдах шиг. Єчигдєрхєн болж єнгєрсєн мэт ой ухаанд маань бїх зїйл ширхэгчлэн сэргэж, газар уснаа явагч гайхлыг эрлийз эр хэрхэн илбээсдэн дагуулж явсан, усан санд болсон амь єрссєн тулаан, эрлийз эрийг мєшгиж хєєцєлдсєн, баривчилсан, шїїх ажиллагаа, шатааж цаазлах ялын тогтоол, эрлийз эр зугтсан, нїїр зїсэн удаан ашиггїй нэхэж мєрдсєн, санаанд багтамгїй гэнэтийн аймшигт тєгсгєл зэрэг нь хоромхон зуур нэгд нэгэнгїй жирэлзэн бодогдов. Эрлийз эр марын зууш болон усны ёроол руу живэх їедээ амь тавин бачимдан орилох дууг ч сонсох шиг болж билээ. Эл дурсамж Жек бид хоёрын аль алинд тун ч аягїй байсан тул уг бодлыг даруй їлдэн хєєхийг эрмэлзэв.

Бидний бодлыг таасан мэт яг энэ їеэр зэрлэг цацагт хяруул хашгирах цовоо дуу чихнээ дуулдлаа. Жек ч ан хайхаар явъя хэмээн надаас зєвшєєрєл эрж, миний винтовыг авч, намайг орхиод явлаа.

Би ч гаваны унтарсан янжуураа асааж урьдын адил бамбагар зїлгэн дээр тухлан хэвтэж цагираглан суунаглах хєх утааг ажиглан, цэцгийн анхилам їнэрт согтууран мансуурсаар дахиад л нойронд дарагджээ.

Тийнхїї унтахдаа зїїдэлсэн ба зїїд маань миний санааг эзэмдэн байсан бодлын їргэлжлэл байлаа. Тэр нэгэн їйл явдлаар дїїрэн єдрийг зїїдэлж яг л болж буй мэт нїдний ємнїїр жирэлзэн їзэгдэнэ.

Гэвч зїїд маань бодит байдалтай нэг зїйлээр зєрж байна. Миний зїїдэнд Шар Жек усны мандал дээр хєвж гараад арлын эрэг рїї мацан авирч байх юм. Эсэн мэнд зугтаж чадаад єс хонзонгоо авахаар ирж бйна, миний бие яагаад ч юм эрхэнд нь орчихсон, намайг алахаар завдан байна!

Тэрхїї хар дарсан зїїднээсээ цочин сэрчихэв. Энэ удаа усны цалгианаар бус, ойролцоохон панхийх винтовын огцом дуунаар сэрлээ.

-Жек л цацагт хяруул агнаж дээ. Лав оносон биз. Нэг хяруул бэхлэлт рїї авч очих юмсан. Тэгвэл ч сайхан зоог болно доо. Тэнд хоол нь сайнгїй гэлцдэг. Жек сайн бууддаг болохоор алдана гэж їгїй дээ. Хэрэв… гэж бодтол хоёр дахь буун дуу бодлыг минь таслав. Огцом хїчтэй дуугаар нь винтов болохыг би тївэггїй мэдлээ.

-Тэнгэр минь! Юу гэсэн їг вэ? Жек нэг амтай ганц винтов авч яваа шїї дээ, дахин цэнэглэж амжлаа гэж її? Амжмааргїйсэн. Анхны буун дууг зїїдэндээ сонсов уу? Їгїй, їнэхээр сонсож тэр дуунаар сэрсэн бус уу? Яг л хоёр удаа буудлаа, эндїїрсэн байж таарахгїй.

Гайхснадаа єєрийн эрхгїй босон харайв. Мєн сэтгэл тїгшиж, Жекийн тєлєє санаа зовж эхлэв. Би хоёр удаа буун дуу сонссон. Хоёр хїн хоёр винтовоор буудсанаас зайлахгїй. Нэг нь ч яахав, Жек байж таарна, харин нєгєєдєх нь хэн бэ? Бид хоёр аюултай газар ирчихсэн бололтой. Дайсны талынхан юм болов уу?

Би Жекийг чанга чанга дуудаж гарав.

Тїїний хашгирах дууг сонсоод хэсэг уужиртал, модон дотор хаа нэгтээгээс Жек надад хариу хашгирсангїй. Харин аж балмагдсан дуу алдсаныг нь тєдєлгїй ухаарч намайг дахиад л тїгшїїр эзэмдэн авлаа.

Учрыг їл ойлгон, сандарч зовсон миний бие гар буугаа шїїрэн авч Жекийг угтан гїйлээ. Жек ойрхон асуй гэдгийг би мэдэж байсан авч моддын бараан сїїдэрт хар єнгєт биеийг хараахан олж їзэж эс чадна. Хашгирсаар байсан ба одоо л чухам юу хэлээд байгааг нь ялгж сонсвол,

-Тэнгэрийн ивээл минь! Тэнгэр минь! Бурхан минь! Жорж гуай та шархдаагїй биз гэж илт айж догдлон асууж байна.

-Шархдах ий? Ямар чєтгєр нь намайг шархдуулах билээ?

Буу дараалан дуугараагїйсэн бол миний хэвтэж байсан зїг буудчихаад намайг оночихсон байх вий гэж санаж дээ гэмээр.

-Таныг буудчихаагїй биз? Бурхны аврал, та амьд уу, Жорж гуай?

-Яана гэнэ ээ? Жек ээ, ер юу болоод байна аа?

Жек ч модны цаанаас зайд гарч ирэхэд нь одоо тїїнийг сайн харах болов.

Жекийн тєрх саяхны хачин явдлын улмаас тїгшсэн сэтгэлийг минь тайтгаруулсангїй.

Жек сїнсээ зайлтал айчихсан, нїд нь цагаанаараа эргэлдэх авай. Уруул нь цусгїй цайж, хар царай нь зэвхий даан їнсэн хєх єнгєтэй болж, ярихад шїд нь тачигнана. Дїр байдал, хєдєлгєєнєєс нь їзвэл туйлгїй айж балмагдсаныг нотолно.

Намайг хармагц яаран гїйж ирээд миний гарыг атган барьж, єєрийнхєє ирсэн зїг рїї, ард нь ямар нэг їхлийн аюул заналхийлэх мэт айсан нїдээр хяламхийх ажээ!

Жекийг ер нь хулчгар эр биш гэдгийг би сайн мэднэ. Харин ч зїрхтэй хїн. Тэгэхээр аюул тулгарч дээ, юу юм бол?

Би тэр зїг харсан боловч ойн гїний бараан сїїдэрт моддын хїрэн хїрэн голоос єєр юу ч олж харж чадсангїй.

Тэгээд Жекийг шалгааж гарлаа.

-Ээ бурхан минь! Хэн, хэн байсан, Яг мєн.

-Хэн байсан гэж? Хэн?

-Ай, Жорж гуай, т-та, та шархдаагїй нь лав? биз?

Тань руу буудсан шїї. О-о-о онилж байхыг нь би харсан. Би тїїнийг буудсан, дараа нь буудсан юм, би о-о-о-оноогїй, зу-зу-зугтаачихсан.

-Хэн буудсан юм бэ? Хэн зугтасан гэж?

-Ээ тэнгэр минь! х-х-хэн, эсвэл сї-сї сїнс нь.

-Тэнгэрийг бодож тайлбарлаад єгєєч! Юун хэн, юун сїнс вэ? Чи чинь арай чєтгєр їзээгїй биз дээ?

-Яг тийм, Жорж гуай, яг їнэн. Б-б-би чєтгєр харсан. Шар Жек байсан.

-Шар Жек ий?

_________________
Love is the beauty of the soul

ХЭН БУУДАВ?



-Шар Жек ий? гэж єєрийн эрхгїй давтаж, мэдээжээр, мань хїний айдас хїйдэс ч надад халдварлав.

-Шар Жекийг харлаа гэв її?

-Тийм ээ, Жорж гуай гэж илдэч маань айдсаа бага зэрэг даран єгїїлээд, тэнгэрт нар байдаг шиг Жекийг буюу сїнсийг нь яг харсан гэв.

-Шал утгагїй юм! Чєтгєр гэж ер байдаггїй юм. Модны сїїдэрт нїд чинь бїрэлзээ биз. Чамд л тэгж санагдсанаас зайлахгїй.

-Тэнгэр минь! Жорж гуай, їнэхээр Шар Жекийг, эсвэл сїг сїнсийг нь харсан гэдгээ тангараглая хэмээн мань негр жигтэйхэн догдлон миний їгийг няцаалаа.

-Арай ч дээ!

-Ямар ч бай, їнэн л юм даа.

Евангелийг1 барьж тангараглая, би Шар Жекийг харсан. Тань руу энэ гаа модны араас буудахад нь би тїїн рїї буудсан юм. Жорж гуай, та хоёр удаа буун дуу сонссон биз дээ?

-Тэр ч їнэн, би дараалан буун дуу сонссон, эсвэл надад тэгж санагдсан.

-Бурхан минь! эзэнтэн, та эндїїрсэнгїй. Тїй! Єєдгїй новш л буудсан байхгїй юу. Хараач Жорж гуай! Би хэлээгїй юу Тэр хараач!

Бид хоёр усан санг зїглэн миний бие сїїдэрт нь унтаж байсан мовь мод руу очлоо Жек модны дор зогсоод гол руу нь зааж байна. Заасан газрыг харвал, модны толигор холтсыг доохно талд сумаар шалбалсан байлаа. Сум модыг нэвтэлсэн ажээ. Эл шарх шив шинэхэн, ногоон шим шїїс шїїрэн авай. Намайг нэг этгээд буудаж ямхын тєдий зєрсєн нь ямар ч эргэлзээгїй болов. Аяны хїїдийгээ дэрлэн хэвтэж байх зуур шїнгэнэсэн сум толгойд минь тун ойрхон, чихний хажуухнаар єнгєрчээ. Тэгтэл анхны буу тасхийхэд сумны исгэрэх сонсогдсоныг одоо санав.



1 Евангель-библийн судрын Христус тэнгэрийн амьдрал, сургаалын тухай єгїїлсэн домог багтаасан хэсэг.



-Та одоо итгэв її, Жорж гуай? Хий юм хараагїй гэдгийг їзээ биз? гэж их л сїрхий байдлаар лавлана.

-Намаг нэг этгээд буудсан гэдэгт ч итгэж л байна…

-Шар Жек байсан юм, Жорж гуай! Бурхныг барьж тангараглая, Шар Жек яг мєн! Одоо энэ модыг харж байгаа шиг би тїїнийг нїдээрээ харсан гэж нєхєр маань сэтгэл догдлон дуу алдана.

-Шар, улаан арьстан, хэн нь буудсаны учрыг бид хоёр мєддєє олж чадахгїй нь. Миний винтовыг аль. Чамайг морьдоо эмээллэх зуур би харуулдаж байя. Шалавлаарай, эндээс бушуухан зайлъя!

Жекийг ачаа бараагаа эмхэлж, морьдоо эмээллэх хооронд би буугаа хурдхан цэнэглэчихээд, буудаж болзошгїй гэсэн газар руу харан модны араар бїгэн зогслоо.

Тийн зогсохдоо сэтгэл зовохын зэрэгцээ айж байснаа хэлэх юун. Амь насанд минь халдсан болохоор ямар ч байсан ойр хавьд заналт дайсан нуугдаж буй хэрэг.

Шар Жекийг буудсан гэдэг огт утгагїй зїйл бєгєєд дооглоод єнгєрсєн нь мэдээж. Тїїний аймшигт їхлийг би нїдээрээ харсан шїї дээ. Намайг Жекийн сїнс буюу эсвэл єєрєє амилаад ирсэн гэж айлгахын тулд миний дагалдагчийн сїржин ярианаас єєр, илїї ноттой баталгаа хэрэгтэй. Над руу буудсан явдал ч маргаангїй, харин буудсан этгээдийг дїнсгэр ойн бїїдгэр гэрэлд, бас айснаас нїд нь бїрэлзсэн Жек, Шар Жек гэж ташаа харсан бололтой. Тэр ч мэдээж, хоосон бодол л доо, манай нууцлаг дайсныг эндїї харсан биз. Їїнээ л зайлахгїй.

Пээ, яагаад очиж очиж тэр їед этгээдийг, эрлийз эрийг зїїдлээ юм бол? Заавал тийм зїїд зїїдэлдэг нь юї вэ? Хар Жекийн ярианд итгэвэл, зїїдэндээ харсан аягїй зїйл яг таг биелсэн болж тарах нь ээ. Ийнхїї этгээд хачин тохирсныг санахаас хамаг бие жихїїцэн агзайж, цус царцах шиг, нуруу руу хїйт оргилоо. Энд нэг л аймшиг, илт нэг их ёрын муухай юм агуулагдах агаад мань негрийн сїржин єчигт їнэний хувь бий болов уу гэж бодож эхлэв. Тэр явдлыг эрэгцїїлэн тунгаах тусам Жекийн їнэн болоход эргэлзэх тээнэгэлзэх хїч минь саарна.

Индиан хїн ямар ч шалтгаангїйгээр юу боллоо гэж намайг їхлийн сумынхаа бай болгон сонгож авах билээ дээ? Улаан, цагаан арьстнууд хоорондоо дайсагнадаг нь їнэн. Хараахан дайтаагїй байсан цаг. Арай ч дайн эхэлчихээгїй сэн! Удирдагч нарын зєвлєл бїрэлдэж амжаагїй, уулзалтыг маргааш хийхээр товлосон билээ. Уулзалтын їр дїн урьдаас тодорхойгїй байхад аль аль тал дайсагналаа хэрэгжїїлэх гэж оролдохгїй биз. Хэрэв тэгвэл ирэх уулзалтын шийдвэрт ноцтой нєлєєлєх нь магад. Индианчууд, цагаан арьстан дайснуудынхаа нэгэн адил, бїр ч илїїгээр энх тайван байдлыг сахихыг туйлаас сонирхож байгаа тул иймэрхїї маягийн цагаа олоогїй явдал тэдэнд халбал болж, харин ч “нїїх” талын урвагчдын хїсэлд яв цав нийлсэн таатай юм болохоос биш, єчїїхэн ч ашиг тусгїйг хэний ч оролцоогїй мэдэж байгаа.

Тэгэхээр миний амийг хороохыг оролдох индиан гарч таарна гэж її? Хэрэв индиан биш гэж їзвэл єєр хэн намайг алахаар оролдсон бол? Хэнийг тэгтэл гомдоосноо санах гээд чадсангїй. Дор хаяад, намайг їхэтлээ занаж хорсох шалтгаантай нэг ч хїн бодоод олсонгїй.

Гэтэл архичин тууварчид санаанд оров.Тэдэнд гэрээ юмуу, зєвлєлийн шийдвэр падгїй аж. Морь, эмээл, буу, жижиг сажиг зїйлс бїхэл бїтэн аймаг овгийнх нь хувь заяанаас илїї їнэтэй харагдана. Тэр хоёр хоёулаа дээрэмчин болох нь нїднээ илт. Индианчуудын дунд ч цагаан арьстны дунд тааралддаг шиг луйварчид байдаг.

Їгїй ээ, тууварчид буудаагїй. Бид хоёрын єнгєрєхийг тэд хараагїй, харлаа гэхэд тийм хурдан ирж чадах уу? Бид хоёр тувт мориор давхисан атал тэр хоёр индиан явган байсан шїї дээ.

Спенс, Вилъямс хоёрыг аваад їзье. Жекийн ярьснаас їзвэл, тэр хоёр “новш” юу ч хийхээс їл буцах амьтан. Гэвч бас л боломжгїй юм. Бид хоёрыг хараагїй, тїїнээс гадна їхэр сїргээ орхиод явж чадахгїй биз.

Байз! Эцсийн эцэст учрыг нь олох шиг боллоо. Ёстой л тохирсон хариуг олж, зєв тайлсан биз. Тэр муу золиг лав, ихэд дарлуулж зовсоор цагаан арьстнуудыг дайсагнан їзэж чадахыг байсан босуул боол нуугдаж явсан байх.

Замд тохиолдсон хэнээс ч хамаагїй єшєєгєє авах гэж л дээ. Эрлийз байсан нь мэргэлзээгїй. Шар Жектэй нэлээд тєстэй ч байж болзошгїй, ер нь негрїїдийн адил, эрлийзїїд хоорондоо ерєнхийдєє тєстэй билээ.

Миний дагуул эндїїрч тєєрєлдсєний учир энэ байж!

Ер нь хэн ч андуурахаар л зїйл дээ. Эл дїгнэлт маань їнэн худал алин боловч сэтгэлээ зогоож чадав.

Жек ч бїх юмаа жин тан болгоод дээрх оньсогыг таах гэж цаашид элдвээр оролдолгїй даруй мордон довтолгон одлоо.

Бид хоёр цулбуур татахгїй хэсэг давхисаар сийрэгхэн ойд хїрэхэд ард зэгсэн хол газар тодхон харагдана. Бидний хойно, урд, хажуу хавьд цагаан, хар, улаан, шар нэг ч дайсан їл їзэгдэх бєлгєє. Кингийн1 бэхлэлт хїртэл бидний замд амьтай голтой нэг ч амьтан тааралдсангїй. Нар бараан ойн цаагуур нуугдан шингэх їес бид бэхлэлтийн хаалгаар орлоо.

_________________
Love is the beauty of the soul